Nhiều người có thói quen tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên để giải tỏa căng thẳng sau một ngày dài làm việc mệt mỏi. Trong số đó, trà lạc tiên cảnh được truyền tai nhau như một giải pháp thảo dược lành tính giúp an thần, ngủ ngon và thư giãn tinh thần. Tuy nhiên, việc gắn mác tự nhiên không đồng nghĩa với việc sản phẩm này an toàn cho tất cả mọi người khi sử dụng tùy tiện.
Vậy ai là người không nên dùng trà lạc tiên cảnh? Các bằng chứng khoa học cho thấy phụ nữ mang thai, trẻ em và người suy gan là những nhóm đối tượng đối diện với nhiều rủi ro sức khỏe tiềm ẩn. Trong đó, phụ nữ mang thai phải đối mặt với nguy cơ kích thích co bóp tử cung và các biến cố chu sinh nguy hiểm, trong khi dữ liệu an toàn trên trẻ nhỏ và bệnh nhân suy gan hiện vẫn chưa được xác lập đầy đủ.
Lạc tiên cảnh và đặc điểm sinh học đáng chú ý
Lạc tiên cảnh, có danh pháp khoa học là Passiflora caerulea, là loài thực vật có nguồn gốc tự nhiên từ Brazil [1]. Trong những năm gần đây, giá trị làm cảnh, làm thực phẩm và dược liệu đã thúc đẩy loài cây này được gieo trồng rộng rãi tại nhiều quốc gia Đông Nam Á và Trung Quốc [1]. Mặc dù cùng thuộc chi Lạc tiên, cây lạc tiên cảnh có những đặc tính di truyền và hóa sinh riêng biệt so với các loài họ hàng thường gặp.
Các nhà khoa học đã tiến hành giải trình tự, lắp ráp và chú giải toàn bộ hệ gen lạp lục của loài Passiflora caerulea [1]. Kết quả công bố năm 2021 cho thấy hệ gen lạp lục của loài cây này có tổng chiều dài 151.362 cặp bazơ (bp) với hàm lượng GC chiếm 37,03% [1]. Cấu trúc của hệ gen bao gồm 4 phần: vùng bản sao đơn lớn (LSC) dài 85.623 bp, vùng bản sao đơn nhỏ (SSC) dài 13.397 bp và hai vùng lặp đảo ngược (IRa và IRb) với tổng độ dài 26.180 bp [1].
Phân tích chuyên sâu cũng xác định được 131 gen trong hệ gen lạp lục của lạc tiên cảnh, bao gồm 79 gen mã hóa protein, 37 gen tRNA, 8 gen rRNA và 7 gen giả (pseudogenes) [1]. Khi tiến hành phân tích phát sinh loài trên 29 loài thuộc chi Lạc tiên (Passiflora spp.), các nhà nghiên cứu nhận thấy Passiflora caerulea có mối quan hệ di truyền gần gũi nhất với loài chanh leo (Passiflora edulis) [1]. Việc xác định các đặc điểm phân tử này đặt nền tảng cho nghiên cứu bảo tồn nhưng cũng nhấn mạnh sự phức tạp về mặt sinh học của từng loài thực vật.
Nghiên cứu thực nghiệm về tác dụng giảm căng thẳng
Tác dụng an thần và giảm bớt căng thẳng của lạc tiên cảnh đã được đưa vào một số thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2013, các nhà khoa học đã tìm hiểu tác động của dịch hãm kết hợp giữa tía tô đất (Melissa officinalis) và lạc tiên cảnh (Passiflora caerulea) trên chuột bị gây căng thẳng sinh lý mạn tính bằng phương pháp hạn chế vận động [2].
