Nhiều người dân vùng biển thường truyền tai nhau về các bài thuốc dân gian từ cây rau muống biển để hỗ trợ chữa bệnh. Gần đây, không ít người đặt câu hỏi liệu loài cây mọc hoang dại trên các bãi cát này có khả năng hạ đường huyết thật sự hay không.
Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa có nghiên cứu trực tiếp chứng minh rau muống biển có khả năng hạ đường huyết hoặc ức chế enzyme carbohydrate trên cơ thể sống. Các thông tin lan truyền chủ yếu xuất phát từ kinh nghiệm dân gian lưu truyền hoặc nhầm lẫn với các loài cây khác cùng chi. Người bệnh tiểu đường không nên tự ý dùng loài cây này để chữa bệnh thay phác đồ y tế.
Nguồn gốc lời đồn và nhầm lẫn thực vật học
Rau muống biển có tên khoa học là Ipomoea pes-caprae, thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae) [1], [2]. Cây phát triển phổ biến tại các vùng bãi cát ven biển nhiệt đới và cận nhiệt đới [3], [2]. Nhờ thân bò dài và tốc độ phát triển nhanh, loài cây này thường đóng vai trò chắn gió và cố định cồn cát ven biển [2].
Trong một số nền y học cổ truyền tại châu Mỹ, châu Á và châu Phi, rau muống biển cùng nhiều loài khác thuộc chi Ipomoea từng được ghi nhận dùng để hỗ trợ cải thiện các tình trạng viêm, thấp khớp, viêm khớp dạng thấp, viêm da hoặc tiểu đường type 2 [4]. Tuy nhiên, việc ghi chép trong tài liệu dân gian chỉ phản ánh thói quen bản địa chứ không đồng nghĩa với việc đã được kiểm chứng dược lý hiện đại [4].
Sự nhầm lẫn về khả năng hạ đường huyết của rau muống biển phần lớn bắt nguồn từ các nghiên cứu trên loài cây khác cùng chi Ipomoea. Điển hình là khoai lang (Ipomoea batatas), một loài thực phẩm quen thuộc cùng chi đã được nghiên cứu về tiềm năng hỗ trợ đái tháo đường [5], [6]. Việc đánh đồng tác dụng giữa các loài cây khác nhau dẫn đến hiểu lầm rằng rau muống biển cũng giúp hạ đường huyết.
Cơ chế sinh học và những dữ liệu đã biết
Các loài thực vật thuộc chi Ipomoea thường chứa một số hợp chất hoạt tính sinh học như acid phenolic, flavonoid và glycoside nhựa [4]. Các nhóm chất này được ghi nhận có các cơ chế tác động như chẹn kênh calci, điều hòa nitric oxide (NO) và ức chế yếu tố NF-kappaB, góp phần mang lại tác dụng giãn mạch, chống co thắt, chống oxy hóa và kháng viêm [4].
Đối với riêng cây rau muống biển (Ipomoea pes-caprae), các nghiên cứu hiện đại tập trung phân tích thành phần hóa học nhằm làm rõ tác dụng kháng viêm và hỗ trợ viêm khớp dạng thấp [1]. Cây thuốc này từ lâu đã được dùng trong y học cổ truyền vùng duyên hải miền nam Trung Quốc [1].
Khi tìm hiểu cơ chế ức chế hấp thu đường bột qua các enzyme carbohydrate (như alpha-glucosidase hay alpha-amylase) trên mô hình động vật sống (in vivo), dữ liệu nghiên cứu về rau muống biển hiện vẫn chưa được ghi nhận trong các tài liệu khoa học chính thống. Do đó, giả thuyết rau muống biển giúp hạ đường huyết qua việc ngăn chặn hấp thu carbohydrate vẫn là điều chưa có cơ sở thực nghiệm xác minh.
Nghiên cứu khoa học nói gì về rau muống biển?
