Nhiều gia đình tại Việt Nam có thói quen tận dụng gốc, rễ cây mai vàng sau Tết để ngâm rượu với niềm tin tạo ra một loại “thuốc bổ” giúp thanh nhiệt, giải độc và mát gan. Lời truyền miệng dân gian cho rằng các loại cây cảnh quý, sống lâu năm như mai vàng sẽ tích tụ nhiều dưỡng chất quý giá trong rễ. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rễ mai vàng vào rượu để uống mỗi ngày lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng mà ít người lường trước.
Thực tế y học hiện đại khẳng định: hoàn toàn không có bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh rượu ngâm rễ mai vàng có khả năng giải độc hay bồi bổ gan. Ngược lại, việc dung nạp một hỗn hợp cồn nồng độ cao cùng các hợp chất thực vật chưa được kiểm chứng độc tính có thể gây tổn thương gan cấp tính, làm suy giảm chức năng gan và đe dọa tính mạng người sử dụng.
Rễ mai vàng dưới góc nhìn hóa học và thực nghiệm
Cây mai vàng có tên khoa học là Ochna integerrima (Louri) Merr., thuộc họ Ochnaceae, phân bố tự nhiên và được trồng phổ biến ở nhiều nước Đông Nam Á. Trong y học cổ truyền Thái Lan, vỏ cây mai vàng từng được ghi nhận dùng để hỗ trợ điều trị rối loạn tiêu hóa [1]. Tuy nhiên, các bài thuốc cổ phương này sử dụng vỏ thân cây chứ không sử dụng rễ ngâm rượu để giải độc gan.
Nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2024 đã phân tích dịch chiết metanol thô từ gỗ rễ của cây Ochna integerrima [1]. Các nhà khoa học đã phân lập được một hợp chất isoflavone glycoside mới là gerontoisoflavone A-4'-O-beta-D-xylopyranoside cùng hàng loạt hợp chất khác như irisolone methyl ether, iriskumaonin methyl ether, iriskumaonin, gerontoisoflavone A, isoprunetin, flavone glycoside vitexin và dẫn xuất chromone lophilone A [1].
Khi đánh giá hoạt tính sinh học trong ống nghiệm, các hợp chất này được thử nghiệm khả năng dọn gốc tự do DPPH và hoạt tính chống ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum chủng kháng thuốc [1]. Hợp chất gerontoisoflavone A thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do mạnh nhất với nồng độ dọn gốc tự do 50% (SC50) đạt mức 137,7 mM [1]. Trong khi đó, các hợp chất iriskumaonin và isoprunetin chỉ thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do yếu với giá trị SC50 cao hơn từ 4 đến 5 lần so với gerontoisoflavone A [1]. Đáng chú ý, không có hợp chất nào thể hiện hoạt tính chống ký sinh trùng sốt rét ở nồng độ thử nghiệm 5 mg/mL [1].
Thực nghiệm trên cho thấy rễ mai vàng chỉ mới dừng lại ở các phân tích hóa học cơ bản và đo hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm. Hoạt tính dọn gốc tự do trong đĩa petri hoàn toàn khác biệt với cơ chế giải độc phức tạp của gan người. Chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên động vật hay người chứng minh rễ mai vàng có tác dụng bảo vệ tế bào gan hoặc kích thích đào thải độc tố.
Nguy cơ tổn thương gan từ thảo dược truyền miệng
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì lành tính và không độc hại. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã cảnh báo rằng nhiều loài thực vật sản sinh ra các chất chuyển hóa thứ cấp có độc tính mà mắt thường hoặc kinh nghiệm dân gian không thể phân biệt được với hoạt chất trị bệnh [2]. Tình trạng tổn thương gan do thảo dược (Herb-Induced Liver Injury - HILI) đã được ghi nhận ngày càng nhiều trên lâm sàng [2].
Nhiều trường hợp người bệnh xuất hiện các phản ứng có hại và nhiễm độc gan nặng sau khi sử dụng thảo dược truyền thống [2]. Dù các triệu chứng này có thể thuyên giảm sau khi bệnh nhân ngừng sử dụng thảo dược, nhưng mức độ hủy hoại tế bào gan trong giai đoạn cấp là rất lớn [2]. Ngay cả đối với các vị thuốc y học cổ truyền vốn được xem là lành tính trong thực hành lâm sàng, độc tính trên gan vẫn có thể bùng phát tùy thuộc vào tính đa hình di truyền và thể tạng của từng cá nhân [3].
