Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn bổ sung vi chất an toàn cho cơ thể. Trong đó, quả tầm xuân thường được ví như "kho vitamin C" tự nhiên vượt trội so với các loại quả họ cam chanh quen thuộc.
Các phân tích hóa sinh xác nhận quả tầm xuân tươi thực sự sở hữu lượng vitamin C rất dồi dào [1, 8]. Tuy nhiên, qua quá trình sấy khô để làm trà hoặc thực phẩm bảo quản, dưỡng chất này suy giảm nghiêm trọng so với quả tươi ban đầu [1].
Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất trong tầm xuân
Axit ascorbic (tức vitamin C) là một chất chống oxy hóa hòa tan trong nước thiết yếu, hỗ trợ cân bằng trạng thái oxy hóa khử và mang lại lợi ích cho sức khỏe [2]. Bổ sung dưỡng chất này hỗ trợ làm giảm nguy cơ suy giảm nhận thức cũng như bệnh Alzheimer [2]. Khi kết hợp với các hợp chất thứ cấp khác, vitamin C tạo thành mạng lưới khử các gốc tự do (ROS) hiệu quả [2].
Bên cạnh vitamin C, cùi quả tầm xuân chứa lượng lớn polyphenol và flavonoid tổng số [3]. Cây tổng hợp polyphenol từ carbohydrate làm hàng rào tự vệ chống lại vi sinh vật gây bệnh và bức xạ tia cực tím [2]. Các chất tiêu biểu như rutin có khả năng bẫy gốc tự do và tạo phức chelat với ion kim loại, hỗ trợ giảm tổn thương do stress oxy hóa trong bệnh dạ dày hoặc tiểu đường [1]. Hợp chất quercetin và dẫn xuất của nó bảo vệ chức năng ty thể nhờ hoạt tính dập tắt các phân tử ROS dư thừa [2].
Trong thử nghiệm đánh giá hoạt tính chống oxy hóa qua phương pháp DPPH, hoạt tính bảo vệ của dịch chiết tầm xuân tương quan chặt chẽ với hàm lượng vitamin C và polyphenol tổng số [3]. Phân đoạn chứa vitamin C cũng thường đóng góp mức hoạt tính kháng oxy hóa vượt trội so với các phân đoạn khác [4].
Hàm lượng vitamin C trong quả tầm xuân tươi: Nghiên cứu thực nghiệm
Năm 2013, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá nồng độ hoạt chất sinh học trên 8 kiểu gen tầm xuân hoang dại (Rosa canina L.) tại vùng Transylvania [3]. Thử nghiệm hóa sinh phân tích lượng axit ascorbic trên 100 g cùi quả đông lạnh của từng mẫu thu hái ở các độ cao khác nhau [3].
Kết quả thu được cho thấy sự chênh lệch rõ rệt theo điều kiện địa lý và biến chủng [3]. Biến chủng Rosa canina var. transitoria f. ramosissima mọc ở độ cao 1250 m chứa tới 360,22 mg vitamin C/100 g cùi quả đông lạnh [3]. Trong khi đó, biến chủng var. assiensis thu thập tại độ cao 440 m chỉ đạt 112,20 mg vitamin C/100 g [3]. Lượng polyphenol dao động từ 326 mg đến 575 mg/100 g, còn flavonoid tổng dao động từ 101,3 mg đến 163,3 mg/100 g cùi quả [3]. Con số này chứng minh hàm lượng vitamin C trong cùi quả tươi rất cao nhưng biến động tùy thuộc vào độ cao phân bố [3].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2017 tiến hành so sánh thành phần hóa học của 4 loài quả tầm xuân gồm Rosa pouzinii, Rosa corymbifera, Rosa glauca và Rosa canina từ các vùng địa lý khác nhau [4]. Kết quả chỉ ra nồng độ vitamin C phụ thuộc lớn vào loài thực vật, trong đó loài Rosa canina đạt hàm lượng cao nhất, còn loài Rosa pouzinii ghi nhận lượng thấp nhất [4]. Ngoài ra, nghiên cứu còn chứng minh độ tươi của quả quyết định mật độ các hợp chất polyphenol trung tính [4].
