Nhiều người sau khi trải qua phẫu thuật giảm cân thường đối mặt với một vấn đề thẩm mỹ và tâm lý khá nan giải: mái tóc rụng ngày một nhiều, từng mảng tóc mỏng dần sau vài tháng phẫu thuật. Tình trạng này khiến không ít người lo lắng liệu cơ thể mình có đang gặp trục trặc nguy hiểm hay không.
Thực tế, rụng tóc là một phản ứng rất phổ biến sau can thiệp ngoại khoa điều trị béo phì, xuất phát từ hiện tượng sụt cân quá nhanh kết hợp cùng tình trạng thiếu hụt dưỡng chất, trong đó nổi bật nhất là thiếu kẽm, sắt và protein [1], [2].
Vì sao phẫu thuật giảm cân lại khiến tóc rụng nhiều?
Phẫu thuật giảm cân (bariatric surgery) giúp kiểm soát thể trọng bằng hai cơ chế chính: hạn chế lượng thức ăn dung nạp vào dạ dày hoặc giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng bằng cách nối tắt qua ruột non [3]. Dù mang lại hiệu quả vượt trội trong việc cải thiện béo phì và các bệnh lý đồng mắc, can thiệp này lại kéo theo các nguy cơ lâu dài về giải phẫu và thiếu hụt vi chất [3].
Khi đường ruột bị thu hẹp hoặc thay đổi cấu trúc giải phẫu, cơ thể không thể hấp thu các vitamin và khoáng chất theo cách bình thường [3], [4]. Tình trạng kém hấp thu vi chất sau các thủ thuật này có thể biểu hiện qua hàng loạt triệu chứng lâm sàng như bệnh lý thần kinh, thiếu máu, vết thương lâu lành và rụng tóc [3].
Bên cạnh sự suy giảm hấp thu, chính việc hạn chế lượng thức ăn đưa vào cơ thể sau phẫu thuật cũng khiến tổng lượng dinh dưỡng nạp vào hàng ngày giảm mạnh [4], [5]. Tóc vốn là cơ quan cần nguồn dưỡng chất dồi dào để phân chia tế bào liên tục, do đó khi cơ thể bị thiếu hụt dinh dưỡng đột ngột, nang tóc sẽ nhanh chóng thoái triển và chuyển sang giai đoạn gãy rụng [1].
Điểm mặt những dưỡng chất bị thiếu hụt khiến mái tóc tổn thương
Trong số các dưỡng chất bị hao hụt sau phẫu thuật bariatric, kẽm và sắt là hai khoáng chất có mối liên hệ mật thiết nhất với hiện tượng rụng tóc [1]. Tình trạng rụng tóc thứ phát sau phẫu thuật đã được ghi nhận có liên quan trực tiếp đến sự thiếu hụt kẽm [4]. Đây là nguyên tố vi lượng giữ vai trò thiết yếu cho sự phát triển của mô và quá trình chuyển hóa tế bào [6].
Bên cạnh kẽm, thiếu máu do thiếu sắt cũng là vấn đề phổ biến sau mổ giảm béo, đặc biệt là ở các can thiệp có tính chất hạn chế dạ dày như tạo hình dạ dày ống đứng hay thắt đai dạ dày [4], [6]. Sự thiếu hụt sắt làm suy giảm quá trình vận chuyển oxy và nuôi dưỡng tế bào mầm tóc, đẩy nhanh tình trạng rụng tóc sau mổ [1].
Ngoài các vi chất vi lượng, thiếu hụt đại dưỡng chất lớn nhất sau phẫu thuật giảm béo chính là suy dinh dưỡng protein [2]. Sự suy giảm khối nạc không chứa mỡ cùng tình trạng thiếu đạm được mô tả ở cả hai nhóm phẫu thuật hạn chế và giảm hấp thu [4]. Thiếu protein khiến cơ thể buộc phải ưu tiên nguồn axit amin ít ỏi cho các cơ quan sinh tồn thiết yếu, từ đó "cắt viện trợ" cho sự phát triển của sợi tóc [2].