Tổn thương gan do thảo dược có thể diễn tiến nặng nề, dẫn đến bệnh cảnh lâm sàng nguy kịch và buộc người bệnh phải ghép gan khẩn cấp để bảo toàn tính mạng [4]. Khi nghi ngờ bệnh nhân bị tổn thương gan do thảo dược, việc ngừng ngay lập tức các sản phẩm này là điều bắt buộc [4]. Thống kê y khoa chỉ ra có tới 65 loại thảo dược, thuốc thảo dược, thực phẩm bổ sung thông thường và 111 vị thuốc hoặc bài thuốc phối ngũ truyền thống từng bị báo cáo là nguyên nhân gây ra bệnh lý về gan [4]. Việc xác định nguyên nhân gây độc gan cần dựa trên thang đo chuyên biệt CIOMS cũng như đánh giá các trường hợp tái phơi nhiễm không chủ ý [4].
Cú sốc kép khi kết hợp cồn và rễ cây trôi nổi
Việc ngâm rễ cây vào rượu trắng tạo nên một nguy cơ kép cho lá gan. Bản thân ethanol trong rượu khi đi vào cơ thể đã là một chất độc tế bào mà gan phải huy động toàn bộ enzym để chuyển hóa. Khi ngâm chung với rễ mai vàng, nồng độ cồn cao sẽ chiết xuất hàng loạt hợp chất hữu cơ, tạp chất, nhựa cây và kim loại nặng bám từ đất vườn vào dung dịch rượu.
Cơ chế giải độc của gan người hoạt động thông qua các chuỗi phản ứng enzym tinh vi. Mặc dù tế bào gan có khả năng tự giải độc đối với một số chất chiết xuất thực vật nhất định, như trường hợp dịch chiết Atuna racemosa được ghi nhận có thể khử độc bởi tế bào gan HepG2 trong mô hình nuôi cấy conditioned media, nhưng khả năng này luôn có giới hạn nhất định [5]. Khi lượng độc chất thực vật vượt quá ngưỡng dung nạp của enzym tế bào gan, tế bào sẽ hoại tử nhanh chóng.
Đặc biệt, trong quá trình trồng và chăm sóc mai vàng làm cảnh, người trồng thường xuyên sử dụng thuốc trừ sâu, phân bón hóa học, thuốc kích thích ra rễ và thuốc kích hoa. Các chất hóa học này tồn lưu đậm đặc trong rễ cây. Khi ngâm vào rượu trong nhiều tháng, toàn bộ hóa chất độc hại này hòa tan vào rượu và đi thẳng vào đường tiêu hóa của người uống, gây ngộ độc cấp tính và làm suy sụp chức năng gan.
Bài học từ những ca tổn thương gan do dùng thảo dược bừa bãi
Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh việc tự ý sử dụng các loại cây cỏ, thảo dược bồi bổ có thể dẫn tới những hậu quả đau lòng. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trong 1 năm trên các bệnh nhân viêm gan B mạn tính nhập viện vì rối loạn chức năng gan đã ghi nhận kết quả rất đáng báo động [6]. Trong số 45 bệnh nhân viêm gan B mạn tính, rối loạn chức năng gan ở 7 người (chiếm 15,6%) được xác định là do sử dụng thảo dược truyền thống [6].
Tất cả các bệnh nhân này đều biểu hiện tình trạng rối loạn chức năng gan tương tự như một đợt bùng phát cấp tính của viêm gan B mạn tính [6]. Hậu quả lâm sàng ở nhóm bệnh nhân này rất nặng nề với 3 trường hợp diễn tiến xấu, bao gồm 2 ca tử vong và 1 ca phải ghép gan [6]. Một bệnh nhân khác bị xơ gan tiến triển nhanh và rơi vào danh sách chờ ghép gan [6]. Các thành phần thảo dược được xác định gây độc gan trong nghiên cứu bao gồm hà thủ ô (Polygonum multiflorum), thảo quyết minh (Cassia obtusifolia), khổ luyện tử (Melia toosendan), đại hoàng (Rheum palmatum), ngô công (Scolopendra subspinipes mutilans), trạch tả (Alisma orientale), cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) và bạc hà (Mentha haplocalyx) [6]. Đáng lo ngại hơn, một công thức thảo dược trong số đó còn bị trộn lẫn chất gây độc gan nghiêm trọng là N-nitrosofenfluramine [6].