Nghiên cứu này được tiến hành trên 40 con chuột nhắt trắng đực dòng CF-1, ở độ tuổi 6 tuần, được chia đều thành 4 nhóm thử nghiệm (mỗi nhóm 10 con) [2]. Nhóm thứ nhất chịu căng thẳng do hạn chế vận động và được dùng dịch hãm kết hợp với liều lượng 200 mg/kg [2]. Nhóm thứ hai chỉ chịu căng thẳng do hạn chế vận động mà không dùng thảo mộc [2]. Nhóm thứ ba chỉ được uống dịch hãm thảo mộc [2]. Nhóm thứ tư là nhóm đối chứng hoàn toàn, không phải chịu can thiệp gây căng thẳng hay sử dụng dịch hãm [2].
Để đánh giá mức độ căng thẳng, các nhà nghiên cứu đã phân tích các thông số thể chất như thể trọng, trọng lượng tuyến ức, lách cùng hai chỉ dấu sinh học quan trọng liên quan đến stress là corticosterone và glucose [2]. Kết quả cho thấy những động vật tiêu thụ dịch hãm từ tía tô đất và lạc tiên cảnh có nồng độ corticosterone trong huyết tương giảm xuống đáng kể (theo phép kiểm Student's t test, Welch, p = 0,05) [2]. Corticosterone vốn là chỉ dấu sinh học quan trọng nhất phản ánh tình trạng căng thẳng sinh lý ở động vật gặm nhấm [2].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn thực tế của bằng chứng khoa học này. Thử nghiệm trên chỉ được thực hiện trên chuột đực với một dạng dịch chiết phối hợp liều lượng cụ thể, hoàn toàn chưa thể chứng minh tính hiệu quả và độ an toàn tương đương khi con người tự ý pha trà lạc tiên cảnh đơn độc tại nhà. Việc vội vã áp dụng kết quả từ loài gặm nhấm sang cơ thể người là một sai lầm phổ biến có thể dẫn đến việc đánh giá thấp các tác dụng phụ tiềm tàng.
Mối lo ngại co bóp tử cung và rủi ro ở thai phụ
Mối nguy hiểm lớn nhất khi sử dụng tùy tiện các loại thảo dược tự nhiên trong thai kỳ chính là nguy cơ kích thích co bóp tử cung. Một nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về việc phân loại mức độ an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ chỉ ra rằng, phần lớn các loại thảo dược bị chống chỉ định là do có bằng chứng về khả năng gây kích thích kinh nguyệt hoặc gây co bóp tử cung, từ đó có thể dẫn tới các kết cục thai kỳ tiêu cực [3].
Cũng theo nghiên cứu năm 2016, khu vực Đông Âu có tỷ lệ phụ nữ mang thai dùng thảo dược chống chỉ định cao nhất, chiếm 33,1%, cùng với 36% người thuộc nhóm dùng thảo mộc cần thận trọng [3]. Đáng lo ngại hơn, dữ liệu cho thấy khuyến nghị sử dụng các loại thảo dược chống chỉ định lại xuất phát từ các chuyên gia chăm sóc sức khỏe cao gấp 3 lần so với các nguồn không chính thức [3]. Các yếu tố liên quan đến việc thai phụ dùng thảo mộc chống chỉ định bao gồm làm việc tại nhà, có học vấn đại học, không bổ sung acid folic và có sử dụng rượu [3].
Đối với chi Lạc tiên, mặc dù các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng trên chiết xuất loài Passiflora incarnata không ghi nhận độc tính gây quái thai trên động vật, nhưng dữ liệu trên thai phụ lại ghi nhận những rủi ro rất nghiêm trọng [4]. Một báo cáo lâm sàng năm 2018 đã theo dõi 5 phụ nữ mang thai mắc chứng trầm cảm hoặc lo âu có sử dụng thảo dược Passiflora incarnata trong thai kỳ [4]. Kết quả ghi nhận những biến cố bất lợi bao gồm 1 trường hợp thai kỳ dẫn tới tử vong sơ sinh, 2 trường hợp vỡ ối sớm, 2 trẻ sơ sinh mắc hội chứng hít phân su và 1 trẻ bị tăng áp lực động mạch phổi dai dẳng [4].
