Táo bón là vấn đề tiêu hóa rất phổ biến trong cộng đồng, khiến nhiều người cảm thấy khó chịu, đầy trướng và ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống. Trong dân gian cũng như dinh dưỡng hiện đại, quả mận – đặc biệt là mận khô (prunes) – thường được nhắc đến như một giải pháp tự nhiên giúp nhuận tràng nhanh chóng.

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy hiệu quả hỗ trợ đại tiện của quả mận đến từ sự kết hợp giữa chất xơ tự nhiên và hợp chất đường sorbitol [1]. Sự phối hợp này tạo ra cơ chế tác động kép, giúp làm mềm phân và kích thích nhu động ruột một cách an toàn, dễ dung nạp [1], [2].

Cơ chế tác động: Sorbitol và chất xơ phối hợp ra sao?

Sorbitol hoạt động như một chất nhuận tràng thẩm thấu tự nhiên trong đường tiêu hóa [3]. Khi đi vào lòng ruột, các chất nhuận tràng thẩm thấu tạo ra một gradient áp suất thẩm thấu giúp hút nước vào trong lòng ruột [3]. Lượng nước gia tăng này làm mềm khối phân, rút ngắn thời gian di chuyển của phân qua đại tràng và giúp việc tống xuất phân ra ngoài dễ dàng hơn [3].

Bên cạnh sorbitol, quả mận còn chứa nguồn chất xơ hỗn hợp bao gồm cả chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan [2]. Chất xơ giúp tăng thể tích khối phân và giữ nước, từ đó kích thích nhu động ruột co bóp nhịp nhàng [1], [2]. Khi kết hợp với tác động hút nước của sorbitol, phân không chỉ mềm hơn mà còn tăng tần suất di chuyển tự nhiên [3], [1]. Cơ chế này mang lại giải pháp sinh lý, tránh tình trạng phải rặn quá mức khi đi tiêu [1].

Các thử nghiệm lâm sàng đối đầu: Sorbitol so với lactulose

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã tiến hành so sánh trực tiếp hiệu quả nhuận tràng thẩm thấu của sorbitol với lactulose – một loại thuốc nhuận tràng tiêu chuẩn thường được chỉ định trong y khoa [4], [5], [6].

Một nghiên cứu chéo, mù đôi, ngẫu nhiên thực hiện trên 30 nam giới từ 65 đến 86 tuổi bị táo bón mạn tính đã đánh giá việc sử dụng sorbitol 70% so với lactulose (liều 0 đến 60 mL mỗi ngày) trong vòng 4 tuần, sau 2 tuần rửa trôi [6]. Kết quả cho thấy số lần đại tiện trung bình mỗi tuần là 6,71 lần ở nhóm dùng sorbitol và 7,02 lần ở nhóm dùng lactulose, với khoảng tin cậy 95% của sự khác biệt là -0,43 đến 1,06 [6]. Số ngày đi tiêu mỗi tuần cũng tương đương nhau, đạt 5,23 ngày với sorbitol và 5,31 ngày với lactulose (khoảng tin cậy 95%: -0,32 đến 0,48) [6]. Điểm mức độ nghiêm trọng của táo bón trên thang đo trực quan (0 đến 100 mm) ghi nhận 35,6 mm ở nhóm sorbitol và 37,1 mm ở nhóm lactulose [6]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân bị buồn nôn ở nhóm dùng lactulose cao hơn có ý nghĩa thống kê so với sorbitol, trong khi các triệu chứng đầy hơi, co thắt bụng giữa hai nhóm không có sự khác biệt lớn [6].

