Rượu bia làm tăng nguy cơ béo bụng qua cơ chế nào?

Sau những buổi tiệc tùng triền miên hay thói quen nhâm nhi vài cốc bia mát lạnh mỗi buổi chiều, nhiều người nhận thấy vòng hai ngày càng phình to rõ rệt. Hiện tượng này thường được dân gian gọi vui là "bụng bia", nhưng đằng sau đó là một mối nguy hại thực sự đối với sức khỏe chuyển hóa. Rất nhiều người băn khoăn: Liệu có phải lượng calo trong cồn trực tiếp biến thành mỡ bụng, hay thức uống có cồn tác động lên cơ thể qua một con đường chuyển hóa hoàn toàn khác?

Thực tế, rượu bia không đơn thuần cung cấp năng lượng dư thừa khiến cơ thể tăng cân chung chung. Đồ uống chứa cồn kích hoạt sự tích lũy mỡ chọn lọc tại vùng trung tâm cơ thể, đặc biệt là khoang nội tạng, đồng thời thúc đẩy hành vi nạp thêm năng lượng qua bữa ăn tối ^[1]. Quá trình này biến mỡ nội tạng thành một kho đệm nguy hiểm bao quanh các cơ quan quan trọng, làm gia tăng hàng loạt rủi ro tim mạch và rối loạn chức năng gan [2, 3].

Cơ chế chuyển hóa axetat và sự tích lũy mỡ nội tạng

Khi cồn (ethanol) đi vào cơ thể, gan lập tức nhận diện đây là một chất độc hại cần được ưu tiên xử lý đào thải hàng đầu. Cồn nhanh chóng được chuyển hóa thành axetat (acetate). Do axetat dễ dàng chuyển hóa và giải phóng năng lượng ngay lập tức, cơ thể sẽ ưu tiên đốt cháy axetat làm nhiên liệu chính thay vì tiêu thụ chất béo hay carbohydrate từ thức ăn.

Khi quá trình oxy hóa chất béo bị đình trệ đột ngột, các axit béo tự do lưu thông trong máu không được chuyển hóa để tạo năng lượng. Nghiên cứu xác nhận rằng lượng cồn nạp vào tỷ lệ thuận với nồng độ axit béo không este hóa trong huyết tương ^[1]. Lượng axit béo tự do trôi nổi dư thừa này sẽ tìm nơi cư trú mới, và mô mỡ nội tạng nằm sâu bên trong ổ bụng chính là điểm đến ưa thích. Khác với mỡ dưới da chỉ nằm ngay dưới lớp biểu bì, mỡ nội tạng bao bọc các cơ quan nội tạng và phản ứng rất nhạy trước tình trạng rối loạn phân giải lipid do cồn gây ra.

Thúc đẩy cảm giác thèm ăn và nạp quá đà vào bữa tối

Một mắt xích không thể tách rời của "bụng bia" là sự cộng hưởng giữa thức uống có cồn và lượng thức ăn nạp vào ban đêm. Rượu bia có khả năng kích thích sự thèm ăn, làm giảm khả năng kiểm soát lượng thực phẩm tiêu thụ.

Khảo sát khoa học ghi nhận rằng việc uống rượu làm tăng thêm lượng năng lượng nạp vào từ bữa ăn tối một cách rõ rệt ^[1]. Khi kết hợp cồn với các món nhậu giàu chất béo và tinh bột, cơ thể rơi vào thế bất lợi kép: một mặt phải tạm ngưng đốt mỡ để ưu tiên giải quyết axetat, mặt khác lại tiếp nhận lượng calo khổng lồ từ thức ăn. Mọi năng lượng dư thừa từ bữa tối gần như toàn bộ được chuyển đổi thẳng thành mỡ dự trữ tại vùng bụng ^[1].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa rượu bia và mỡ bụng

Mối liên hệ giữa cồn và sự phân bố mỡ đã được kiểm chứng thông qua nhiều công trình nghiên cứu sử dụng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh tiên tiến như chụp cắt lớp vi tính (CT) hay cộng hưởng từ (MRI).

Đầu tiên là nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2014 thực hiện trên 301 nam giới Nhật Bản thừa cân và béo phì, trong độ tuổi từ 21 đến 65 ^[1]. Nghiên cứu này đánh giá mối liên hệ giữa các yếu tố dinh dưỡng với diện tích mỡ dưới da (SFA) và diện tích mỡ nội tạng (VFA) ^[1]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy hệ số tiêu thụ rượu bia có mối tương quan dương với diện tích mỡ nội tạng và tương quan âm với mỡ dưới da ^[1]. Lượng cồn nạp vào cũng tỷ lệ thuận với tỷ lệ diện tích mỡ nội tạng trên tổng diện tích mỡ (VFA/TFA) với hệ số beta = 0,130 (p = 0,009) ^[1]. Đáng chú ý, những người tiêu thụ từ 3 g cồn mỗi ngày trở lên có nguy cơ tăng diện tích mỡ nội tạng lên mức từ 100 cm2 trở lên cao gấp 2,07 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,26 - 3,42) ^[1]. Khi năng lượng từ bữa tối vượt quá 1000 kcal/ngày, nguy cơ tỷ lệ VFA/TFA vượt ngưỡng 0,4 cũng tăng gấp 1,81 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,01 - 3,23) ^[1].

