Nhiều gia đình Việt có thói quen ngâm rượu các loại hoa quả hoặc thảo mộc để bồi bổ sức khỏe. Vào mỗi dịp Tết, cành nụ tầm xuân rực rỡ thường được chưng trong nhà, dẫn đến không ít thắc mắc về việc liệu có thể dùng nụ tầm xuân này đem phơi khô ngâm rượu chữa bệnh hay không.
Thực tế, nụ tầm xuân cắm bình trang trí ngày Tết hầu hết là nụ hoa của cây liễu tơ (Salix caprea) đã qua nhuộm màu hóa học công nghiệp, tuyệt đối không được dùng ngâm uống. Trong y học, cây tầm xuân chuẩn thuộc chi Hoa hồng (Rosa multiflora Thunb.), bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là quả chín chứ không phải nụ hoa trang trí [1], [2]. Ngay cả với dược liệu tầm xuân tự nhiên, hiệu quả sinh học ghi nhận trong nghiên cứu khoa học cũng có khoảng cách rất xa so với các lời đồn thổi truyền miệng [2], [3].
Nhầm lẫn phổ biến giữa hoa cảnh và cây dược liệu
Cụm từ "nụ tầm xuân" trong đời sống thường nhật tạo ra sự ngộ nhận tai hại. Các cành bông mềm mại nhiều màu sắc bán vào dịp Tết là sản phẩm nhân tạo từ cây liễu, chứa chất bảo quản và phẩm nhuộm công nghiệp nguy hại cho đường tiêu hóa và gan thận.
Trong khi đó, cây tầm xuân dùng làm dược liệu có danh pháp khoa học chính thức là Rosa multiflora Thunberg, thuộc chi Rosa [1]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc và Dược điển Nhật Bản XV, bộ phận dùng làm thuốc được gọi là "Rosae fructus", tức quả tầm xuân chín [1]. Quả chín này có thể được dùng làm trà thảo mộc hoặc chế biến rượu trái cây truyền thống nhờ hàm lượng dưỡng chất tự nhiên phong phú [2].
Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong chi Rosa
Cây thuộc chi Rosa sở hữu kho hoạt chất sinh học đa dạng bao gồm flavonoid, triterpenoid, phytosterol và polysaccharide [2], [4]. Về mặt cơ chế, các hoạt chất này ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB [4].
Khi con đường gây viêm bị chặn, cơ thể giảm sản sinh các enzym gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2) và matrix metalloproteinases (MMPs) [4]. Đồng thời, các hoạt chất làm giảm các cytokine gây viêm nguy hiểm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và chemokine CCL5 [4]. Sự kết hợp này mang lại khả năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào mô sụn và hỗ trợ ngăn ngừa phản ứng viêm khớp ở mức độ thực nghiệm [4]. Quả chín của chi Rosa cũng chứa dồi dào vitamin C tự nhiên, góp phần tăng sức đề kháng và hạn chế tổn thương oxy hóa mô [2].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học: Hiệu quả đến đâu?
Để làm rõ giá trị y học thực sự của quả tầm xuân và các cây cùng chi Rosa, nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và phân tích thành phần đã được thực hiện:
Thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột năm 2022 khảo sát tác dụng hỗ trợ giấc ngủ của cây tầm xuân (Rosa multiflora Thunb.) [3]. Chuột được cho uống dịch chiết liều 50 mg/kg trọng lượng cơ thể [3]. Kết quả ghi nhận thời gian bắt đầu vào giấc ngủ (sleep latency) giảm xuống còn 1,36 ± 0,19 phút, vượt trội so với nhóm chứng dùng nước muối sinh lý (2,66 ± 0,29 phút) [3]. Thời gian ngủ kéo dài đạt 81,5 ± 7,53 phút, so với nhóm chứng chỉ đạt 53,5 ± 5,89 phút [3]. Chuột dùng liều này không có dấu hiệu ngộ độc cấp tính, cân nặng và lượng phân nước thải duy trì bình thường [3]. Dù vậy, đây mới là kết quả trên mô hình chuột gây mê nhân tạo, chưa đủ cơ sở khẳng định tác dụng tương đương trên giấc ngủ của con người.
Nghiên cứu phân tích thành phần năm 2009 kiểm tra dược liệu quả tầm xuân nhập khẩu (Rosae fructus) đối chiếu theo Dược điển Nhật Bản XV [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hợp chất mới gồm 2-hydroxynaringin 5-O-beta-D-glucopyranoside và dẫn xuất L(S)-pyroglutaminic acid [1]. Tuy nhiên, các flavonoid chủ chốt tạo nên hoạt tính điển hình của Rosa multiflora là multiflorin A, multiflorin B và multinoside A acetate lại hoàn toàn vắng mặt trong mẫu thương mại nhập khẩu [1]. Điều này cho thấy nguy cơ chênh lệch chất lượng thảo dược trôi nổi trên thị trường.
Tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đánh giá vai trò của chi Rosa đối với viêm xương khớp [4]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất từ chi Rosa chứa flavonoid, triterpenoid và phytosterol có tác dụng giảm đau, giảm viêm, chống oxy hóa và bảo tồn xương qua việc ức chế TNF-alpha và COX-2 [4]. Tuy nhiên, tổng quan nhấn mạnh phần lớn dữ liệu mới dừng ở mức tiền lâm sàng và cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô trước khi phát triển thành thuốc điều trị viêm khớp chuẩn hóa [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 phân tích các hoạt chất chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ gan của chi Rosa [2]. Dù các loài như Rosa rugosa, Rosa laevigata hay Rosa multiflora chứa nhiều naringin, quercetin, luteolin hay polysaccharide hữu ích, nghiên cứu cảnh báo dữ liệu an toàn khi sử dụng làm thực phẩm còn yếu [2]. Nhiều người lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính nên dùng tùy tiện quá liều, gây rối loạn chức năng cơ thể [2].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi tự ý ngâm rượu
Các tác dụng như an thần, giảm đau hay chống viêm khớp của chiết xuất Rosa multiflora chủ yếu được đo lường trong phòng thí nghiệm với liều lượng hoạt chất tinh khiết chuẩn hóa [3], [4]. Khi đem quả tầm xuân ngâm vào rượu cồn ethanol thủ công, độ cồn cao có thể phá hủy một số chất nhạy cảm như vitamin C [2].
Chưa kể, thói quen uống rượu ngâm quá đà gây độc trực tiếp cho gan, thận và hệ tim mạch. Rượu cồn ethanol làm tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày và triệt tiêu những lợi ích chống viêm vốn có từ thảo dược tự nhiên.
Những hiểu lầm tai hại thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất là xem nụ hoa trang trí ngày Tết như một vị thuốc bồi bổ. Việc ngâm cành liễu tơ nhuộm hóa chất vào rượu có thể dẫn tới ngộ độc kim loại nặng hoặc hóa chất nhuộm màu.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm quả tầm xuân có thể thay thế thuốc chữa viêm khớp hay thuốc hạ men gan. Dược liệu Rosae fructus trong y học cổ truyền chỉ đóng vai trò hỗ trợ, thường dùng làm chất nhuận tràng hoặc bồi bổ nhẹ dạng thực phẩm [1], [2]. Chiết xuất thảo mộc không có khả năng đảo ngược tổn thương thoái hóa khớp nặng hay tiêu diệt tế bào ung thư trên người bệnh [2], [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo mộc thiên nhiên dùng bao nhiêu cũng an toàn. Nghiên cứu năm 2022 đã chứng minh việc dùng sai liều lượng và lạm dụng thảo mộc thuộc chi Rosa có thể làm phá vỡ các chức năng sinh học bình thường [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh gan mãn tính, xơ gan hoặc viêm gan tuyệt đối không nên dùng rượu ngâm thảo mộc nói chung và rượu tầm xuân nói riêng. Cồn trong rượu làm tăng gánh nặng chuyển hóa, thúc đẩy quá trình hoại tử tế bào gan.
Người bị viêm loét dạ dày tá tràng cần tránh uống rượu ngâm vì nguy cơ xuất huyết tiêu hóa. Ngoài ra, trong Dược điển, quả tầm xuân vốn có tác dụng nhuận tràng (purgative) [1]. Do đó, người đang bị tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa hoặc đường ruột nhạy cảm cần tránh sử dụng liều cao để không làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước [1]. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người đang dùng thuốc giảm đau kháng viêm nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo mộc nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn tận dụng giá trị dinh dưỡng của tầm xuân, người dùng nên chọn quả tầm xuân chín tự nhiên (Rosa multiflora) có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng từ các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín [1], [2]. Tránh xa các sản phẩm cành nụ hoa cắm bình không rõ công dụng.
Thay vì ngâm cùng rượu nặng độ, quả tầm xuân chín có thể được phơi sấy sạch, hãm trà uống với liều lượng vừa phải để bổ sung vitamin C và flavonoid chống oxy hóa [2]. Khi ngâm rượu trái cây nhẹ độ, chỉ nên dùng với lượng nhỏ khoảng 15-20 ml mỗi ngày trong bữa ăn, không lạm dụng như rượu nhậu. Khi cơ thể có triệu chứng đau khớp, mất ngủ hay rối loạn chuyển hóa kéo dài, cần thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác, thay vì tự chữa bệnh bằng các bài thuốc truyền miệng.
Sử dụng thảo dược đúng cách đòi hỏi sự hiểu biết khoa học rạch ròi giữa thực vật trang trí và dược liệu điều trị. Việc nhận biết đúng quả tầm xuân, tránh lạm dụng cồn và tuân thủ tư vấn y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe gia đình.