Dù báo cáo năm 2018 cho thấy các trẻ sơ sinh còn sống sót không gặp phải dị tật bẩm sinh hay bất thường về tăng trưởng và phát triển khi được theo dõi đến 6 tháng tuổi, các tác giả vẫn kết luận rằng phụ nữ mang thai đã phơi nhiễm với thảo dược này bắt buộc phải được nhân viên y tế theo dõi chặt chẽ [4]. Do lạc tiên cảnh (Passiflora caerulea) cùng thuộc chi Passiflora và chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, nguy cơ kích thích tử cung gây sảy thai hoặc sinh non là mối đe dọa thường trực, khiến phụ nữ mang thai trở thành nhóm đối tượng hàng đầu phải tránh xa loại trà này.
Chưa có bằng chứng an toàn trên trẻ em và người suy gan
Bên cạnh phụ nữ mang thai, trẻ em và người suy gan là hai nhóm đối tượng thường xuyên được cảnh báo nhưng lại rất dễ bị người thân cho sử dụng trà thảo mộc theo kinh nghiệm truyền miệng. Cần khẳng định rõ ràng rằng: hiện tại, trong các dữ liệu nghiên cứu khoa học chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp về độ an toàn, độc tính hay tương tác của trà lạc tiên cảnh (Passiflora caerulea) trên cơ thể trẻ em cũng như trên bệnh nhân suy giảm chức năng gan.
Các dữ liệu hiện có về hoạt tính sinh học của lạc tiên cảnh mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm trên loài gặm nhấm trưởng thành, cụ thể là chuột cống trắng hoặc chuột nhắt trắng [2]. Cơ thể của trẻ em có hệ thống thần kinh trung ương và các cơ quan nội tạng chưa hoàn thiện. Khi dung nạp các hợp chất có hoạt tính an thần tác động lên trục nội tiết hoặc thụ thể thần kinh, trẻ có thể gặp phải những phản ứng phụ khó lường mà các nghiên cứu trên động vật không thể dự báo hết. Do thiếu hoàn toàn dữ liệu lâm sàng trên nhóm tuổi này, việc cho trẻ nhỏ uống trà lạc tiên cảnh để trị mất ngủ hay quấy khóc là hành vi tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Đối với người bệnh suy gan, gan là cơ quan trung tâm chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các hợp chất hóa thực vật phức tạp đi vào cơ thể. Khi chức năng tế bào gan bị tổn thương, khả năng giáng hóa và đào thải các hoạt chất trong dược liệu bị suy giảm nghiêm trọng. Việc tích tụ các chất chuyển hóa có thể làm tăng gánh nặng giải độc cho gan hoặc gây tương tác với các phác đồ điều trị bệnh gan hiện có. Khi không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn trên người bệnh suy gan, việc tùy tiện sử dụng trà thảo mộc này có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng gan.
Khoảng trống kiến thức và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất tai hại trong cộng đồng là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì không bao giờ độc hại". Thậm chí ngay cả trong hệ thống y tế, việc tư vấn an toàn về các sản phẩm tự nhiên cũng còn nhiều bất cập. Một nghiên cứu thực hiện năm 2017 khảo sát kiến thức của các dược sĩ cộng đồng tại khu vực miền trung Ả Rập Xê Út đã chỉ ra sự thiếu hụt kiến thức đáng kể trong việc tư vấn về độ an toàn của các loại thảo dược và thuốc không kê đơn (OTC) cho phụ nữ mang thai [5].
Nghiên cứu năm 2017 chỉ ra rằng phần lớn thuốc không kê đơn có liên quan đến các tác dụng bất lợi trong thai kỳ, và dù phụ nữ mang thai tiêu thụ một lượng đáng kể các sản phẩm thảo dược và thuốc không kê đơn, rất ít dược sĩ cộng đồng nắm vững kiến thức chính xác để tư vấn an toàn cho nhóm đối tượng này [5]. Ngoài ra, khảo sát cũng phát hiện chưa tới một nửa số dược sĩ cộng đồng nhận thức đúng về việc chống chỉ định thuốc paroxetine và valproic acid trong thai kỳ [5]. Tương tự, một nghiên cứu khác được trích dẫn cho thấy có tới 19% bác sĩ đa khoa và 33% dược sĩ cộng đồng cho rằng valproic acid không có nguy cơ gây quái thai [5].
