Dọc theo các bãi cát ven biển Việt Nam, rau muống biển (tên khoa học Ipomoea pes-caprae) là loài cây bò lan quen thuộc thường gặp [1]. Khi gặp chấn thương, trầy xước hay sứa đốt lúc tắm biển, nhiều người có thói quen hái lá tươi mọc hoang dại, giã nát rồi đắp trực tiếp lên miệng vết thương nhằm làm dịu cơn đau.
Hành động đắp thảo dược tươi chưa qua khử trùng trực tiếp lên da trầy xước tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm mô mềm rất cao. Các nghiên cứu hiện đại chỉ ghi nhận hiệu quả giảm viêm của dịch chiết được bào chế chuẩn hóa, không khuyến cáo dùng lá tươi hoang dại đắp lên vết rách da.
Thói quen dân gian và ngộ nhận tai hại
Trong kinh nghiệm dân gian nhiều nước như Brazil, Thái Lan, Indonesia hay Ấn Độ, rau muống biển từ lâu đã được tận dụng các phần như lá, rễ, hạt và nhựa thân để xử lý viêm nhiễm, vết loét ngoài da hoặc vết sứa cắn [5, 7]. Tại Indonesia, lá non từng được luộc với dầu dừa để bôi vết loét, trong khi người dân Nigeria dùng lá khô trị viêm khớp [1].
Tuy nhiên, thói quen hái lá tươi mọc trên cát biển, giã nát rồi đắp thẳng lên vùng da rách, trầy xước là sai lầm nguy hiểm. Môi trường cát biển và bề mặt lá tự nhiên chứa vô số vi khuẩn, nấm hoang dại. Việc phủ trực tiếp bã lá chưa tiệt trùng lên bề mặt mô hở sẽ tạo ổ ủ vi sinh vật gây hại, dẫn tới nguy cơ viêm mô tế bào, nhiễm trùng hoại tử lan rộng.
Bên cạnh nguy cơ vi sinh vật, môi trường sinh trưởng của loài cây này cũng tiềm ẩn độc chất. Một nghiên cứu năm 2015 tại các vùng biển chịu ảnh hưởng thiên tai ở Thái Lan chỉ ra rằng rau muống biển có khả năng tích lũy sinh học cao đối với nhiều kim loại và á kim từ đất, bao gồm chì (Pb), kẽm (Zn), asen (As), selen (Se), crom (Cr) và niken (Ni) [2]. Lượng kim loại nặng này tập trung nhiều ở hoa, sau đó tới lá và thân cây [2]. Đắp các loại lá chứa dư lượng kim loại độc hại lên vết thương rách da dễ khiến độc chất xâm nhập thẳng vào tuần hoàn máu.
Cơ chế sinh học: Bào chế phòng thí nghiệm khác xa lá tươi
Khi nghiên cứu dưới góc độ dược lý học hiện đại, các nhà khoa học phát hiện chiết xuất lá rau muống biển quả thực có một số hoạt tính sinh học đáng chú ý. Phân tích khối phổ cho thấy dịch chiết thủy-cồn từ lá chứa 18 hợp chất phenolic, trong đó nổi bật là axit neochlorogenic (6,07 microg/g), axit chlorogenic (0,92 microg/g) và axit isochlorogenic (0,80 microg/g) [3].
Các hoạt chất này khi được tinh chế dạng chuẩn mực có khả năng can thiệp vào các con đường dẫn truyền gây viêm. Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận dạng gel chiết xuất giúp ức chế quá trình phù nề liên quan tới các chất trung gian như bradykinin, histamine và serotonin [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2023 dùng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ và dược lý mạng mục tiêu phát hiện 23 hợp chất trong dịch chiết nước của rau muống biển, đồng thời phát hiện 12 thành phần hấp thu trong huyết tương chuột [4]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế tiềm năng hỗ trợ chống viêm khớp dạng thấp thông qua điều hòa phản ứng viêm, đáp ứng miễn dịch, tăng sinh và chết tế bào [4].
Dẫu vậy, những cơ chế này chỉ phát huy khi hoạt chất được chiết xuất tinh khiết, loại bỏ hoàn toàn tạp chất và bào chế ở dạng dung dịch hoặc kem bôi vô trùng. Việc đắp bã lá tươi không thể giải phóng hoạt chất theo cơ chế chuẩn mực mà lại mang thêm mầm bệnh vào da.
Bằng chứng khoa học về chiết xuất bôi ngoài da
Các ghi nhận về hiệu quả ngoài da của rau muống biển hiện chỉ dừng lại ở các mô hình tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người.
Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2022 đánh giá công thức gel bôi ngoài da chứa dịch chiết giàu phenolic từ lá rau muống biển trên chuột [3]. Nghiên cứu cho thấy dạng gel này ổn định về tính chất hóa lý, không gây kích ứng da động vật [3]. Dù không có tác dụng với mô hình phù tai cấp do dầu croton, gel giúp ức chế hiệu quả phù chân do carrageenan và phù tai mạn tính, đồng thời đẩy nhanh tốc độ lành vết thương trên mô học so với nhóm giả dược [3]. Ngoài ra, gel kết hợp huyết thanh kháng nọc giúp giảm sưng phù do nọc rắn Bothrops erythromelas, trong khi chỉ dùng huyết thanh đơn độc thì không hiệu quả [3].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 tại Brazil bào chế dịch chiết hydroethanolic từ thân lá rau muống biển vào kem bôi Hostacerin ở các nồng độ 0,5%, 1,0% và 2% [5]. Khi thử nghiệm trên chuột bị tiêm nọc sứa lửa (Physalia physalis), chuột được bôi kem thảo dược hoặc tiêm hợp chất chính 3,5-Di-O-caffeoylquinic acid (ISA) đã giảm rõ rệt tình trạng tăng nhạy cảm cơ học [5]. Dạng bôi cũng ức chế hiện tượng phù chân chuột do trypsin, histamine, bradykinin và phù tai do capsaicin [5].
Các bằng chứng trên cho thấy tiềm năng y học lớn, nhưng đều gắn liền với chế phẩm bôi chuyên dụng đã qua xử lý công nghệ cao.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược ven biển
Nhiều người đi biển lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên là "lành tính" và việc nhai hoặc giã lá đắp ngay sẽ sơ cứu khẩn cấp vết rách, trầy xước hay vết côn trùng đốt. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì nước bọt hoặc dụng cụ giã bẩn càng làm tăng lượng vi khuẩn xâm nhập vào mô hở.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng tác dụng của chế phẩm phòng thí nghiệm với việc dùng cây tươi nguyên bản. Các nghiên cứu năm 2017 và 2022 đều sử dụng cồn y tế để chiết tách, định lượng chính xác từng microgam hoạt chất và đưa vào tá dược gel, kem vô trùng [1, 5]. Đắp lá tươi không đảm bảo được nồng độ có tác dụng sinh học, ngược lại còn khiến vết thương bí khí, hoại tử mô nông.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang có vết thương hở, vết rách da sâu, vết trầy xước chảy máu do đá san hô hoặc mảnh vỡ ven biển tuyệt đối không tự ý lấy lá rau muống biển đắp lên. Nguy cơ nhiễm trùng yếm khí và viêm mô bào là cực kỳ nghiêm trọng.
Người có cơ địa nhạy cảm, người mắc bệnh đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc người lớn tuổi cần đặc biệt tránh xa thói quen dân gian này. Ở nhóm người này, chức năng bảo vệ của da và khả năng chống nhiễm trùng suy giảm, một vết nhiễm khuẩn nhỏ từ bã lá mọc hoang cũng có thể tiến triển thành nhiễm trùng máu.
Đồng thời, cần lưu ý chưa có nghiên cứu an toàn nào về việc dùng rau muống biển trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện tại chỉ mới dừng ở mức thử nghiệm trên chuột nhắt trắng [1, 2, 5].
Xử trí an toàn vết thương khi đi biển
Khi bị trầy xước, rách da hay nghi ngờ dính sứa biển, nguyên tắc hàng đầu là sơ cứu chuẩn y khoa thay vì tìm cây cỏ đắp ngoài da.
Bước đầu tiên là rửa sạch vùng tổn thương bằng dung dịch sát khuẩn y tế chuyên dụng hoặc nước sạch. Tuyệt đối không dùng bã cây, đất cát ven bờ biển phủ lên miệng vết thương hở. Nếu xuất hiện dấu hiệu sưng tấy, nóng rát dữ dội, mưng mủ hoặc có triệu chứng nhiễm nọc độc sinh vật biển, cần tới ngay cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế xử lý vô khuẩn.
Chiết xuất rau muống biển là hướng đi hứa hẹn trong việc phát triển thuốc bôi giảm viêm, lành sẹo trong tương lai [1, 5]. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá hoang dại giã đắp ngoài da là hành vi sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm mô mềm và ngộ độc kim loại nặng [2]. Bảo vệ bề mặt da bằng các biện pháp vô trùng luôn là nguyên tắc an toàn hàng đầu khi gặp chấn thương.
