Nhiều người tiêu dùng hiện nay đang tìm kiếm các giải pháp thay thế đường kính trắng để bảo vệ sức khỏe và kiểm soát cân nặng. Trong số các chất tạo ngọt tự nhiên, siro thùa (agave nectar/syrup) chiết xuất từ cây dứa bà nổi lên như một lựa chọn "lành mạnh" được ưa chuộng nhờ nguồn gốc thực vật [1]. Tuy nhiên, liệu loại siro này có thực sự vượt trội hơn đường ăn thông thường hay tiềm ẩn những rủi ro chuyển hóa khác vẫn là thắc mắc lớn của nhiều người [2], [1].

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có: Siro thùa không hoàn toàn tốt hơn đường kính như những lời quảng cáo thổi phồng. Mặc dù loại mật này có chỉ số đường huyết thấp hơn và giúp kiểm soát lượng đường huyết ban đầu tốt hơn đường mía trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng lượng đường fructose rất cao trong mật thùa lại gây tích lũy mỡ tại gan ở mức độ tương đương đường kính [2], [3].

Bản chất của siro thùa và cơ chế chuyển hóa fructose

Siro thùa là chất tạo ngọt dạng lỏng có nguồn gốc thực vật, được chế biến từ nhựa của cây dứa bà, đặc biệt là các loài như Agave salmiana và Agave tequilana [1]. Về mặt sinh học tự nhiên, cây dứa bà tích trữ năng lượng dưới dạng chuỗi polymer fructan chứ không tích lũy trực tiếp tinh bột hay đường sucrose như nhiều loài cây khác [4]. Khi qua các quy trình chế biến công nghiệp để tạo thành siro thương mại, các chuỗi carbohydrate này bị thủy phân thành đường đơn tự do, biến siro thùa thành một sản phẩm tạo ngọt chứa hàm lượng đường fructose rất đậm đặc [2], [4].

Cơ chế chuyển hóa của fructose trong cơ thể người và động vật hoàn toàn khác biệt so với glucose. Khi ăn đường kính thông thường (chứa 50% glucose và 50% fructose), glucose được hầu hết tế bào khắp cơ thể sử dụng trực tiếp dưới sự điều hòa của hormone insulin. Ngược lại, đường fructose tự do phần lớn phải chuyển hóa qua gan.

Khi một lượng lớn fructose được nạp vào, gan sẽ chuyển đổi lượng đường dư thừa này thành axit béo thông qua quá trình sinh mỡ mới (de novo lipogenesis). Cơ chế này không kích thích tiết insulin mạnh, tạo cảm giác "chỉ số đường huyết thấp", nhưng lại trực tiếp đẩy chất béo tích tụ vào tế bào gan, gây nguy cơ tăng mỡ máu và dẫn đến tình trạng gan nhiễm mỡ [3], [5].

Nghiên cứu thực nghiệm: Cân nặng và kiểm soát đường huyết

Để đánh giá tác động của siro thùa đối với các chỉ số chuyển hóa cơ bản, các nhà khoa học đã tiến hành so sánh trực tiếp chất này với đường kính (sucrose).

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tìm hiểu tác động của siro thùa so với sucrose trên chuột đực chủng ICR [2]. Thí nghiệm thực hiện trên 18 con chuột, chia thành 2 nhóm: 6 con ăn chế độ có siro thùa nguyên chất và 12 con ăn chế độ chứa đường sucrose [2]. Cả hai chế độ ăn đều có mật độ năng lượng tương đương nhau và chứa 20% carbohydrate tính theo trọng lượng khẩu phần [2].

Sau 34 ngày theo dõi, nhóm chuột tiêu thụ siro thùa ghi nhận mức tăng cân thấp hơn đáng kể (4,3 ± 2,2 g) so với nhóm ăn đường sucrose (8,4 ± 3,4 g) [2]. Khối lượng đệm mỡ mào tinh hoàn ở nhóm dùng siro thùa cũng thấp hơn (0,95 ± 0,54 g so với 1,75 ± 0,66 g) [2]. Về mặt đường huyết, nhóm dùng siro thùa có mức glucose huyết tương khi đói đạt 77,8 ± 12,2 mg/dL và insulin là 0,61 ± 0,29 ng/mL, đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng sucrose (lần lượt là 111,0 ± 27,9 mg/dL và 1,46 ± 0,81 ng/mL) [2]. Tuy vậy, tổng lượng cholesterol và chất béo trung tính (triglycerides) giữa hai nhóm không có sự khác biệt rõ rệt [2]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là kích thước mẫu chuột còn nhỏ và chỉ dừng lại ở mô hình gặm nhấm [2].

