Nhiều người tập luyện thể thao thường tin rằng ăn càng ít calo kết hợp tập càng nặng sẽ nhanh chóng đạt được vóc dáng săn chắc lý tưởng. Tuy nhiên, tình trạng nạp năng lượng không đủ so với mức tiêu hao kéo dài sẽ dẫn tới hội chứng thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao (RED-S), làm tổn hại nghiêm trọng đến nhiều cơ quan trong cơ thể.
Hội chứng RED-S xảy ra do mất cân bằng giữa lượng calo nạp vào qua ăn uống và lượng calo tiêu hao khi vận động, tạo nên tình trạng sẵn có năng lượng thấp (Low Energy Availability - LEA) [1]. Dấu hiệu dinh dưỡng và sức khỏe điển hình cảnh báo tình trạng này bao gồm rối loạn chu kỳ kinh nguyệt ở nữ giới, suy giảm mật độ khoáng chất của xương, suy giảm miễn dịch, sụt giảm hormone tuyến giáp và rối loạn hormone sinh dục [1, 2, 5].
Cơ chế cơ thể tự cắt giảm năng lượng khi thiếu đói mạn tính
Năng lượng sẵn có (Energy Availability - EA) là lượng năng lượng calo còn lại dành cho các chức năng sống cơ bản sau khi đã trừ đi năng lượng tiêu hao cho việc tập luyện [1]. Khi một người liên tục ăn quá ít nhưng lại tập luyện với cường độ cao, cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng tương đối [4, 7]. Để duy trì sự sống sót của các cơ quan thiết yếu như não hay tim, hệ thần kinh buộc phải ra lệnh tắt bớt hoặc giảm hoạt động của các hệ thống tiêu tốn nhiều năng lượng khác [2].
Quá trình cắt giảm này diễn ra trực tiếp tại trục hạ đồi - tuyến yên, kéo theo suy giảm chức năng sinh sản, làm chậm tốc độ trao đổi chất nghỉ ngơi và suy yếu chức năng miễn dịch [4, 5]. Hội chứng RED-S ban đầu được Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) giới thiệu vào năm 2014 nhằm mô tả các tác động tiêu cực đến sức khỏe và hiệu suất thi đấu khi cơ thể tiếp xúc với tình trạng năng lượng thấp kéo dài [1]. Đến bản đồng thuận cập nhật năm 2023, IOC đã phân tích hơn 170 công trình nghiên cứu và khẳng định mức độ nguy hại của tình trạng này [1]. Thiếu hụt calo mạn tính còn kéo theo sự suy giảm nồng độ carbohydrate sẵn có, làm xáo trộn chuyển hóa lipid và suy kiệt năng lượng tế bào [5, 7].
Bằng chứng khoa học: Tác động của RED-S trên xương và kinh nguyệt
Các nghiên cứu lâm sàng đã cung cấp bằng chứng rõ ràng về tác hại của hội chứng này đối với sức khỏe nữ giới. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành khảo sát trên 24 nữ vận động viên đỉnh cao từ nhiều môn thể thao khác nhau, trong đó có 19 người hoàn thành đầy đủ các kiểm tra (độ tuổi trung bình 24,8 ± 5,5 tuổi) [3]. Nhóm nghiên cứu chia đối tượng thành nhóm rối loạn kinh nguyệt (dưới 9 chu kỳ kinh nguyệt trong năm qua) và nhóm có kinh nguyệt bình thường [3]. Sau khi loại trừ 2 vận động viên nghi ngờ mắc hội chứng buồng trứng đa nang, kết quả chụp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) cho thấy nhóm rối loạn kinh nguyệt có mật độ khoáng xương (BMD) thấp hơn rõ rệt so với nhóm bình thường [3]. Cụ thể, chỉ số Z-score toàn thân chênh lệch -1,4 ± 0,5 (p=0,03), cột sống thắt lưng chênh lệch -1,4 ± 0,6 (p=0,03) và đầu trên xương đùi chênh lệch -1,6 ± 0,6 (p=0,02) [3]. Đồng thời, các xét nghiệm máu lúc đói ghi nhận nồng độ hormone luteinizing (p=0,02), prolactin (p<0,001) và triiodothyronine tự do (T3 tự do, p=0,01) ở nhóm này đều giảm mạnh [3]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận cỡ mẫu hoàn thành còn nhỏ (19 người) và không thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm về các dấu ấn chu chuyển xương trong máu [3].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 đã rà soát 593 tài liệu khoa học trên các cơ sở dữ liệu PubMed, Web of Science và SPORTDiscus theo tiêu chuẩn PRISMA 2020 và chọn ra 13 nghiên cứu phân tích [4]. Các tác giả đã xác định 79 dấu ấn sinh học được chia thành 6 nhóm chính gồm: mật độ khoáng xương, tốc độ trao đổi chất nghỉ, dấu ấn máu, nhân trắc học, lượng dinh dưỡng nạp vào và thông số hiệu suất [4]. Những dấu ấn được dùng phổ biến nhất để chẩn đoán RED-S là mật độ xương, các chỉ số nhân trắc học (chỉ số khối cơ thể BMI, khối lượng cơ thể, khối mỡ) và nồng độ hormone T3 [4]. Tỷ lệ xuất hiện tình trạng năng lượng sẵn có thấp được phát hiện ở 4 trong 13 nghiên cứu, dao động với mức trung bình 39,5% [4]. Tuy vậy, tổng quan cũng lưu ý rằng các tiêu chuẩn chẩn đoán giữa các nghiên cứu vẫn chưa có sự đồng nhất cao, đòi hỏi cần thêm các quy chuẩn thống nhất trong tương lai [4].
