Uống nước hãm lá lạc tiên cảnh mỗi ngày: Có rủi ro cho gan, thận?

Nhiều người có thói quen hái lá lạc tiên cảnh phơi khô rồi hãm nước uống mỗi ngày nhằm an thần, giải tỏa căng thẳng và cải thiện giấc ngủ. Tuy nhiên, việc đưa một loại thảo mộc vào cơ thể liên tục trong thời gian dài thường làm dấy lên băn khoăn: liệu nước lá này có gây tổn thương, tích tụ độc tính hay làm quá tải gan và thận hay không?

Các thử nghiệm độc tính tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm cho thấy chiết xuất nước từ lá của các loài thuộc chi Lạc tiên có độ an toàn bán trường diễn tương đối tốt, không gây độc tính cấp hay hoại tử mô tạng ở các mức liều khảo sát chuẩn [1, 2]. Tuy vậy, ở liều cao lặp lại, ghi nhận có hiện tượng tăng nhẹ men gan alanine aminotransferase (ALT) cũng như phản ứng vi thể nhẹ tại gan và thận ^[1]. Do đó, người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng về liều lượng và thời gian sử dụng, không nên lạm dụng kéo dài thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày.

Cơ chế tác động và thành phần hóa thực vật của lá lạc tiên

Chiết xuất từ các loài thuộc chi Lạc tiên (Passiflora) đã được ứng dụng từ lâu đời trong y học dân gian nhờ tác dụng làm dịu thần kinh trung ương và hỗ trợ giảm lo âu [1, 5]. Về mặt sinh hóa, các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng hoạt tính sinh học chính của chi thảo dược này đến từ nhóm hợp chất C-glycosylflavonoid ^[2]. Bằng kỹ thuật phân tích hiện đại, các nhà khoa học đã xác định rõ sự hiện diện của các cặp đồng phân quan trọng như orientin/isoorientin và vitexin/isovitexin trong dịch chiết lá của các loài Passiflora edulis, Passiflora alata và Passiflora caerulea (lạc tiên cảnh) ^[3].

Các hợp chất flavonoid này hoạt động như những chất chống oxy hóa tự nhiên, giúp ức chế quá trình peroxy hóa màng tế bào và trung hòa các gốc oxy hóa tự do [5, 6]. Trong mô hình nghiên cứu tế bào gan chuột (ex vivo), dịch chiết nước lá Passiflora ở nồng độ 10 và 100 mcg/mL đã làm giảm rõ rệt hiện tượng giải phóng men lactate dehydrogenase (LDH) – một dấu hiệu điển hình của vỡ màng tế bào, đồng thời làm giảm tổn thương oxy hóa khi có tác nhân gây stress ^[2].

Bên cạnh đó, phân tích thành phần của lạc tiên cảnh (Passiflora caerulea L.) ghi nhận lá chứa nhiều khoáng chất thiết yếu, nổi bật nhất là hàm lượng kali đạt 36.179 mg/kg và magiê đạt 5.064 mg/kg, đi kèm các axit amin như tryptophan (8,30 mg/g) và các hợp chất sterol như beta-sitosterol ^[4]. Những thành phần này tham gia vào các hoạt động chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm đã được xác định qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm ^[4].

Nghiên cứu bán trường diễn 28 ngày trên chuột: Dấu hiệu tại gan và thận

Để xác định độc tính khi dùng lặp lại nhiều ngày, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá độc tính bán trường diễn của dịch chiết nước lá Passiflora edulis trên chuột cống trắng Wistar theo hướng dẫn chuẩn 407 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ^[1]. Thử nghiệm thực hiện trên 10 chuột trưởng thành (5 con đực, 5 con cái) được cho uống liều 1000 mg/kg cân nặng mỗi ngày liên tục trong suốt 28 ngày ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy mức liều 1000 mg/kg/ngày được dung nạp tốt, không làm thay đổi các chỉ số huyết học chung và không gây tử vong ở bất kỳ cá thể nào ^[1]. Chức năng cơ bản của gan và thận vẫn được bảo tồn ^[1]. Tuy nhiên, xét nghiệm chuyên sâu ghi nhận hiện tượng giảm bạch cầu đơn nhân (monocytopenia) và giảm bạch cầu ái toan (eosinopenia) có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ở cả chuột đực và chuột cái so với nhóm đối chứng ^[1].

Đặc biệt, về mặt sinh hóa gan, các nhà khoa học phát hiện chỉ số men gan ALT gia tăng có ý nghĩa thống kê giữa chuột được điều trị bằng dịch chiết và nhóm chứng ^[1]. Khi soi mô bệnh học, xuất hiện một số thay đổi vi thể không bất lợi nhưng đáng chú ý: tỷ lệ thâm nhiễm tế bào lympho quanh khoảng cửa gan tăng nhẹ cục bộ, và xuất hiện tình trạng lắng đọng canxi ở vùng vỏ - tủy thận (focal corticomedullary nephrocalcinosis) dạng ổ rải rác ^[1]. Dù vậy, các tổn thương này được kết luận là không gây hại nghiêm trọng và mức liều 1000 mg/kg/ngày vẫn được xem là mức không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) trong thử nghiệm này ^[1].