Lý giải nguyên nhân tầm xuân tích tụ lượng lớn axit ascorbic ở cấp độ tế bào, nghiên cứu di truyền năm 2023 trên hai loài hoa hồng ăn quả họ hàng (Rosa roxburghii và Rosa sterilis) đã chỉ ra con đường sinh tổng hợp đặc thù [5]. Hai gen chủ chốt là GGP và GalLDH trải qua quá trình chọn lọc tích cực, cùng với sự biểu hiện mạnh mẽ của enzyme GME và GGP trong giai đoạn quả phát triển [5]. Các gen điều hòa trung tâm như MYB5 và bZIP đóng vai trò thúc đẩy bộ máy tích tụ axit ascorbic vượt bậc ở các loài quả này [5].
Bằng chứng sấy khô làm hao hụt lượng lớn vitamin C
Nhiều người tiêu dùng lầm tưởng các sản phẩm quả tầm xuân khô dùng hãm trà vẫn giữ trọn vẹn giá trị dinh dưỡng như ban đầu. Tuy nhiên, các phân tích sinh hóa phản ánh một kết quả hoàn toàn trái ngược [1].
Năm 2016, một nghiên cứu trên tế bào ung thư ruột kết Caco-2 đã định lượng thành phần chống oxy hóa trong dịch chiết quả khô của loài Rosa canina [1]. Kết quả đo đạc bằng phương pháp thống kê ANOVA xác định hàm lượng vitamin C chỉ còn đạt 101 +- 1 mg/kg quả khô [1]. Mức này tương đương khoảng 10,1 mg/100 g quả khô, thấp hơn rất nhiều so với mức từ 112,20 mg đến 360,22 mg/100 g cùi đông lạnh được ghi nhận trước đó [1, 3]. Tổng dung lượng chống oxy hóa của phân đoạn này đạt khoảng 38,5 mg vitamin C tương đương trên mỗi gram mẫu khô [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm này là hiện tượng phổ biến khi xử lý nhiệt và bảo quản [1]. Phân tích từ các tác giả khẳng định việc quả tầm xuân khô chứa ít axit ascorbic hơn đáng kể so với quả tươi là nguyên nhân chính tạo nên độ chênh lệch kết quả giữa các phòng thí nghiệm [1]. Hàm lượng polyphenol trung tính đo được trong mẫu khô gồm rutin, catechin, myricetin và quercetin chỉ đạt tổng cộng 40,8 mg/kg quả khô [1].
Tổng quan y dược học năm 2017 cũng đối chiếu nồng độ axit ascorbic giữa các dạng chiết xuất khác nhau [2]. Dạng lỏng tươi của Rosa rugosa chứa đến 1200 mg/L và Rosa canina tươi chứa 600 mg/L [2]. Thế nhưng, khi sấy khô, hàm lượng ở mẫu Rosa canina ghi nhận mức tụt giảm về ngưỡng 101 mg/kg mẫu khô [2]. Điều này minh chứng vitamin C vốn rất kém bền với nhiệt độ và quá trình oxy hóa tự nhiên khi làm khô quả [3, 4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Quả tầm xuân sở hữu nhiều nhóm chất có giá trị dinh dưỡng cao [6]. Ngoài axit ascorbic, thành phần cùi quả còn có các vitamin A, vitamin nhóm B, vitamin K, axit gallic, tanin, sắc tố flavonoid, carotenoid (tiền vitamin A), pectin và tinh dầu thực vật [6]. Dược liệu này từng được sử dụng để điều chế siro vitamin C chống thiếu hụt dinh dưỡng trong thời chiến hoặc lúc khan hiếm lương thực [6].
Dịch chiết tầm xuân mang đặc tính nhuận tràng nhẹ, lợi tiểu nhẹ, làm se niêm mạc và hỗ trợ tăng cường đề kháng khi bị cảm lạnh [6]. Trong thử nghiệm nuôi cấy tế bào, axit ellagic từ quả có khả năng ngăn ngừa đột biến, đồng thời kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào ung thư [2].