Một nghiên cứu khác vào năm 2020 khảo sát trên 38 nữ vận động viên thể thao sức bền đỉnh cao vùng Scandinavia cho thấy tình trạng rối loạn chức năng kinh nguyệt và thiếu hụt năng lượng làm giảm khả năng thích ứng của cơ thể với các bài tập vận động [5]. Phân tích chuyển hóa lipid chỉ ra sự liên quan mật thiết với hormone căng thẳng cortisol (PFisher = 1,9x10-14), phản ánh tình trạng quá tải sinh lý và suy giảm tổng hợp protein cũng như khả năng miễn dịch của cơ thể [5].
Biểu hiện ở nam giới: Không chỉ là vấn đề của riêng phái nữ
Trước đây, tình trạng thiếu hụt năng lượng thường chỉ được chú ý ở nữ giới qua khái niệm "tam giác vận động viên nữ". Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây chứng minh nam giới cũng chịu ảnh hưởng nặng nề bởi hội chứng RED-S [3, 4, 7]. Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2025 chỉ ra rằng ở nam giới tập luyện nặng nhưng ăn thiếu calo, trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn bị ức chế, dẫn đến suy giảm testosterone chức năng [2]. Tình trạng này sinh ra do sự mất cân đối giữa năng lượng nạp vào và tiêu hao, khiến nồng độ hormone sinh dục nam sụt giảm nghiêm trọng [2].
Tại Na Uy, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 khảo sát 53 nam vận động viên xe đạp, ba môn phối hợp và chạy cự ly dài đã ghi nhận mối liên hệ giữa chứng phụ thuộc tập luyện và hội chứng RED-S [6]. Những vận động viên có điểm thang đo phụ thuộc bài tập (EXDS) cao thường có mức cân bằng năng lượng âm tính rõ rệt hơn (p<0,01) và mức độ hạn chế ăn uống cao hơn (r=0,34, p<0,05) [6]. Điểm phụ thuộc bài tập cũng tương quan thuận với nồng độ cortisol huyết thanh (r=0,38, p<0,01) và tương quan nghịch với tỷ lệ testosterone:cortisol (r=-0,29, p<0,05) [6].
Mặc dù vậy, việc chẩn đoán RED-S ở nam giới vẫn còn nhiều ranh giới chưa rõ ràng. Nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên 60 nam vận động viên sức bền phong trào (độ tuổi trung bình 43,4 ± 11,6 tuổi, tập luyện 10,9 ± 2,7 giờ/tuần) đã tính toán năng lượng sẵn có dựa trên nhật ký ăn 4 ngày và nhật ký tập 7 ngày [7]. Kết quả cho thấy năng lượng sẵn có trung bình đạt 28,7 ± 13,4 kcal/kg khối lượng nạc không mỡ (FFM), rơi vào ngưỡng cảnh báo nguy cơ cao (dưới 30 kcal/kg FFM) [7]. Thế nhưng, các dấu ấn hormone và dấu ấn xương trong máu của nhóm nam giới này vẫn nằm trong giới hạn lâm sàng bình thường, không ghi nhận rối loạn nghiêm trọng [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tiêu chuẩn năng lượng dưới 30 kcal/kg FFM vốn phát triển từ các dữ liệu nghiên cứu trên nữ giới có thể chưa hoàn toàn phù hợp để áp dụng trực tiếp cho nam giới tập sức bền phong trào [7].