Một rủi ro lớn khác là người bệnh tự ý phối hợp trà thảo mộc với các loại thuốc hướng thần điều trị trầm cảm hoặc rối loạn lo âu. Một bài tổng quan y khoa năm 2023 nhấn mạnh rằng việc điều trị rối loạn tâm thần trong thai kỳ đòi hỏi sự cân nhắc cực kỳ thận trọng giữa bác sĩ và bệnh nhân, dựa trên đặc điểm cá thể hóa và mức độ nghiêm trọng của bệnh lý [6]. Có những nhóm thuốc bị chống chỉ định nghiêm ngặt như nhóm valproate, nhưng cũng có những nhóm tương đối an toàn như thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) hoặc thuốc chống loạn thần [6]. Việc tự ý bổ sung thảo dược an thần khi đang dùng thuốc điều trị tâm thần có thể gây tương tác nguy hiểm, cản trở việc theo dõi đáp ứng điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Hiểu lầm tai hại tiếp theo là đánh đồng tất cả các loài cây mang tên "lạc tiên". Người tiêu dùng thường nhầm lẫn giữa lạc tiên bản địa thường dùng trong y học cổ truyền Việt Nam, loài lạc tiên cảnh (Passiflora caerulea) và loài lạc tiên tây (Passiflora incarnata). Mỗi loài có cấu trúc di truyền [1], thành phần sinh hóa và ngưỡng độc tính hoàn toàn khác biệt. Uống một loại trà mà không nắm rõ chính xác tên khoa học của dược liệu là một thói quen dùng thảo dược đầy rủi ro.
Khuyến cáo sử dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học khi tiếp cận với trà lạc tiên cảnh. Trước hết, liều lượng an toàn trên cơ thể người hiện chưa được các nghiên cứu lâm sàng xác lập cụ thể; dữ liệu thực nghiệm mới ghi nhận dịch hãm kết hợp tía tô đất và lạc tiên cảnh ở mức liều 200 mg/kg trên chuột [2]. Do đó, người trưởng thành khỏe mạnh không thuộc nhóm đối tượng nguy cơ nếu muốn sử dụng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải, không sử dụng thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày và nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Ba nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng và không tự ý sử dụng trà lạc tiên cảnh bao gồm:
- Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai: Cần tránh hoàn toàn do nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung, vỡ ối sớm hoặc các biến cố chu sinh nguy hiểm đã được ghi nhận trên lâm sàng đối với các loài thảo dược cùng chi [3], [4].
- Trẻ em: Do chưa từng có nghiên cứu về tính an toàn trên trẻ nhỏ, phụ huynh không được dùng trà này để điều trị chứng khó ngủ hay căng thẳng ở trẻ em mà phải đưa trẻ đi khám chuyên khoa nhi.
- Người suy giảm chức năng gan: Việc thiếu hụt dữ liệu chuyển hóa trên nền bệnh lý gan đòi hỏi người bệnh phải ngừng sử dụng tất cả các loại trà thảo mộc chưa rõ hoạt tính để tránh nguy cơ tổn thương gan tiến triển.
Nếu đang trong quá trình điều trị các bệnh lý tâm thần hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc kê đơn nào, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi có ý định kết hợp thảo dược [6]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau bụng dưới, xuất huyết âm đạo ở thai phụ, buồn nôn, mệt mỏi hay vàng da, cần lập tức ngừng sử dụng trà và đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Trà thảo mộc có thể mang lại cảm giác thư thái nhưng không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa đã được chứng minh.