Để hiểu đúng về giá trị dược lý của rau muống biển, cần nhìn thẳng vào các nghiên cứu thực tế đã được công bố trên loài cây này:
Nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích thành phần hóa chất và cơ chế tác động của rau muống biển (Ipomoea pes-caprae) đối với bệnh viêm khớp dạng thấp [1]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ kết hợp phân tích mạng lưới dược lý mục tiêu [1]. Kết quả phân tích dịch chiết nước của cây đã xác định được 23 hợp chất, trong đó phát hiện 12 thành phần hấp thu vào huyết tương của chuột cống [1]. Các nhà nghiên cứu cũng theo dõi thành công sự phân bố mô của 3 thành phần hấp thu này ở chuột [1]. Kết quả cho thấy cơ chế chính của rau muống biển là điều hòa phản ứng viêm, đáp ứng miễn dịch, sự tăng sinh tế bào và quá trình chết rụng của tế bào trong viêm khớp, hoàn toàn không đề cập đến tác dụng hạ đường huyết hay ức chế chuyển hóa đường [1].
Một tài liệu công bố năm 2025 tổng kết về các loài thuộc chi Ipomoea chỉ ra rằng mặc dù rau muống biển (I. pes-caprae) nằm trong nhóm cây được y học dân gian ở một số nơi dùng cho bệnh viêm khớp dạng thấp hoặc bệnh tiểu đường type 2, các dữ liệu dược lý hiện đại về loài này vẫn còn rất giới hạn và chưa có xác nhận lâm sàng rõ ràng cho chỉ định tiểu đường [4].
Ngoài ra, nghiên cứu di truyền học công bố năm 2022 lần đầu tiên giải trình tự toàn bộ hệ gene lục lạp của cây rau muống biển dài 161.667 bp, chứa 141 gene và 35 đoạn lặp SSR [2]. Nghiên cứu cho thấy mối quan hệ di truyền gần gũi của rau muống biển với các loài Ipomoea involucrata và Ipomoea obscura [2]. Nghiên cứu năm 2014 cũng tập trung khảo sát sự phát tán hạt trôi dạt theo dòng hải lưu và dòng gene của phân loài Ipomoea pes-caprae subsp. brasiliensis qua 272 mẫu từ 34 quần thể trên thế giới [3]. Cả hai nghiên cứu di truyền này đều không tìm hiểu về hoạt tính chuyển hóa carbohydrate hay công dụng điều trị đái tháo đường [3], [2].
Bằng chứng hạ đường huyết thuộc về các loài thực vật khác
Người bệnh rất dễ đọc phải các bài viết giật gân đánh tráo tên gọi thực vật. Cần làm rõ rằng các nghiên cứu về đái tháo đường thường nằm ở loài khác:
Một nghiên cứu công bố năm 2018 tiến hành trên chuột cống trắng Wistar đực bị gây tiểu đường bằng alloxan monohydrat tiêm dưới da liều 150 mg/kg [5]. Những con chuột có đường huyết từ 200 mg/dl trở lên được cho uống dịch chiết methanol và dịch chiết nước từ vỏ củ khoai lang (Ipomoea batatas) với liều 4 g/ngày [5]. Kết quả cho thấy khoai lang hỗ trợ duy trì cân bằng khoáng chất, làm tăng nồng độ calci và magnesi trong tim, não, gan, chi trước và chi sau, đồng thời giảm calci ở thận do tăng bài tiết [5]. Dù vậy, nghiên cứu này thực hiện trên vỏ củ khoai lang, không phải cây rau muống biển, và các nhà khoa học cũng lưu ý cần nghiên cứu sâu rộng hơn trên người [5].
Tương tự, một nghiên cứu khác năm 2018 cũng ghi nhận khoai lang (Ipomoea batatas) có chứa các hoạt chất chống oxy hóa, flavonoid và phenolic (như rutin, acid caffeic, myricetin), giúp giảm viêm phù chân và giảm các chất chỉ điểm viêm IL-1beta, IL-6 trên chuột Sprague-Dawley ở liều 300 mg/kg trọng lượng cơ thể [6]. Đây cũng không phải là kết quả của rau muống biển [6].
Nghiên cứu năm 2007 về tác dụng hạ đường huyết khi dùng dịch chiết hạt liều 300 mg/kg thể trọng trên chuột cống đái tháo đường do streptozotocin là được thực hiện trên cây Tephrosia purpurea (thuộc họ Đậu), hoàn toàn không liên quan đến rau muống biển [7].
Nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng khi tự ý sử dụng
Không chỉ thiếu chứng cứ khoa học về khả năng chữa tiểu đường, việc tự ý thu hái rau muống biển ngoài tự nhiên còn tiềm ẩn mối nguy hiểm lớn đối với sức khỏe do nhiễm độc tố môi trường.
Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát hàm lượng kim loại nặng và á kim có trong các mẫu đất và cây rau muống biển (Ipomoea pes-caprae) tại các khu vực ven biển chịu ảnh hưởng của thảm họa sóng thần năm 2004 ở Thái Lan [8]. Đất tại đây ghi nhận nồng độ tăng cao của cadimi (Cd), chì (Pb), kẽm (Zn) và asen (As) [8]. Đáng chú ý, các mẫu cây rau muống biển tích tụ lượng lớn chì (Pb), kẽm (Zn), asen (As), selen (Se), crom (Cr) và niken (Ni) so với khu vực đối chứng [8].
Phân tích các bộ phận của cây rau muống biển cho thấy hoa là nơi tích tụ hàm lượng kim loại nặng cao nhất, tiếp theo đến lá và thân cây [8]. Hệ số tích lũy sinh học (BAF) khẳng định loài cây này có khả năng hấp thụ và vận chuyển kim loại độc hại từ đất vào các mô của cây rất mạnh [8]. Các nhà khoa học cảnh báo việc cây rau muống biển hấp thu các kim loại độc hại này từ đất bị ô nhiễm là mối nguy hại lớn cho những ai dùng cây với mục đích làm thuốc [8].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Dựa trên dữ liệu thực tế về độc tính tích lũy kim loại nặng và việc thiếu nghiên cứu lâm sàng, một số đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:
Người mắc bệnh đái tháo đường tuyệt đối không tự ý hái rau muống biển sắc nước uống với hy vọng hạ đường huyết. Việc tin vào những bài thuốc chưa được kiểm chứng có thể khiến người bệnh bỏ lỡ phác đồ điều trị y tế chuẩn, dẫn đến nguy cơ tăng đường huyết mất kiểm soát và các biến chứng cấp tính.
Người có bệnh nền về gan, suy giảm chức năng thận cần tránh xa các bài thuốc tự chế từ loài cây này. Chức năng lọc của gan và thận suy yếu sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương nặng nề nếu vô tình nạp phải chì, asen, niken hay cadimi tích tụ trong thân và lá rau muống biển [8].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng rất nhạy cảm với các hợp chất lạ và kim loại độc hại. Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn lâm sàng nào trên nhóm người này, việc tiếp xúc hay sử dụng rau muống biển qua đường uống đều tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc khó lường.
Lời khuyên áp dụng thực tế và quản lý đường huyết an toàn
Rau muống biển mọc hoang dại ngoài bờ biển không phải là loại rau ăn thông thường và không có giá trị thay thế thuốc hạ đường huyết. Người dân chỉ nên nhìn nhận loài thực vật này như một thành tố sinh thái giúp giữ cát ven biển, hoặc cần thêm thời gian để giới khoa học tinh chế các hoạt chất kháng viêm trong phòng thí nghiệm [1], [2].
Nếu muốn kiểm soát đường huyết hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập luyện thể chất đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ. Lựa chọn các loại thực phẩm đã được chứng minh an toàn, theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ và dùng thuốc đúng chỉ định y khoa là biện pháp duy nhất giúp bảo vệ sức khỏe lâu dài. Trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ bài thuốc nam hay thảo dược dân gian nào, người bệnh cần tham vấn ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
Tóm lại, thông tin rau muống biển giúp hạ đường huyết qua ức chế enzyme carbohydrate là hoàn toàn thiếu chứng cứ khoa học trên cơ thể sống. Người dân không nên nghe theo lời đồn truyền miệng để tự ý sử dụng, tránh nguy cơ ngộ độc kim loại nặng và làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý sẵn có.