Nghiên cứu chỉ ra: Càng giảm cân nhiều, thiếu chất càng rõ
Một nghiên cứu quan sát tiến cứu vào năm 2014 được thực hiện trên 42 nữ bệnh nhân béo phì bệnh lý trải qua phẫu thuật cắt dạ dày hình ống (laparoscopic sleeve gastrectomy - LSG) đã theo dõi sát sao tình trạng rụng tóc và vi chất trước mổ cũng như tại các mốc 3, 6 và 12 tháng sau phẫu thuật [1]. Kết quả ghi nhận có tới 16 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 41%) gặp phải tình trạng rụng tóc trong giai đoạn hậu phẫu [1].
Nghiên cứu này phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa rụng tóc với nồng độ kẽm trong huyết thanh (P = 0,021) và nồng độ sắt (P = 0,017) [1]. Điều đáng chú ý là hầu hết bệnh nhân rụng tóc vẫn có nồng độ kẽm và sắt trung bình nằm trong giới hạn bình thường [1]. Chỉ có 3 bệnh nhân (chiếm 7,7%) có nồng độ kẽm thực sự thấp và 4 bệnh nhân (chiếm 10,2%) có nồng độ sắt thấp, nhưng toàn bộ những người này đều bị rụng tóc [1].
Các nhà nghiên cứu đã kết hợp hai chỉ số này thành biến số "kẽm + sắt" và xác định điểm cắt dự báo là 115 [1]. Kết quả cho thấy những bệnh nhân có tổng điểm "kẽm + sắt" dưới mức 115 có nguy cơ rụng tóc cao gấp 4 lần so với nhóm còn lại (tỷ số chênh OR = 4; P = 0,006) [1]. Chỉ số kết hợp này đạt độ nhạy 88%, độ đặc hiệu 84%, giá trị dự đoán dương 79% và giá trị dự đoán âm lên tới 91% [1]. Khi những bệnh nhân này được bổ sung kẽm, phần lớn các trường hợp rụng tóc đã dừng lại [1].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 cũng đánh giá sự đầy đủ trong khẩu phần ăn của các bệnh nhân sau phẫu thuật nối tắt dạ dày (gastric bypass) ở thời điểm 24 tháng [5]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ hàng ngày của sắt chỉ đạt 12,16 +- 3,41 mg (thấp hơn nhiều so với mức tham chiếu khuyến nghị là 45-60 mg) và kẽm chỉ đạt 7,7 +- 2,3 mg (so với khuyến nghị là 15 mg) [5]. Khẩu phần canxi đạt 539,4 +- 188,4 mg (mức khuyến nghị 1.200-2.400 mg) và magie chỉ đạt 157,3 mg (mức khuyến nghị 400 mg) [5].
Nghiên cứu năm 2021 cũng ghi nhận lượng tiêu thụ các vitamin tan trong chất béo (A, D, E, K) thấp hơn đáng kể so với giá trị tham chiếu, trong khi lượng vitamin C và nhóm B thiếu hụt hơn 50% so với nhu cầu hàng ngày được khuyến nghị [5]. Tỷ lệ sụt cân thừa (EWL) trung bình ở các bệnh nhân nghiên cứu đạt tới 73,93 +- 20,1% [5]. Một tổng quan năm 2020 được trích dẫn trong nghiên cứu này cho thấy tỷ lệ thiếu máu do thiếu sắt lên tới 16,7% ở thời điểm 1 năm sau phẫu thuật nối tắt dạ dày Roux-en-Y (RYGB) [5].
Hiểu lầm thường gặp về rụng tóc sau phẫu thuật
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng xét nghiệm máu bình thường thì tóc rụng không phải do thiếu vi chất. Dữ liệu khoa học đã chứng minh phần lớn bệnh nhân bị rụng tóc sau phẫu thuật vẫn có nồng độ sắt và kẽm huyết thanh nằm trong ngưỡng bình thường của phòng xét nghiệm [1]. Điều này cho thấy nhu cầu của nang tóc có thể đòi hỏi mức dự trữ tối ưu hơn mức tối thiểu thông thường [1].
Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ những phẫu thuật phức tạp có cơ chế giảm hấp thu như nối tắt ruột mới gây rụng tóc và thiếu chất. Tuy nhiên, các phẫu thuật thuần túy hạn chế dạ dày như tạo hình dạ dày ống đứng hay thắt đai dạ dày vẫn tác động đáng kể đến khả năng hấp thu của sắt, selen và vitamin B12 [6]. Sự sụt giảm lượng thức ăn ăn vào và suy giảm khối cơ nạc xảy ra ở cả hai nhóm phẫu thuật [4].
