Nhiều người Việt có thói quen hái các loại dây leo mọc bờ rào hoặc trồng giàn hoa quanh nhà để nấu nước uống giải nhiệt, trị mất ngủ. Trong số đó, các loài hoa thuộc chi Lạc tiên thường bị gom chung một tên gọi và dùng lẫn lộn mà không rõ về hoạt tính sinh học hay thành phần hóa học thực sự.
Sự nhầm lẫn phổ biến nhất hiện nay là giữa lạc tiên cảnh (Passiflora caerulea hoặc các giống lai của nó) với các loài lạc tiên dùng làm thuốc hay làm thực phẩm. Đây là việc làm tiềm ẩn rủi ro sức khỏe, bởi lạc tiên cảnh có cấu tạo hóa thực vật riêng biệt, thậm chí giống lai của loài này chứa các hóa chất tự nhiên gây ngộ độc cho sinh vật và chưa hề được chứng minh có tác dụng an thần, trị bệnh như các loài lạc tiên dược liệu [1] [2].
Bối cảnh và sự nhầm lẫn tai hại quanh cây lạc tiên
Cây lạc tiên từ lâu đã đi vào y học cổ truyền và đời sống thường ngày như một vị thuốc an thần quen thuộc. Tuy nhiên, chi Lạc tiên (Passiflora) có hàng trăm loài khác nhau với đặc tính sinh học rất đa dạng [1]. Trong tự nhiên và các khu dân cư tại Việt Nam, người dân thường bắt gặp lạc tiên mọc hoang (Passiflora foetida), chanh leo lấy quả (Passiflora edulis), hoặc các giống hoa lạc tiên tây du nhập (Passiflora incarnata và Passiflora caerulea) [3] [2].
Do hoa của các loài này đều có cấu trúc dạng vương miện với màu sắc bắt mắt tím biếc hoặc xanh lam, nhiều người lầm tưởng loài nào cũng có thể phơi khô hãm trà trị mất ngủ. Điển hình là loài Passiflora caerulea thường được các nhà vườn bán làm cây cảnh nhờ hoa to, đẹp. Việc hái lá và ngọn loài cây cảnh này về đun uống thay cho lạc tiên dược liệu là một sai lầm phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.
Khác biệt hóa học: Cây làm thuốc và cây chỉ để ngắm
Phân tích khoa học hiện đại cho thấy các loài trong chi Lạc tiên không hề giống nhau về mặt hóa thực vật. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã sử dụng phương pháp Sắc ký lỏng kết hợp Phổ khối chuyển động ion (LC-IM-MS) để sàng lọc và phân biệt các loài lạc tiên gồm Passiflora alata, Passiflora edulis, Passiflora incarnata và lạc tiên cảnh Passiflora caerulea [1].
Kết quả phân tích đã phát hiện 255 dấu hiệu đồng phân và dạng đồng khối phản ánh sự khác biệt rõ rệt về thành phần hoạt chất giữa từng loài [1]. Lạc tiên cảnh Passiflora caerulea sở hữu những đặc điểm hóa học rất riêng biệt và tách biệt hoàn toàn so với loài dược liệu Passiflora incarnata [1]. Do đó, việc đánh đồng lạc tiên cảnh với cây làm thuốc là hoàn toàn sai lầm về mặt bản chất hóa thực vật học [1].
Mặt khác, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng ngay cả các loài trong cùng chi cũng có công dụng rất khác nhau. Passiflora incarnata là loài dược liệu chính thống được ghi danh trong dược điển của Anh, Mỹ, Ấn Độ, Pháp, Đức và Thụy Sĩ nhờ tác dụng an thần, chống co giật và hỗ trợ giấc ngủ [4]. Trái lại, cây chanh leo ăn quả thông thường (Passiflora edulis) dù từng bị xếp nhầm danh pháp với lạc tiên tây trong quá khứ nhưng lại hoàn toàn không có tác dụng an thần đáng kể [3] [5].