Ngay cả với một vị thuốc bổ nổi tiếng và được sử dụng rộng rãi như hà thủ ô (Polygonum multiflorum), các bằng chứng lâm sàng và thực nghiệm hiện đại cũng đã khẳng định vị thuốc này cùng các hoạt chất chính như anthraquinone và diphenylethylene glucoside có thể gây ra nhiều mức độ độc tính trên gan [7]. Cơ chế gây độc gan của hà thủ ô liên quan mật thiết đến quá trình phosphoryl hóa oxy hóa, cản trở bài tiết axit mật, làm rối loạn cân bằng miễn dịch và chuyển hóa [7].
Để giảm thiểu độc tính trên gan của các vị thuốc có độc lực như lôi công đằng (Tripterygium wilfordii), y học cổ truyền chính thống bắt buộc phải áp dụng quy tắc phối ngũ nghiêm ngặt [8]. Việc nghiên cứu cơ chế và phối ngũ hợp lý nhằm mục đích hạ thấp độc tính của Tripterygium wilfordii trên gan người bệnh [8]. Như vậy, ngay cả những cây thuốc danh tiếng còn phải trải qua quy trình bào chế, phối ngũ công phu mới giảm được độc tính; việc người dân tự tiện đào rễ cây cảnh ngâm rượu uống là hành động vô cùng mạo hiểm.
Những ai tuyệt đối phải tránh xa rượu rễ mai?
Dựa trên các bằng chứng về độc tính gan của thảo dược và cồn, một số nhóm đối tượng đặc biệt không bao giờ được sử dụng các loại rượu ngâm rễ mai vàng:
Người có bệnh lý nền về gan: Những người đang mắc viêm gan virus B, viêm gan virus C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan. Thảo dược trôi nổi có thể kích hoạt đợt suy gan cấp, làm tăng tỷ lệ tử vong hoặc đẩy nhanh tiến trình xơ gan [6].
Người có thể tạng nhạy cảm hoặc mang đa hình di truyền bất lợi: Độc tính của các thảo dược thông thường có liên quan chặt chẽ đến yếu tố cơ địa và gen của từng người, khiến tổn thương gan bùng phát khó lường [3].
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng do rễ mai vàng chưa từng được chứng minh tính an toàn trên phụ nữ mang thai; cồn và các hợp chất lạ có thể truyền qua nhau thai hoặc sữa mẹ gây dị tật, nhiễm độc thai nhi.
Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp, dạ dày: Rượu nồng độ cao kết hợp với hoạt chất thực vật kích ứng niêm mạc dạ dày, gây viêm loét, xuất huyết tiêu hóa và làm rối loạn huyết áp.
Áp dụng thực tế để bảo vệ lá gan đúng cách
Để bảo vệ và tăng cường sức khỏe lá gan, người dân cần từ bỏ quan niệm giải độc bằng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Lá gan khỏe mạnh chỉ cần được chăm sóc bằng những nguyên tắc khoa học cơ bản:
Ngừng sử dụng ngay lập tức: Nếu đang có bình rượu ngâm rễ mai hoặc các loại rễ cây rừng, cây cảnh trong nhà, hãy ngừng sử dụng ngay lập tức để loại trừ nguy cơ tổn thương gan do thảo dược [4].
Khám chuyên khoa định kỳ: Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi kéo dài, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, chán ăn, đau tức hạ sườn phải, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm men gan và siêu âm gan.
Lối sống lành mạnh: Uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau xanh, hạn chế tối đa bia rượu, tránh xa các loại thuốc không rõ nguồn gốc và tiêm ngừa vắc-xin viêm gan đầy đủ. Đây là phương pháp bảo vệ gan tự nhiên và an toàn nhất đã được y học xác nhận.
Lời đồn thổi về công dụng giải độc, mát gan của rượu ngâm rễ mai vàng hoàn toàn là ngộ nhận nguy hiểm không có cơ sở khoa học. Việc đưa vào cơ thể một loại rượu ngâm rễ cây cảnh vừa không mang lại lợi ích bồi bổ, vừa đặt tế bào gan trước nguy cơ hủy hoại do ngộ độc cồn và độc tố thực vật. Hãy tôn trọng lá gan bằng lối sống điều độ và lựa chọn các giải pháp y tế đã được kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt.