Đánh giá độc tính cấp và ngắn hạn: Không gây biến đổi men nội tạng

Ở một công trình nghiên cứu khác thực hiện năm 2012, các nhà khoa học đã kiểm tra độc tính của dịch chiết nước lá Passiflora edulis trên chuột cống trắng Wistar ở cả hai giai đoạn: cấp tính và ngắn hạn (7 ngày) ^[5].

Trong thử nghiệm độc tính cấp, chuột được cho uống một liều duy nhất ở các mức 200, 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng ^[5]. Kết quả theo dõi không ghi nhận bất kỳ trường hợp tử vong nào trong vòng 24 giờ, đồng thời không xuất hiện dấu hiệu bất thường về thần kinh hay hành vi trong suốt 72 giờ sau khi uống; ngưỡng an toàn cấp tính đường uống đạt tới 2000 mg/kg ^[5].

Ở thử nghiệm ngắn hạn trong 7 ngày, chuột được phân bố dùng các mức liều gồm 100, 200, 300 và 400 mg/kg thể trọng mỗi ngày ^[5]. Các phân tích sinh hóa và huyết học cho thấy:

• Các chỉ số tế bào máu gồm hồng cầu (RBC), bạch cầu (WBC) và tiểu cầu hoàn toàn không bị xáo trộn ^[5].
• Hoạt độ các men gan gồm nhóm amino transferase (AST, ALT) và men phosphatase kiềm (ALP) duy trì ổn định, không thay đổi ^[5].
• Các chỉ số lọc thận như urê, axit uric và creatinine huyết tương không có sự sai khác so với mức bình thường ^[5].
• Trọng lượng tuyệt đối của các cơ quan nội tạng không bị ảnh hưởng ở tất cả các mức liều khảo sát ^[5].

Nghiên cứu kết luận dịch chiết nước từ lá ở các dải liều này không gây độc cho tủy xương, đồng thời không thể hiện độc tính trên gan (hepatotoxic) hay thận (nephrotoxic) khi dùng ngắn ngày ^[5].

Tiềm năng bảo vệ gan trước các tác nhân gây hại

Bên cạnh việc không biểu hiện độc tính ở liều chuẩn, một số nghiên cứu còn ghi nhận chiết xuất lá thuộc chi Lạc tiên có khả năng bảo vệ tế bào gan chống lại tổn thương thứ phát do độc chất ^[6]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2007, chuột cống đực Wistar được cho uống dịch chiết lá Passiflora alata với liều 1 và 5 mg/kg mỗi ngày trong 30 ngày trước khi tiêm độc chất carbon tetrachloride (CCl4) gây hoại tử gan cấp ^[6].

Kết quả cho thấy việc dùng dịch chiết lá Passiflora alata liều thấp trước đó đã giúp bảo vệ nhu mô gan một cách rõ rệt ^[6]. Mức độ hoại tử tế bào gan giảm đi đáng kể, chỉ số peroxy hóa lipid màng tế bào (TBARS) sụt giảm, đồng thời hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh quan trọng là catalase và superoxide dismutase (SOD) được duy trì ở mức cao ^[6]. Ngoài ra, nhóm dùng liều 5 mg/kg còn ghi nhận giảm nồng độ TBARS tại mô tim, chứng minh thêm tiềm năng bảo vệ cơ quan nội tạng trước áp lực oxy hóa mạnh ^[6].

Ý nghĩa thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu phòng thí nghiệm, có thể nhận thấy nước hãm từ lá các loài thảo mộc chi Lạc tiên có phạm vi an toàn tương đối rộng, khó gây ngộ độc cấp tính hay suy gan, suy thận tức thì khi sử dụng ở ngưỡng vừa phải [1, 2]. Tác dụng làm dịu và chống oxy hóa của các hợp chất C-glycosylflavonoid là có cơ sở thực nghiệm [5, 8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn lớn của bằng chứng khoa học hiện tại:

• Tuyệt đối chưa có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn kiểm tra độc tính của việc uống nước hãm lá lạc tiên cảnh hàng ngày trên cơ thể người.
• Hầu hết các thử nghiệm sinh hóa, độc chất mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột cống trắng với thời gian tối đa từ 7 đến 28 ngày [1, 2]. Chu kỳ này chưa đủ để phản ánh hết những rủi ro tích tụ nếu một người uống nước hãm ròng rã nhiều tháng hoặc nhiều năm.
• Dữ liệu độc tính bán trường diễn 28 ngày ghi nhận hiện tượng tăng men gan ALT và xuất hiện lắng đọng canxi tại thận dù ở mức nhẹ ^[1]. Điều này cảnh báo rằng nguy cơ kích ứng tế bào gan hoặc gánh nặng lọc qua cầu thận hoàn toàn có thể xảy ra nếu dung nạp nồng độ quá cao hoặc kéo dài vượt quá khả năng chuyển hóa của cơ thể.
• Mức độ nhạy cảm giữa các loài động vật và cơ thể người có sự chênh lệch lớn về mặt hấp thu, phân bố và đào thải hóa chất.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá dân gian

Nhiều người cho rằng các loại thảo dược tự nhiên hái từ vườn nhà như lạc tiên cảnh là "hoàn toàn lành tính", uống thay nước lọc cả ngày mà không lo tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến đối với các loại nước lá dân gian.