Bằng chứng về độc tính và hoạt tính của các giống lạc tiên
Về mặt độc tính sinh học, các hóa chất phòng vệ tự nhiên trong cây lạc tiên cảnh lai tạo đã được chứng minh có thể gây hại cho sinh vật. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã so sánh sự phát triển của ấu trùng bướm Acraea terpsicore (loài bướm phổ biến ở Đông Nam Á chuyên dùng cây lạc tiên làm ký chủ) khi ăn các loài lạc tiên khác nhau [2].
Nghiên cứu sử dụng ấu trùng trong phòng thí nghiệm và cho ăn 4 loài: lạc tiên mọc hoang bản địa (P. foetida), cây ăn quả (P. edulis), cùng 2 giống lạc tiên cảnh lai gồm P. x alata-caerulea và P. x coccinea-caerulea [2]. Kết quả cho thấy ấu trùng ăn cây ăn quả và giống lai lạc tiên cảnh P. x alata-caerulea đều chết chỉ trong vòng từ 1 đến 10 ngày [2]. Ngược lại, ấu trùng ăn cây hoang dại P. foetida và giống lai P. x coccinea-caerulea sống sót và hoàn thành vòng đời sau 30,42 ± 0,25 ngày [2]. Sự khác biệt trong nồng độ các chất dinh dưỡng và hóa chất tự vệ giữa từng loài thực vật chính là yếu tố gây ra độc tính làm chết ấu trùng [2].
Về mặt tác dụng dược lý, chỉ có Passiflora incarnata được nghiên cứu sâu rộng về khả năng giải tỏa âu lo. Một nghiên cứu năm 2008 thử nghiệm trên chuột qua mô hình mê lộ chữ thập nâng cao (elevated plus maze) xác định các flavonoid chính gồm homoorientin, orientin, vitexin và isovitexin [6]. Chiết xuất đường uống của loài này ở liều 375 mg/kg cho tác dụng giảm lo âu tương đương với diazepam (1,5 mg/kg) [6]. Tác dụng này được đối kháng bởi thuốc flumazenil nhưng không bị đối kháng bởi WAY-100 635, chứng minh cơ chế tác động trực tiếp thông qua thụ thể GABA(A)/benzodiazepine [6].
Tại các thử nghiệm lâm sàng trên người, tác dụng an thần của Passiflora incarnata cũng được khẳng định. Một nghiên cứu của Aslanargun và cộng sự đánh giá việc cho bệnh nhân dùng siro lạc tiên tây (liều 700 mg/5 mL vào thời điểm 30 phút trước khi gây tê tủy sống) [7]. Kết quả ghi nhận chiết xuất giúp giảm đáng kể mức độ lo âu trước phẫu thuật mà không làm thay đổi các thông số huyết động, không gây suy hô hấp hay ức chế tri giác trong mổ [7]. Dù chức năng tâm thần vận động có suy giảm ở mốc 30 phút sau rút ống nội khí quản, các chỉ số đã hồi phục về mức bình thường sau 90 phút và không gặp tác dụng phụ như viêm mạch ngoài da, mày đay, hen phế quản hay viêm mũi [7].
Tương tự, nghiên cứu của Azimaraghi và cộng sự so sánh viên uống Passiflora (liều 500 mg tiền mê) với thuốc an thần oxazepam [7]. Bệnh nhân dùng lạc tiên có mức độ lo âu trước phẫu thuật thấp hơn nhóm dùng oxazepam, trong khi chức năng tâm thần vận động sau mổ và thời gian hồi phục giữa hai nhóm là tương đương nhau [7]. Dantas và cộng sự cũng tiến hành thử nghiệm trên mô hình nhổ răng khôn hàm dưới hai bên, so sánh liều 260 mg Passiflora incarnata (1 viên) với 15 mg midazolam (1 viên) [7].
Hiểu lầm: Mọi bộ phận và cách chế biến của lạc tiên đều tốt?
Nhiều người cho rằng cây thuốc thì hái toàn bộ rễ, thân, lá, hoa nấu uống chung sẽ càng bổ, hoặc dùng nhiều sẽ càng ngủ ngon. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy đây là quan niệm rất sai lệch.