Áp lực trong các môn thể thao sức bền và sức bền khắc nghiệt
Hội chứng RED-S có xu hướng xuất hiện phổ biến ở các môn thể thao đòi hỏi kiểm soát cân nặng hoặc tiêu hao năng lượng cực lớn [6, 8]. Một tổng quan năm 2025 về các môn thể thao sức bền khắc nghiệt (ultra-endurance) tổng hợp từ 16 nghiên cứu (10 nghiên cứu định lượng, 6 nghiên cứu định tính hoặc báo cáo ca bệnh) đã nhấn mạnh mức độ rủi ro rất cao ở nhóm đối tượng này [8]. Khối lượng tập luyện khổng lồ kết hợp với áp lực duy trì thể hình nhẹ cân đã thúc đẩy nhiều vận động viên chủ động nhịn ăn hoặc ăn kiêng quá mức [8].
Theo dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu định lượng, tỷ lệ vận động viên thể thao sức bền cực hạn có nguy cơ rơi vào tình trạng RED-S hoặc rối loạn ăn uống có thể lên tới 65% ở một số nhóm khảo sát [8]. Áp lực tâm lý về vóc dáng kết hợp với nhu cầu đốt cháy calo quá lớn khiến việc bù đắp năng lượng qua bữa ăn hàng ngày trở nên vô cùng khó khăn nếu không có kế hoạch dinh dưỡng chặt chẽ [8].
Những hiểu lầm thường gặp về cắt giảm calo
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng mất kinh nguyệt hoặc chậm kinh khi tập luyện thể thao cường độ cao chỉ là hiện tượng thích nghi bình thường. Thực tế, chu kỳ kinh nguyệt dưới 9 lần trong một năm là dấu hiệu cảnh báo trực tiếp của tình trạng suy kiệt năng lượng và tổn thương nội tiết tố [3]. Nếu để tình trạng này kéo dài, mật độ khoáng chất của xương sẽ suy giảm nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ gãy xương do mỏi và loãng xương sớm [3].
Một hiểu lầm khác ở nam giới là việc vội vã tiêm hoặc bổ sung testosterone ngoại sinh khi thấy hormone này sụt giảm do tập nặng. Nghiên cứu y khoa khẳng định tình trạng giảm testosterone trong RED-S là suy giảm mang tính chức năng do thiếu năng lượng [2]. Việc điều trị bằng testosterone ngoại sinh hoàn toàn không được khuyến cáo; giải pháp cốt lõi và đúng đắn nhất là phải giảm khối lượng tập luyện và tăng cường lượng calo nạp vào qua đường ăn uống [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người tập luyện các môn thể thao sức bền cự ly dài như marathon, ba môn phối hợp, xe đạp đường trường hoặc các môn thể thao ultra-endurance cần đặc biệt theo dõi lượng calo hàng ngày [6, 8]. Phụ nữ tham gia tập gym hoặc thể thao cường độ cao nếu thấy xuất hiện hiện tượng kinh nguyệt thưa hoặc mất kinh cần đi khám ngay [3].
Bên cạnh đó, những người có xu hướng ám ảnh về cân nặng, có dấu hiệu rối loạn ăn uống hoặc có dấu hiệu lệ thuộc bài tập quá mức (tập luyện bất chấp mệt mỏi, luôn cảm thấy tội lỗi nếu bỏ tập) cũng là nhóm nguy cơ rất cao [6, 8]. Những người có bệnh lý chuyển hóa, bệnh tuyến giáp hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao trước khi áp dụng các chế độ siết cân hay tăng khối lượng tập luyện.
Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn uống và tập luyện thực tế
Để phòng ngừa và cải thiện hội chứng RED-S, nguyên tắc hàng đầu là đảm bảo năng lượng calo nạp vào phải tương xứng với mức độ vận động hàng ngày [4, 7]. Hãy chia nhỏ khẩu phần thành nhiều bữa ăn chính và phụ trong ngày, tuyệt đối không để cơ thể rơi vào trạng thái nhịn đói kéo dài trước và sau các buổi tập nặng.
Cần cung cấp đầy đủ lượng carbohydrate xung quanh các khung giờ tập luyện để duy trì năng lượng sẵn có cho hệ cơ bắp và hệ thần kinh [1]. Bữa ăn cần kết hợp cân bằng giữa tinh bột phức hợp, nguồn đạm chất lượng cao để hỗ trợ tổng hợp protein và các chất béo lành mạnh giúp duy trì chức năng nội tiết [5, 7]. Khi phát hiện các dấu hiệu mệt mỏi mạn tính kéo dài, hãy chủ động giảm bớt khối lượng và cường độ tập luyện, đồng thời tăng cường thời gian nghỉ ngơi để cơ thể kịp phục hồi [2].
Hội chứng RED-S là một lời nhắc nhở rằng cơ thể không thể hoạt động bền bỉ nếu không được cung cấp đủ nhiên liệu. Việc lắng nghe cơ thể, theo dõi chu kỳ sinh học và duy trì một chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cân bằng là chìa khóa duy nhất giúp bạn duy trì phong độ tập luyện mà không đánh đổi sức khỏe lâu dài.