Nghiên cứu dịch tễ học SESSA công bố năm 2019 tiếp tục củng cố nhận định trên với cỡ mẫu lớn hơn gồm 998 nam giới Nhật Bản từ 40 đến 79 tuổi (chỉ số khối cơ thể trung bình 23,6 kg/m2) ^[2]. Bằng kỹ thuật chụp CT, các nhà khoa học chia đối tượng thành 5 nhóm theo lượng cồn nạp vào hàng tuần: không uống, 0,1-160,9 g/tuần, 161-321,9 g/tuần, 322-482.9 g/tuần và từ 483 g/tuần trở lên ^[2]. Kết quả cho thấy lượng cồn nạp vào hàng tuần càng cao thì diện tích mỡ nội tạng bụng, tỷ lệ phần trăm mỡ nội tạng và tỷ lệ giữa mỡ nội tạng với mỡ dưới da (VAT/SAT) càng lớn (tất cả p xu hướng < 0,001) ^[2]. Mối liên hệ này cũng xuất hiện tương tự ở chu vi vòng eo và tỷ số eo/hông ^[2]. Đáng nói, mối liên hệ giữa lượng cồn và mỡ nội tạng vẫn giữ nguyên ý nghĩa thống kê ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh theo chỉ số khối cơ thể (BMI), trong khi cồn hoàn toàn không có mối liên hệ có ý nghĩa với diện tích mỡ dưới da ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu Framingham Heart Study công bố năm 2009 trên 2.926 người (48,6% nữ, độ tuổi trung bình 50) cũng kiểm tra thể tích mỡ dưới da và mỡ nội tạng qua CT ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng ở nam giới, nhóm uống nhiều rượu bia (trên 14 ly/tuần) có thể tích mỡ nội tạng đạt 2.272 cm3, cao hơn đáng kể so với mức 2.139 cm3 ở nhóm uống từ 14 ly/tuần trở xuống (p = 0,04), trong khi thể tích mỡ dưới da không có sự khác biệt (p = 0,91) ^[3]. Ở phụ nữ, nhóm uống trên 7 ly/tuần có mỡ dưới da thấp hơn nhóm uống ít (2.869 cm3 so với 3.184 cm3, p = 0,006) và không quan sát thấy sự khác biệt có ý nghĩa về mỡ nội tạng (p = 0,18) ^[3].

Nghiên cứu đa dân tộc về xơ vữa động mạch MESA công bố năm 2023 trên 6.756 người (độ tuổi trung bình 62,1, 47,2% là nữ) cung cấp thêm góc nhìn về tình trạng tích mỡ lạc chỗ ^[4]. Kết quả cho thấy tiêu thụ nhiều rượu bia (trên 2 ly/ngày) so với người kiêng rượu suốt đời có liên quan đến việc tăng lượng mỡ ngoại tâm mạc 15,1% (khoảng tin cậy 95%: 7,1 - 27,7), mỡ trong gan 3,4% (khoảng tin cậy 95%: 0,1 - 6,8), mỡ nội tạng 2,5% và mỡ giữa các bó cơ 5,2%, nhưng lại làm giảm mỡ dưới da 3,5% ^[4]. Mối liên hệ này biểu hiện theo đường cong chữ J, trong đó hành vi uống dồn dập (từ 5 ly trở lên trong một lần uống) cũng liên quan mật thiết đến việc gia tăng mỡ lạc chỗ ^[4].

Hệ lụy chuyển hóa và tổn thương gan từ mỡ nội tạng

Mỡ nội tạng tích lũy do rượu bia không chỉ làm mất thẩm mỹ vóc dáng mà còn là nguồn cơn gây rối loạn chuyển hóa toàn thân. Một nghiên cứu trên 161 nam giới da trắng cho thấy mỡ nội tạng là yếu tố dự báo độc lập cho nồng độ triglyceride huyết tương, chỉ số cholesterol HDL và tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL, ngay cả sau khi đã kiểm soát mỡ dưới da, thể lực hô hấp tim mạch và việc uống rượu ^[5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận mỡ nội tạng là yếu tố tương quan mạnh nhất với mỡ trong gan (r = -0,34, p < 0,01) ^[5].