Một nghiên cứu quan sát tiến cứu khác thực hiện trên 41 người cao tuổi sa sút trí tuệ bị táo bón mạn tính tại bệnh viện cựu chiến binh cũng so sánh việc thay thế lactulose bằng sorbitol trong 4 tuần [4]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt về hiệu quả giữa lactulose và sorbitol trong việc duy trì chức năng đại tiện đều đặn [4]. Việc phải dùng thêm thuốc hỗ trợ khác là rất ít: Milk of Magnesia chỉ dùng vào khoảng 10% số ngày trên mỗi bệnh nhân, thuốc đạn bisacodyl chỉ dùng 2% đến 4% số ngày, và thụt tháo Fleet enema chỉ phải dùng đúng 3 lần trong cả đợt nghiên cứu [4]. Đặc biệt, chi phí điều trị bằng sorbitol thấp hơn 27% đến 55% so với các chiến lược kiểm soát táo bón khác, đồng thời hạn chế sự khó chịu do phải dùng thuốc đặt hậu môn [4]. Tổng quan tài liệu y khoa cũng xác nhận sorbitol có hiệu quả tương đương lactulose nhưng rẻ hơn và dung nạp tốt hơn ở người cao tuổi [5].

Hiệu quả thực tế của quả mận: Vượt trội hơn cả vỏ hạt mã đề

Không chỉ dừng lại ở các dung dịch chiết xuất sorbitol đơn thuần, bản thân quả mận tự nhiên cũng đã được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng khắt khe [1], [2].

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đơn, chéo ngẫu nhiên kéo dài 8 tuần trên 40 đối tượng bị táo bón mạn tính (độ tuổi trung bình 38; gồm 3 nam và 37 nữ) đã so sánh mận khô với vỏ hạt mã đề (psyllium) [1]. Các tình nguyện viên dùng mận khô 50 g chia 2 lần mỗi ngày (cung cấp 6 g chất xơ/ngày) hoặc psyllium 11 g chia 2 lần mỗi ngày (cung cấp 6 g chất xơ/ngày) trong 3 tuần mỗi đợt, xen giữa bởi 1 tuần nghỉ rửa trôi [1]. Kết quả cho thấy mận khô làm tăng số lần đại tiện tự nhiên hoàn toàn mỗi tuần và cải thiện điểm độ đặc của phân tốt hơn đáng kể so với psyllium [1]. Cả hai phương pháp đều an toàn, dễ ăn và dung nạp tốt, giúp các nhà khoa học kết luận mận khô có thể được xem xét như lựa chọn đầu tay cho người bị táo bón nhẹ đến vừa [1].

Tiếp tục đánh giá sâu hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng năm 2017 trên 72 bệnh nhân táo bón mạn tính theo tiêu chuẩn Rome III đã so sánh chất xơ hỗn hợp chiết xuất từ mận với psyllium [2]. Bệnh nhân được cho dùng 5 g chất xơ hỗn hợp hoặc 5 g psyllium, uống 2 lần mỗi ngày trong suốt 4 tuần [2]. Sau điều trị, số lần đại tiện tự nhiên hoàn toàn mỗi tuần tăng lên rõ rệt ở cả hai nhóm mà không có sự khác biệt giữa các nhóm [2]. Tỷ lệ người đáp ứng điều trị đạt 75% ở cả nhóm dùng chất xơ mận (30 người) lẫn nhóm psyllium (24 người) [2]. Điểm độ đặc của phân được cải thiện, tình trạng rặn và đầy bụng đều giảm có ý nghĩa thống kê ở cả hai can thiệp [2]. Điểm đặc biệt là tỷ lệ bệnh nhân cải thiện tình trạng trung tiện ở nhóm chất xơ mận cao hơn vượt trội so với psyllium (53% so với 25%), đồng thời chất xơ mận dễ hòa tan hơn và giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của người bệnh [2].