Một ngộ nhận khác là tình trạng rụng tóc này sẽ kéo dài vĩnh viễn và không thể đảo ngược. Trên thực tế, khi nguyên nhân thiếu hụt được xác định và bù đắp đúng cách, chẳng hạn như bổ sung kẽm kịp thời, quá trình rụng tóc hoàn toàn có thể được ngăn chặn ở hầu hết người bệnh [1].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã có tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng tiềm ẩn từ trước khi bước vào ca mổ cần được lưu tâm hàng đầu [4], [6], [2]. Ngay cả trước khi phẫu thuật, thói quen ăn uống kém lành mạnh ở bệnh nhân béo phì nặng đã thường xuyên dẫn tới sự thiếu hụt các vitamin tan trong chất béo, axit folic và kẽm [4], [6]. Nếu không được phát hiện và bù đắp sớm, phẫu thuật sẽ làm trầm trọng thêm các lỗ hổng dinh dưỡng này [4], [6].
Bệnh nhân thực hiện các phẫu thuật giảm hấp thu sâu như Roux-en-Y gastric bypass (RYGB), nối tắt hỗng tràng - hồi tràng (JIB) hay chuyển dòng mật tụy cần được theo dõi gắt gao hơn so với phẫu thuật hạn chế [6]. Các thủ thuật này tác động sâu sắc đến khả năng hấp thu các vitamin, khoáng chất và nguyên tố vi lượng thiết yếu [6]. Biến chứng thiếu đạm nặng đôi khi đòi hỏi phải can thiệp dinh dưỡng qua đường tiêu hóa hoặc nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch [4].
Phụ nữ mang thai sau phẫu thuật điều trị béo phì là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, đòi hỏi quy trình theo dõi dinh dưỡng cẩn trọng tối đa [4]. Những thiếu hụt tiềm tàng về vi chất và dưỡng chất trong giai đoạn này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến người mẹ mà còn tác động xấu đến sự phát triển của thai nhi [4].
Những người mắc kèm các bệnh lý như đái tháo đường hoặc có hội chứng phát triển quá mức của vi khuẩn đường ruột non (SIBO) cũng rất dễ bị cản trở hấp thu vi chất và cần sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ [2].
Hướng dẫn theo dõi và chăm sóc phục hồi mái tóc
Để bảo vệ mái tóc và sức khỏe toàn thân, việc kiểm tra và đánh giá dinh dưỡng cần được thực hiện có hệ thống ở cả giai đoạn trước và sau phẫu thuật [4], [6], [7]. Các xét nghiệm định lượng vi chất định kỳ sẽ giúp bác sĩ phát hiện sớm nguy cơ trước khi các triệu chứng lâm sàng rõ rệt xuất hiện [4], [6].
Bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ bổ sung vitamin và khoáng chất theo chỉ định của chuyên gia y tế, bởi sự thiếu hụt thường kéo dài dai dẳng nhiều năm sau mổ [3], [2]. Khi xảy ra thiếu hụt mức độ nặng, việc bổ sung qua đường uống có thể không đáp ứng đủ và đòi hỏi phải bù đắp qua đường truyền tĩnh mạch [3].
Ưu tiên hàng đầu trong chế độ ăn hàng ngày là bảo đảm lượng protein đầy đủ nhằm giảm thiểu suy dinh dưỡng thể đạm và ngăn mất khối nạc của cơ thể [4], [2]. Bệnh nhân không nên tự ý mua các loại thuốc chống rụng tóc trôi nổi mà cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được định lượng kẽm, sắt và điều chỉnh khẩu phần phù hợp với từng cá nhân [1], [6].
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Rụng tóc sau phẫu thuật bariatric là hiện tượng thường gặp do cơ thể phải thích nghi với tình trạng giảm cân nhanh và thiếu hụt các dưỡng chất quan trọng như kẽm, sắt và protein [1], [2]. Thay vì hoang mang, người bệnh nên chủ động tái khám định kỳ, làm các xét nghiệm kiểm tra vi chất để được bác sĩ lên kế hoạch can thiệp dinh dưỡng kịp thời [4], [6]. Sự kiên trì bổ sung đúng dưỡng chất kết hợp chế độ ăn khoa học sẽ giúp mái tóc dần phục hồi độ dày và chắc khỏe vốn có.
