Dân gian hay đồn ăn diếp cá hoặc giã đắp búi trĩ giúp teo trĩ, khỏi đau rát. Nhiều người tự ý áp dụng tại nhà thay vì đi khám cơ sở y tế. Thói quen này tiềm ẩn rủi ro nếu hiểu sai tác dụng thực tế của thảo dược.

Trả lời thẳng: Khoa học hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh rau diếp cá chữa khỏi bệnh trĩ hay làm teo búi trĩ. Bằng chứng y học hiện có mới dừng lại ở tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa trên mô hình động vật, tế bào và một số bệnh lý khác [1], [2].

Cơ chế kháng viêm sinh học của diếp cá

Diếp cá chứa các hợp chất hoạt tính sinh học chính như tinh dầu dễ bay hơi, flavonoid, alkaloid và polysaccharide [1]. Những chất này thể hiện hoạt tính sinh học rõ rệt trong phòng thí nghiệm. Trong đó, các flavonoid tiêu biểu như afzelin, hyperoside và quercitrin đã được chứng minh có khả năng làm giảm viêm và chống oxy hóa mạnh trên cả mô hình tế bào và động vật [2].

Về mặt phân tử, chiết xuất diếp cá can thiệp vào các đường truyền tín hiệu gây viêm. Đánh giá tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng chiết xuất diếp cá chặn con đường truyền tín hiệu MAPK, kích hoạt con đường AMPK và ức chế giải phóng các yếu tố gây viêm như TNF-alpha và IL-1beta [1]. Tác động này giúp giảm hiện tượng sưng phù và tổn thương mô do phản ứng viêm gây ra [3], [1].

Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm

Khoa học ghi nhận nhiều thử nghiệm đánh giá hoạt tính kháng viêm của diếp cá, nhưng chưa có thử nghiệm nào thực hiện trực tiếp trên bệnh nhân mắc trĩ. Dữ liệu y khoa đến nay gồm các nghiên cứu chuyên biệt sau:

Nghiên cứu công bố năm 2005 đánh giá dịch tiêm diếp cá trên mô hình màng phổi chuột bị viêm do carrageenin và mô hình phù tai chuột do dimethylbenzene [3]. Phân tích sắc ký khí và khối phổ (GC-MS) xác định các thành phần chính mang hoạt tính gồm methyl n-nonyl ketone, decanoylacetaldehyde, lauryl aldehyde, capryl aldehyde, beta-pinene, beta-linalool, 1-nonanol, 4-terpineol, alpha-terpineol, bornyl acetate, n-decanoic acid, acetic acid và geraniol ester [3]. Kết quả cho thấy mẫu thử đạt chuẩn kiểm soát chất lượng đem lại hiệu quả kháng viêm giảm sưng phù thực nghiệm rõ rệt [3].

Một nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm polysaccharide chiết xuất từ diếp cá (HCP) trên chuột bị nhiễm virus H1N1 với liều uống 40 mg/kg mỗi ngày [4]. Nhiễm H1N1 gây tổn thương đường ruột, mất cân bằng vi sinh vật và giảm protein bảo vệ zonula occludens-1 [4]. Dùng HCP đường uống đã khôi phục zonula occludens-1, giảm đáng kể các chi vi khuẩn gây bệnh như Vibrio và Bacillus, cân bằng hệ vi sinh ruột, đồng thời hạ mức thụ thể Toll-like và interleukin-1beta, tăng sản xuất cytokine kháng viêm interleukin-10 [4].

Năm 2022, nghiên cứu trên chuột bị hen suyễn do bạch cầu trung tính sử dụng natri houttuyfonia (hợp chất tổng hợp từ dầu tự nhiên của diếp cá) tiêm màng bụng [5]. Kết quả cho thấy natri houttuyfonia làm giảm viêm đường thở, giảm tiết chất nhầy và tăng tế bào T điều hòa CD4+CD25+FoxP3+, tăng nồng độ IL-10 huyết thanh, hạ tỷ lệ tế bào Th17 và IL-17A [5]. Dù hiệu quả đơn lẻ không bằng dexamethasone, khi kết hợp hai chất đã làm tăng cường kiểm soát phản ứng viêm [5].

Nghiên cứu in vitro công bố năm 2025 kiểm tra chiết xuất diếp cá trên tế bào sừng nướu người (PGK) bị kích thích viêm bằng interleukin-1beta [6]. Kết quả ghi nhận chiết xuất diếp cá làm giảm đáng kể mức biểu hiện mRNA và protein của các chất trung gian gây viêm gồm yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), interleukin-8 (IL-8) và phân tử bám dính liên bào 1 (ICAM-1) mà không gây độc tế bào [6].

Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra các vị thuốc cổ truyền dùng trong bệnh tay chân miệng, ghi nhận dịch chiết nước diếp cá có hoạt tính kháng cả hai loại virus EV71 và CVA16, đồng thời ức chế phản ứng tiền viêm do virus kích hoạt [7]. Dù chứa flavonoid và undecanone, hoạt tính kháng virus của cây lại ổn định với nhiệt và nằm ở phân đoạn n-butanol [7].

Đánh giá tổng quan năm 2018 và năm 2022 tái khẳng định các chiết xuất từ diếp cá có phổ tác dụng rộng gồm chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm và điều hòa miễn dịch trong điều kiện phòng thí nghiệm [2], [8].

Lợi ích và khoảng cách bằng chứng về bệnh trĩ

Lợi ích ghi nhận được của diếp cá là đặc tính kháng viêm, giảm các cytokine tiền viêm và hỗ trợ chức năng hàng rào biểu mô ruột trên mô hình động vật [1], [4]. Trong ẩm thực Việt Nam và Trung Quốc, diếp cá từ lâu đã là loại rau ăn quen thuộc, đồng thời là vị thuốc y học cổ truyền dùng để thanh nhiệt, giải độc, kháng viêm [7], [1].

Tuy nhiên, khoảng cách từ mô hình động vật đến điều trị bệnh trĩ trên người còn rất xa. Búi trĩ hình thành do sự giãn phồng, suy yếu của đám rối tĩnh mạch và hệ thống nâng đỡ vùng hậu môn - trực tràng. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người chứng minh diếp cá có thể làm co mạch tĩnh mạch trĩ, làm teo búi trĩ hay thay thế được can thiệp y khoa.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng diếp cá

Hiểu lầm lớn nhất là coi diếp cá là thuốc chữa dứt điểm bệnh trĩ. Việc tin rằng uống nước ép diếp cá đậm đặc giúp co búi trĩ sa độ nặng là hoàn toàn không có căn cứ khoa học.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý giã nát lá diếp cá tươi để đắp trực tiếp lên vùng hậu môn hoặc nhét vào búi trĩ. Lá cây tươi chưa qua khử trùng y tế có thể mang theo bùn đất, ký sinh trùng, vi khuẩn gây nhiễm trùng mô mềm, lở loét và hoại tử búi trĩ.

Hiểu lầm thứ ba là bỏ qua các phương pháp điều trị chuẩn y khoa. Việc tự điều trị bằng mẹo truyền miệng khi búi trĩ đã tắc mạch, chảy máu nhiều hoặc sa nghẹt có thể dẫn đến mất máu mạn tính và biến chứng nhiễm khuẩn huyết nguy hiểm.

Ai nên thận trọng?

Diếp cá chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bị bệnh trĩ. Vì vậy người mắc trĩ không tự ý xem đây là biện pháp chữa trị thay thế y học hiện đại.

Người có búi trĩ xuất huyết rỉ máu liên tục, búi trĩ nghẹt sưng tím hoặc trĩ ngoại tắc mạch cần đến bệnh viện ngay, không tự ý đắp thảo dược. Người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng ngoài da không bôi đắp nước lá sống lên vùng niêm mạc hậu môn mỏng manh.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các bài thuốc chế biến đậm đặc từ dược liệu này.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Người bị bệnh trĩ có thể dùng diếp cá như một loại rau sống thanh mát trong bữa ăn hàng ngày để bổ sung chất xơ và nước, giúp làm mềm phân và phòng ngừa táo bón. Cần rửa sạch diếp cá dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng để loại bỏ bụi bẩn và ký sinh trùng trước khi ăn.

Không dùng diếp cá đắp trực tiếp vào vùng búi trĩ bị rách, xước hoặc chảy máu. Giữ thói quen uống đủ nước mỗi ngày, ăn cân bằng thực phẩm giàu chất xơ từ rau củ quả, hạn chế ngồi lâu một chỗ và tránh rặn khi đi đại tiện. Khi có dấu hiệu đau rát kéo dài hoặc đi ngoài ra máu, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa - hậu môn trực tràng để chẩn đoán chính xác mức độ bệnh.

Rau diếp cá là thực phẩm có lợi cho chế độ ăn uống nhờ khả năng chống oxy hóa và kháng viêm đã được ghi nhận trong các thử nghiệm thực nghiệm. Dù vậy, thảo dược này không thể chữa khỏi bệnh trĩ. Người bệnh nên kết hợp dinh dưỡng lành mạnh với phác đồ điều trị của bác sĩ để kiểm soát bệnh an toàn và hiệu quả.