Một quan niệm sai lệch khác là uống càng đặc thì hiệu quả an thần càng cao. Việc hãm nước lá quá đặc làm tăng đột ngột nồng độ các hợp chất hòa tan, khiến gan phải tăng cường hoạt động của các enzym chuyển hóa và thận phải làm việc liên tục để bài tiết khoáng chất [1, 7]. Sự thay đổi men gan ALT hay lắng đọng vi thể tại thận trên chuột thí nghiệm liều 1000 mg/kg/ngày là minh chứng rõ ràng cho việc liều lượng vượt mức an toàn luôn đi kèm các biến đổi nội tạng tiềm ẩn ^[1].

Thêm vào đó, việc tự ý phối hợp lá lạc tiên cảnh với các loại thuốc ngủ, thuốc an thần tổng hợp mà không qua tư vấn y tế có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương quá mức.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các kết quả trên chuột cho thấy độ an toàn nhất định, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý hoặc tránh tự ý dùng nước lá lạc tiên cảnh kéo dài:

• Người có bệnh lý nền về gan: Những người đang bị viêm gan siêu vi, men gan cao, gan nhiễm mỡ tiến triển nên cẩn trọng, do dịch chiết lá ở nồng độ cao từng ghi nhận làm tăng enzym ALT trong thử nghiệm động vật ^[1].
• Người mắc bệnh thận hoặc có tiền sử sỏi thận: Do thử nghiệm bán trường diễn ghi nhận hiện tượng lắng đọng vi canxi vùng vỏ - tủy thận ^[1], đồng thời hàm lượng kali trong lá khá cao (36.179 mg/kg) ^[4], nhóm người suy giảm chức năng lọc của thận không nên uống thường xuyên để tránh nguy cơ rối loạn điện giải và vôi hóa mô kẽ.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn lâm sàng nào trên nhóm đối tượng nhạy cảm này đối với loài lạc tiên cảnh. Do đó, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ không được tự ý sử dụng.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để phòng ngừa các tương tác bất lợi giữa các flavonoid tự nhiên và men chuyển hóa thuốc tại gan.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Để tận dụng các đặc tính có ích của thảo mộc mà không gây áp lực lên các cơ quan nội tạng, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

• Dùng lượng vừa phải: Do các dữ liệu khoa học chưa thiết lập mức liều khuyến cáo chính thức trên người, chỉ nên hãm lá ở lượng vừa phải, nước loãng, không sắc đặc quánh.
• Không uống liên tục thay nước lọc: Tuyệt đối không dùng nước hãm lá lạc tiên cảnh để thay thế 100% nhu cầu nước uống hàng ngày. Nên uống theo từng đợt ngắn ngày (ví dụ 1-2 tuần khi cảm thấy căng thẳng, khó ngủ), sau đó ngưng để các cơ quan bài tiết nghỉ ngơi và tự cân bằng.
• Thời điểm dùng: Thích hợp nhất là uống một lượng nhỏ vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 1-2 giờ nhằm hỗ trợ thư giãn tinh thần ^[1].
• Cách chế biến: Lá thu hái cần được rửa sạch bụi bẩn, phơi hoặc sấy khô đảm bảo vệ sinh, bảo quản nơi khô ráo tránh ẩm mốc sinh độc tố mycotoxin có hại trực tiếp cho tế bào gan.
• Thăm khám sức khỏe: Nếu có ý định sử dụng thảo mộc hỗ trợ giấc ngủ trong thời gian dài, người dùng cần chủ động xét nghiệm định kỳ chức năng gan (AST, ALT) và thận (creatinine, urê) để kiểm soát kịp thời mọi biến đổi sinh hóa.

Uống nước hãm lá lạc tiên cảnh có thể mang lại cảm giác thư thái và cung cấp các chất chống oxy hóa tự nhiên, với bằng chứng tiền lâm sàng cho thấy độc tính nội tạng ở mức thấp khi dùng liều lượng chuẩn. Tuy nhiên, rủi ro tiềm ẩn đối với gan và thận vẫn tồn tại nếu người dùng lạm dụng liều cao hoặc uống kéo dài không kiểm soát. Duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước lọc và tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ loại lá thuốc nào luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe dài lâu.