Đặc biệt, mỡ bụng còn quyết định mức độ nghiêm trọng ở những người gặp vấn đề về gan. Một nghiên cứu năm 2013 trên 127 bệnh nhân mắc bệnh gan do rượu có bất thường xét nghiệm gan và có dữ liệu sinh thiết gan cho thấy chiều cao bụng (đo bằng thước kẹp chuyên dụng) có tương quan độc lập và thuận chiều với điểm số xơ hóa gan (beta = 7,2, p < 0,002) ^[6]. Ở nhóm 72 bệnh nhân bị xơ hóa gan tiến triển (giai đoạn F2-F4), các chỉ số như chiều cao bụng, chu vi vòng eo, đường huyết lúc đói, triglyceride huyết thanh, bilirubin và BMI đều cao hơn nhóm xơ hóa nhẹ (F0-F1), trong khi mỡ nội tạng tích tụ đóng vai trò quan trọng trong việc khởi phát tổn thương gan do rượu độc lập với BMI ^[6]. Ngoài ra, việc phân bố mỡ theo kiểu tích tụ nội tạng vùng bụng cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MAFLD), đặc biệt là ở nam giới do tỷ lệ uống rượu bia cao hơn phụ nữ ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về việc uống rượu bia và kiểm soát cân nặng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cân nặng tổng thể không tăng hoặc chỉ số BMI vẫn nằm trong khoảng an toàn thì việc uống rượu bia không gây hại cho vóc dáng. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm. Các dữ liệu đo đạc thực tế chỉ ra lượng cồn hấp thụ có thể không làm tăng mỡ dưới da, thậm chí có tương quan âm với lớp mỡ dưới da, nhưng lại kích thích mỡ bọc lấy các tạng bên trong [1, 2, 5, 7]. Do đó, người uống rượu bia thường xuyên có thể vẫn giữ được tay chân thon gọn nhưng phần bụng thực chất lại chứa đầy mỡ nội tạng độc hại.

Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi loại đồ uống có cồn với liều lượng bất kỳ đều lập tức gây phình bụng. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 2 năm có tên CASCADE thực hiện tại Israel trên những người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường týp 2 được kiểm soát tốt theo chế độ ăn Địa Trung Hải cho thấy kết quả khác biệt ^[8]. 48 người hoàn thành đo MRI chia thành nhóm uống 150 ml rượu vang đỏ hoặc nước khoáng mỗi ngày cùng bữa tối ^[8]. Sau 2 năm, sự thay đổi về lượng mỡ nội tạng giữa nhóm uống rượu vang (-3,0%) và nhóm uống nước khoáng (-3,2%) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, đồng thời cân nặng của cả hai nhóm đều giảm nhẹ tương đương nhau ^[8]. Điều này cho thấy việc uống rượu vang ở mức độ vừa phải (150 ml/ngày) kết hợp với một chế độ ăn uống khoa học không thúc đẩy tình trạng béo bụng hay tăng cân ^[8]. Mỡ nội tạng chỉ thực sự bùng nổ khi tiêu thụ lượng cồn vượt mức hoặc có thói quen uống dồn dập [2, 5, 7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với rượu bia

Dựa trên các nghiên cứu khoa học, những đối tượng sau cần kiểm soát nghiêm ngặt hoặc ngưng hoàn toàn việc tiêu thụ cồn:

• Nam giới có thói quen ăn nhiều vào bữa tối: Việc tiêu thụ năng lượng bữa tối từ 1000 kcal trở lên kết hợp với rượu bia làm gia tăng đột biến nguy cơ mỡ nội tạng áp đảo ^[1].
• Người có tiền sử bệnh gan hoặc men gan cao: Tích lũy mỡ bụng làm tăng mức độ xơ hóa gan rõ rệt ở những người có tổn thương gan do cồn [3, 8].
• Người mắc hội chứng chuyển hóa, mỡ máu cao, đái tháo đường: Tích lũy mỡ nội tạng do cồn làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn lipid máu và xơ vữa động mạch [5, 6].

Lời khuyên áp dụng trong đời sống để phòng tránh mỡ bụng

Để ngăn chặn cơ chế tích lũy mỡ nội tạng từ rượu bia, bạn cần thay đổi thói quen sinh hoạt theo các khuyến cáo sau:

• Tiết chế lượng cồn dung nạp: Hạn chế tiêu thụ quá mức. Nghiên cứu cho thấy nam giới uống trên 14 ly mỗi tuần hoặc trên 2 ly mỗi ngày có sự gia tăng mỡ nội tạng và mỡ ngoại tâm mạc rất rõ nét [5, 7]. Tránh tuyệt đối thói quen uống dồn dập nhiều ly trong một buổi tiệc ^[4].
• Kiểm soát bữa ăn đi kèm: Khi có sử dụng đồ uống có cồn, cần tránh các loại mồi nhậu chứa nhiều dầu mỡ và tinh bột nhanh. Không nên nạp năng lượng bữa tối vượt quá ngưỡng kiểm soát vì rượu sẽ ngăn cản việc đốt cháy chất béo từ thức ăn ^[1].
• Tăng cường hoạt động thể lực: Duy trì vận động thể chất thường xuyên đã được chứng minh có mối tương quan nghịch giúp làm giảm đáng kể thể tích của cả mỡ dưới da lẫn mỡ nội tạng ^[3].

Rượu bia kích hoạt quá trình ưu tiên sử dụng axetat, ngăn chặn đốt mỡ và làm dồn ứ mỡ vào sâu trong ổ bụng, gây ra nhiều hệ lụy cho tim mạch và gan. Nhận thức rõ cơ chế này giúp mỗi người chủ động kiểm soát lượng cồn dung nạp và điều chỉnh lối sống cân bằng, lành mạnh hơn. Khi có bệnh lý nền mạn tính, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để nhận được chỉ định phù hợp nhất.