Chế độ ăn Keto (Ketogenic) là phương pháp giảm cân phổ biến dựa trên việc cắt giảm tối đa carbohydrate và tăng lượng chất béo nạp vào [4, 5]. Tuy nhiên, nhiều người duy trì chế độ này thường thắc mắc liệu vài ly bia hoặc rượu trong các buổi gặp gỡ có ảnh hưởng đến tiến trình đốt mỡ hay không.

Uống rượu bia làm gián đoạn trực tiếp quá trình giảm cân Keto vì cơ thể chuyển hướng năng lượng sang chuyển hóa chất cồn và chất chuyển hóa acetate, khiến việc đốt cháy chất béo và sinh thể ceton bị đình trệ [2, 3, 5].

Nguyên lý giảm cân của chế độ Keto

Chế độ ăn Keto cổ điển có đặc trưng là hàm lượng chất béo cao, lượng carbohydrate rất thấp kết hợp tỷ lệ protein vừa phải [1]. Việc hạn chế nghiêm ngặt nguồn tinh bột nhằm mục đích chuyển hướng chuyển hóa của toàn bộ cơ thể sang trạng thái oxy hóa axit béo [2].

Khi lượng đường glucose trong máu hạ thấp, cơ thể bắt đầu phân giải chất béo để tạo ra nguồn năng lượng thay thế gọi là các thể ceton, bao gồm beta-hydroxybutyrate (BHB), acetoacetate và axeton [2, 3, 5]. Quá trình này giúp tích lũy thể ceton trong máu, đưa người ăn vào trạng thái chuyển hóa ceton dinh dưỡng (nutritional ketosis) [2, 3]. Trạng thái này không chỉ thúc đẩy quá trình đốt mỡ mà còn giúp tạo cảm giác no lâu, giảm cảm giác thèm ăn và hỗ trợ duy trì khối cơ nạc trong các can thiệp giảm cân [3].

Cơ chế khiến rượu bia chặn đứng quá trình đốt mỡ

Khi cồn (ethanol) được đưa vào cơ thể, gan và não bộ sẽ trải qua sự biến đổi lớn về mặt chuyển hóa cơ chất [2, 6, 8]. Cồn chuyển hóa thành acetate, và cơ thể lập tức chuyển từ việc dùng glucose hoặc ceton sang tiêu thụ acetate làm nguồn nhiên liệu chính [2, 6, 8].

Do acetate là sản phẩm chuyển hóa của rượu, nồng độ của nó tăng cao trong máu và não bộ [2, 6]. Lúc này, gan ưu tiên xử lý độc chất và các sản phẩm từ cồn trước hết. Do năng lượng đã được bù đắp từ quá trình phân giải cồn và acetate, hoạt động oxy hóa axit béo tự do từ mô mỡ bị dừng lại [2, 3, 5]. Khi quá trình oxy hóa chất béo ngưng trệ, chu trình sản xuất thể ceton nội sinh từ mỡ thừa cũng không thể tiếp tục diễn ra như thiết kế ban đầu của chế độ Keto [3, 5].

Hơn nữa, các nghiên cứu chuyển hóa cho thấy nồng độ ceton tăng vọt giả tạo từ các nguồn ngoại sinh hoặc cơ chất bổ sung có thể tạo phản hồi ức chế tiêu cực, làm giảm sự huy động axit béo của cơ thể [4]. Việc tiêu thụ cồn làm xáo trộn hoàn toàn trật tự sử dụng cơ chất bình thường, khiến mục tiêu đốt mỡ thừa của người ăn kiêng bị trì hoãn cho đến khi gan thanh thải hết lượng cồn tích lũy.

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Tác động qua lại giữa chế độ ăn Keto, các thể ceton và cồn đã được ghi nhận qua nhiều thiết kế nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng:

Thứ nhất là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 về chế độ Keto ở người nghiện rượu [5]. Nghiên cứu tiến hành trên bệnh nhân nội trú điều trị hội chứng cai rượu, chia thành nhóm ăn chế độ Keto (n = 19) và nhóm ăn chế độ tiêu chuẩn (n = 14) kéo dài trong 3 tuần [5]. Kết quả cho thấy nhóm can thiệp Keto cần ít thuốc an thần benzodiazepine hơn trong tuần cai nghiện đầu tiên và ghi nhận sự thay đổi năng lượng sinh học tại vỏ não đai trước lưng [5]. Nghiên cứu này chứng minh cồn và trạng thái ketosis tác động trực tiếp và cạnh tranh nguồn chuyển hóa của hệ thần kinh trung ương [5].

Thứ hai là nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2021 về hành vi uống rượu trên chuột đực trưởng thành [1]. Nghiên cứu gồm hai nhóm: nhóm ăn chế độ thông thường (n = 15) và nhóm ăn chế độ Keto (n = 16) [1]. Động vật đạt trạng thái ceton ổn định trong 7 ngày được đưa vào mô hình tự nạp rượu qua đường uống [1]. Phân tích biểu hiện gen thụ thể dopamine, adenosine và cannabinoid cho thấy chuột ở trạng thái ceton giảm tổng lượng rượu tiêu thụ mà không làm thay đổi động lực uống rượu cơ bản [1].