Lợi ích rõ ràng và những giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng sorbitol và chất xơ từ mận mang lại giải pháp nhuận tràng rất kinh tế, tự nhiên và tiện lợi [4], [6], [1]. Việc làm tăng lượng nước trong phân giúp phân mềm xốp, giảm cảm giác đau rát khi đại tiện và giảm nhu cầu phải can thiệp các biện pháp xâm lấn như thụt tháo [4], [3].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Các nghiên cứu lâm sàng trên mận và sorbitol thường có quy mô mẫu tương đối nhỏ, từ vài chục bệnh nhân [4], [6], [1], [2]. Thời gian can thiệp chủ yếu kéo dài trong khoảng 3 đến 4 tuần cho mỗi liệu trình [4], [6], [1], [2]. Ngoài ra, cơ chế thẩm thấu hút nước của các hợp chất này đôi khi có thể đi kèm tác dụng phụ đường tiêu hóa như tiêu chảy, đầy hơi nhẹ nếu dùng quá liều [3], [6].

Hiểu lầm thường gặp về quả mận và táo bón

Một số người lầm tưởng rằng quả mận chỉ đóng vai trò như một loại quả bổ sung chất xơ thông thường. Thực tế, nếu chỉ có chất xơ đơn thuần, hiệu quả làm mềm phân đôi khi chậm hơn; chính sự hiệp đồng của sorbitol tự nhiên tạo ra áp suất thẩm thấu hút nước liên tục mới giúp phân nhanh chóng đạt độ mềm lý tưởng [3], [1].

Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều mận thì ruột càng thông suốt nhanh chóng. Cơ chế thẩm thấu phụ thuộc vào liều lượng [3]. Việc nạp một lượng quá lớn sorbitol trong thời gian ngắn có thể dẫn đến hiện tượng hút nước ồ ạt, gây co thắt bụng, sôi bụng, tiêu chảy và đầy hơi khó chịu [3], [6].

Những ai nên thận trọng khi dùng?

Mặc dù là thực phẩm lành tính, những đối tượng sau cần lưu ý khi sử dụng mận để cải thiện tiêu hóa:

  • Người có hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc dễ nhạy cảm với các loại đường thẩm thấu hấp thu kém [3].
  • Người đang có đợt viêm đường tiêu hóa cấp tính hoặc tiêu chảy mất nước [3].
  • Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền phức tạp, đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần trao đổi với bác sĩ để có phác đồ điều trị toàn diện [5].
  • Khi các triệu chứng táo bón kéo dài dai dẳng, đi ngoài ra máu hoặc sút cân không rõ nguyên nhân, người bệnh không nên tự ý lạm dụng thực phẩm mà cần đến cơ sở y tế thăm khám.

Cách áp dụng mận vào chế độ ăn hằng ngày

Để đạt hiệu quả cải thiện đại tiện tự nhiên, người trưởng thành có thể bắt đầu bằng việc bổ sung mận khô vào khẩu phần ăn:

  • Liều lượng tham khảo: Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng, mức dùng khoảng 50 g mận khô mỗi lần, ngày 2 lần (tương đương khoảng 6 g chất xơ/ngày) mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện độ đặc của phân và tăng số lần đi tiêu [1]. Nếu mới bắt đầu, nên dùng lượng nhỏ hơn (khoảng 30-50 g/ngày) để đường ruột thích nghi dần.
  • Thời điểm sử dụng: Có thể dùng mận vào bữa phụ buổi sáng hoặc bữa phụ buổi chiều.
  • Cách chế biến và kết hợp: Mận khô có thể ăn trực tiếp, ngâm mềm với nước ấm, hoặc cắt nhỏ trộn cùng sữa chua, yến mạch để tăng cường vi khuẩn có lợi và bổ sung chất xơ hòa tan [5].
  • Uống đủ nước: Do sorbitol hoạt động bằng cơ chế kéo nước vào lòng ruột, việc bổ sung đủ nước lọc trong ngày là yếu tố tiên quyết để phát huy tối đa tác dụng làm mềm phân [3].

Quả mận cùng hoạt chất sorbitol và nguồn chất xơ tự nhiên là một giải pháp dinh dưỡng đã được khoa học chứng minh hiệu quả cho chứng táo bón [1], [2]. Sử dụng đúng cách, đúng liều lượng kết hợp với lối sống năng động và uống đủ nước sẽ giúp duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh, êm dịu.