Tuy vậy, người dùng cần lưu ý đa số các phân tích chống oxy hóa hoặc ức chế tế bào mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro), nuôi cấy tế bào Caco-2 hoặc phân tích định lượng hóa lý qua điện cực biến tính Mn-GROPE và sắc ký lỏng [3, 6]. Hiệu quả bảo vệ sức khỏe thực tế trên cơ thể người còn phụ thuộc vào khả năng hấp thu và chuyển hóa, không thể đánh đồng kết quả ống nghiệm với công dụng lâm sàng [1].
Hiểu lầm thường gặp về quả tầm xuân sấy khô
Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng bột quả tầm xuân khô hoặc trà tầm xuân túi lọc có hàm lượng vitamin C vượt trội gấp hàng chục lần quả cam [1]. Bản thân quả tươi quả thực rất giàu vi chất, song quả khô đã mất đi phần lớn axit ascorbic trong quá trình sấy và tiếp xúc với không khí [1]. Nếu dùng sản phẩm khô với hy vọng nạp liều cao vitamin C nguyên vẹn, người dùng sẽ không đạt được kết quả như mong đợi [1].
Một quan niệm sai khác là sắc hay đun sôi quả tầm xuân thật lâu để chiết kiệt dưỡng chất [6]. Cách làm nước sắc (decoction) thường được dùng trong dân gian để hỗ trợ giảm đau bụng co thắt, đầy hơi hoặc kiết lỵ nhờ các chất làm se như tanin [6]. Tuy nhiên, nếu đun sôi ở nhiệt độ cao trong thời gian dài, cấu trúc vitamin C còn sót lại sẽ tiếp tục bị nhiệt phân hủy, làm giảm giá trị chống oxy hóa ban đầu [3, 6].
Những ai cần thận trọng khi dùng tầm xuân
Dù là quả tự nhiên giàu dưỡng chất, quả tầm xuân tác động lên hệ tiêu hóa và bài tiết [6]. Vì quả có đặc tính nhuận tràng nhẹ và lợi tiểu nhẹ, những người đang gặp tình trạng tiêu chảy cấp hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu điều trị huyết áp, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên để tránh rối loạn nước và điện giải [6].
Những người mắc các bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo toa không nên tự ý dùng dịch chiết tầm xuân liều cao thay thế phác đồ y khoa [3, 6]. Bất kỳ ai có cơ địa dị ứng thực vật họ hoa hồng cũng cần cẩn trọng để phòng ngừa kích ứng khi thử nghiệm thảo mộc mới.
Cách ứng dụng quả tầm xuân trong đời sống
Để tận dụng tốt nhất các hợp chất sinh học từ tầm xuân, cách chế biến đóng vai trò quyết định [6]:
- Ưu tiên nguồn quả tươi hoặc siro: Trong lịch sử, siro chế biến từ quả tươi được đánh giá là phương pháp giữ lại nguồn vitamin C tự nhiên tối ưu nhất [6]. Quả tươi cũng có thể dùng làm mứt quả bảo tồn một phần dưỡng chất [6].
- Pha trà quả khô đúng cách: Nếu sử dụng quả sấy khô, nên hãm quả trong nước ấm nóng từ 70 đến 80 độ C thay vì nấu sôi sùng sục trên bếp [3, 6]. Cách này giúp hòa tan các polyphenol, rutin, catechin có lợi mà không phá hủy hoàn toàn vi chất còn sót lại [1].
- Đa dạng hóa chế độ ăn: Không nên dựa hoàn toàn vào tầm xuân sấy khô để bổ sung vitamin C [1]. Cần kết hợp ăn phong phú các loại rau củ và trái cây tươi khác để cơ thể nhận đủ lượng vi chất cần thiết mỗi ngày.
Quả tầm xuân tươi thực sự là một nguồn dồi dào vitamin C và các hợp chất chống oxy hóa quý giá [1, 2]. Tuy vậy, dạng sấy khô bị suy giảm đáng kể lượng vitamin tự nhiên này [1]. Bạn nên nhìn nhận thảo dược này như một nguồn bổ sung polyphenol lành mạnh, sử dụng đúng cách và luôn lắng nghe tư vấn y tế chuyên môn nếu có bệnh lý nền.