Thứ ba là nghiên cứu năm 2025 về các dạng bổ sung thể ceton gồm muối và este BHB trên chuột [6]. Kết quả đánh giá trên chuột đực và chuột cống cả hai giới cho thấy muối BHB làm tăng nồng độ thể ceton, tác động chỉ số đường huyết - ceton và làm giảm lượng rượu nạp vào phụ thuộc vào liều lượng, đồng thời làm tăng nồng độ dopamine và noradrenaline tại vùng nhân accumbens [6].

Thứ tư là nghiên cứu năm 2022 trên chuột đực C57BL/6NTac tiếp xúc rượu gián đoạn trong 3 tuần bằng chế độ ăn lỏng [7]. Các nhà khoa học thử nghiệm chế độ ăn Keto và chất bổ sung este ceton, đo lường các triệu chứng co giật và hành vi lo âu trong giai đoạn cai [7]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung este ceton làm giảm tình trạng co giật do xử lý kích thích và giảm hành vi lo âu nhờ tốc độ tăng thể ceton nhanh trong máu [7].

Rủi ro sức khỏe khi kết hợp rượu bia và Keto

Việc kết hợp ăn kiêng Keto nghiêm ngặt với việc uống rượu bia không chỉ làm giảm hiệu quả giảm béo mà còn tiềm ẩn nguy cơ y khoa nghiêm trọng [2].

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2020 đã ghi nhận trường hợp hạ đường huyết nghiêm trọng ở một phụ nữ 69 tuổi tuân thủ chế độ Keto nghiêm ngặt trong gần một năm [2]. Sau khi uống đồ uống có cồn, bệnh nhân nhập viện trong tình trạng mệt mỏi, thèm đường và sương mù não, với chỉ số đường huyết giảm sâu xuống mức 39 mg/dL [2]. Các xét nghiệm ghi nhận nồng độ beta-hydroxybutyrate tăng cao kèm nồng độ insulin và C-peptide thấp, phản ánh trạng thái nhiễm ceton do đói năng lượng [2].

Trường hợp này chỉ ra rằng việc duy trì Keto kéo dài kết hợp với uống rượu có thể phá vỡ cơ chế cân bằng nội môi glucose bình thường của cơ thể, gây hạ đường huyết nguy hiểm mà không có các triệu chứng cảnh báo kinh điển [2].

Hiểu lầm thường gặp khi uống rượu trên chế độ Keto

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chọn các loại rượu không chứa đường hoặc bia ít calo thì cơ thể vẫn tiếp tục quá trình đốt mỡ thừa. Tuy nhiên, dù đồ uống không chứa carbohydrate, phân tử cồn vẫn được chuyển hóa thành acetate và đi thẳng vào chu trình năng lượng tế bào [2, 6, 8]. Cơ thể sẽ lập tức ngừng việc phân giải mỡ dự trữ để dồn năng lượng phân giải lượng acetate này [2, 3].

Một hiểu lầm khác là việc duy trì trạng thái ceton cao sau khi uống rượu đồng nghĩa với việc mỡ đang được đốt cháy mạnh. Báo cáo y khoa khẳng định sự gia tăng của beta-hydroxybutyrate sau khi uống rượu trên nền ăn kiêng ít tinh bột thực chất có thể là dấu hiệu của trạng thái nhiễm ceton do kiệt quệ năng lượng đường huyết, chứ không phải quá trình giảm cân sinh lý [2].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người đang thực hiện chế độ Keto để giảm mỡ hoặc kiểm soát cân nặng cần tránh xa bia rượu nếu muốn đạt được hiệu suất chuyển hóa tối đa [3, 7].

Đặc biệt, những người ăn Keto trường diễn từ vài tháng đến một năm, người lớn tuổi, và những người có tiền sử rối loạn điều hòa đường huyết tuyệt đối không nên uống rượu bia [2]. Nguy cơ hạ đường huyết không triệu chứng có thể gây tổn thương thần kinh và cần cấp cứu y tế [2]. Người có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ thay đổi nào liên quan đến ăn kiêng và đồ uống có cồn [2].

Cách áp dụng thực tế để duy trì hiệu quả

Để bảo vệ mục tiêu giảm mỡ và giữ gìn sức khỏe, người thực hiện Keto nên tuân thủ các nguyên tắc:

  • Loại bỏ hoàn toàn đồ uống có cồn trong giai đoạn thiết lập ketosis ban đầu để cơ thể làm quen với quá trình oxy hóa chất béo [3, 4].
  • Nếu bắt buộc phải tham gia các buổi tiệc, hãy ưu tiên nước lọc, nước khoáng hoặc nước có ga không đường thay cho rượu bia.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất béo tốt và kiểm soát carbohydrate hợp lý để duy trì khối lượng cơ nạc và nâng cao hiệu quả trao đổi chất của cơ thể [3].
  • Luôn theo dõi các phản ứng của cơ thể, tránh để rơi vào tình trạng bỏ đói năng lượng quá mức dẫn đến hạ đường huyết khi có các yếu tố xã hội tác động [2].

Tóm lại, mục đích cốt lõi của chế độ ăn Keto là buộc cơ thể sử dụng mỡ thừa làm nhiên liệu thông qua quá trình oxy hóa chất béo và sinh ceton [3, 5]. Uống rượu bia đưa vào cơ thể acetate và cồn, làm gan đình trệ toàn bộ quá trình đốt mỡ sinh năng lượng này [2, 6, 8]. Giữ lối sống không cồn là lựa chọn an toàn và hiệu quả nhất để chế độ Keto phát huy trọn vẹn tác dụng giảm cân.