Một nghiên cứu năm 2001 khảo sát hoạt tính của từng bộ phận cây Passiflora incarnata trên mô hình mê lộ chữ thập ở chuột [8]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol từ lá có tác dụng giảm lo âu mạnh nhất ở liều 100 mg/kg, thân cây cần liều 125 mg/kg, hoa cần liều 200 mg/kg, trong khi toàn cây cần tới 300 mg/kg [8]. Riêng phần rễ cây hoàn toàn không có tác dụng an thần; hoa và rễ thậm chí đóng vai trò như chất pha tạp tự nhiên làm tăng liều cần thiết để đạt hiệu quả [8].
Bên cạnh đó, cách thức chiết xuất cũng quyết định hoàn toàn tác dụng sinh học. Một nghiên cứu năm 2011 cho thấy hàm lượng flavonoid tổng đo bằng phương pháp HPLC-DAD tăng đáng kể khi sử dụng phương pháp chiết nóng so với chiết lạnh từ cùng một lô nguyên liệu [4]. Toàn phần chiết xuất lạc tiên kích thích dòng điện trực tiếp qua thụ thể GABA(A) trên lát cắt hồi hải mã chuột do chứa nồng độ GABA cao [4].
Tuy nhiên, khi cho chuột CF-1 uống 5 loại dịch chiết khác nhau pha trong nước uống suốt một tuần, kết quả cho thấy chỉ có 2 trong số 5 dịch chiết có tác dụng chống co giật do pentylenetetrazol (PTZ) gây ra [4]. Đáng ngạc nhiên hơn, chuột uống các dịch chiết này lại biểu hiện tình trạng làm tăng âu lo (anxiogenic) trên mê lộ chữ thập thay vì làm dịu thần kinh [4]. Điều này chứng minh hoạt tính của dược liệu phụ thuộc chặt chẽ vào quy trình chiết xuất và liều lượng, hoàn toàn không phải cứ đun sắc tùy tiện là mang lại kết quả tốt.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận với cây lạc tiên?
Từ các bằng chứng khoa học, việc tiếp cận và sử dụng các loài cây thuộc chi Lạc tiên cần hết sức cẩn trọng:
Người trồng cây cảnh tuyệt đối không tự ý ngắt lá, ngọn hay hoa của cây lạc tiên cảnh (Passiflora caerulea) hoặc các giống lai làm cảnh để ăn, nấu canh hay sắc nước uống. Như nghiên cứu đã chỉ rõ, các giống lai có thể chứa hóa chất phòng vệ độc hại [2].
Những người đang gặp vấn đề về giấc ngủ hoặc căng thẳng thần kinh không nên tự chẩn đoán và tự ý thu hái các loại dây leo hoang dại chưa rõ danh pháp chính xác. Việc nhầm lẫn giữa cây chanh leo (P. edulis) và lạc tiên tây (P. incarnata) sẽ khiến quá trình sử dụng vô tác dụng vì chanh leo không có hoạt tính an thần [3].
Người chuẩn bị phẫu thuật, người đang dùng thuốc hướng thần hoặc thuốc ức chế hệ thần kinh trung ương cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm chứa lạc tiên, tránh tương tác qua thụ thể GABA [7] [6].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Để đảm bảo an toàn tính mạng và sức khỏe, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc phân định rõ ràng giữa mục đích trang trí và trị bệnh. Cây lạc tiên cảnh chỉ nên giữ đúng công năng làm đẹp cho khuôn viên sân vườn. Không suy đoán công dụng làm thuốc dựa trên hình dáng bông hoa hay tên gọi dân gian truyền miệng.
Nếu có nhu cầu cải thiện chất lượng giấc ngủ hay giảm căng thẳng, chỉ nên tìm mua các sản phẩm dược liệu chuẩn hóa có ghi rõ nguồn gốc xuất xứ và thành phần danh pháp khoa học là Passiflora incarnata [1] [7]. Quá trình sử dụng cần tuân thủ liều lượng khuyến cáo từ nhà sản xuất hoặc hướng dẫn của chuyên gia y tế, không tự ý tăng liều hay tự ý phối trộn các bộ phận rễ, thân tùy tiện [8].
Tóm lại, lạc tiên cảnh và lạc tiên làm thuốc là hai thực thể thực vật hoàn toàn khác nhau về bản chất hóa học và độc tính. Giữ lối sống khoa học, cân bằng và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thảo dược luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