Bằng chứng về nguy cơ gan nhiễm mỡ và lipid máu

Mặc dù có lợi thế về chỉ số đường huyết và tích tụ mỡ ngoài da, mối lo ngại lớn nhất về siro thùa nằm ở tác động sâu bên trong gan và hệ thống mạch máu do gánh nặng fructose mang lại [3], [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột Wistar béo phì do chế độ ăn giàu chất béo và giàu sucrose (HFHS) kéo dài 8 tuần đã đưa ra bức tranh chi tiết [3]. Hàng ngày, chuột được cho uống 1 g carbohydrate từ đường tinh luyện hoặc các loại chất tạo ngọt tự nhiên [3]. Kết quả cho thấy siro thùa cùng fructose và các chất tạo ngọt tự nhiên khác giúp giảm kháng insulin thông qua việc giảm chỉ số insulin khi đói và HOMA-IR so với đường sucrose [3]. Siro thùa cũng hỗ trợ giảm cytokine gây viêm IL-1beta ở gan tốt hơn sucrose [3]. Tuy nhiên, điểm cốt lõi là tất cả các chất tạo ngọt tự nhiên (bao gồm siro thùa) và fructose đều gây ra mức độ tích tụ lipid tại gan tương đương với đường sucrose [3].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2012 đã kiểm tra tác động khi chuột tiêu thụ đồ uống chứa chất tạo ngọt ở mức độ vừa phải (dung dịch 12,5 - 15%) làm nguồn nước uống duy nhất vào ban đêm trong 10 tuần [5]. Nhóm chuột uống dung dịch siro thùa có mức chất béo trung tính (triglycerides) trong huyết thanh cao hơn so với nhóm đối chứng chỉ uống nước lọc [5]. Dù các cấu trúc mô học gan chưa xuất hiện tình trạng xơ hóa hay viêm mô rõ rệt, kết quả chỉ ra rằng ngay cả việc tiêu thụ vừa phải các chất lỏng chứa nhiều fructose vẫn khởi phát các thay đổi bất lợi trong hồ sơ lipid máu [5].

Vai trò của chất xơ fructan từ cây dứa bà

Nhiều thông điệp tiếp thị thường đánh đồng lợi ích sức khỏe của cây dứa bà nguyên bản với sản phẩm thương mại là siro thùa dạng lỏng [1]. Trong tự nhiên, cây dứa bà chứa hàm lượng lớn chất xơ hòa tan fructan [4], [6].

Nghiên cứu năm 2013 trên chuột béo phì cho thấy các mảnh chất xơ fructan từ cây Agave tequilana mang lại nhiều tác động tích cực tới hệ vi sinh đường ruột và chuyển hóa mỡ [6]. Cụ thể, các phân đoạn fructan làm giảm trọng lượng cơ thể, giảm mô mỡ hoặc gia tăng số lượng lợi khuẩn đường ruột như Bifidobacteria [6]. Một nghiên cứu khác năm 2016 cũng xác nhận fructan từ dứa bà có mức độ polymer hóa thấp giúp chuột ăn chế độ giàu chất béo ngăn ngừa tăng cân, hạ đường huyết và ngừa nhiễm mỡ gan [7].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ: siro thùa bán trên thị trường hầu như chỉ còn lại đường fructose và glucose tự do sau khi tinh chế, không còn giữ được các chuỗi phân tử chất xơ fructan bảo vệ sức khỏe này [2], [4], [1].

Hiểu lầm thường gặp về siro thùa

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi siro thùa là "thuốc bổ" tự nhiên có thể dùng thoải mái mà không lo béo hay bệnh chuyển hóa [2], [1]. Mặc dù siro thùa chứa một lượng khoáng chất, vitamin và polyphenol tốt hơn đường tinh luyện [1], hàm lượng calo và đường đơn đậm đặc trong đó vẫn tạo ra áp lực chuyển hóa lớn cho gan [3].

Một quan niệm sai lầm khác là dùng siro thùa để trị các bệnh cấp tính như ho cho trẻ nhỏ thay thuốc [8]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2014 trên trẻ từ 2 đến 47 tháng tuổi bị ho cấp tính không đặc hiệu đã so sánh siro thùa với giả dược và nhóm không điều trị [8]. Kết quả ghi nhận dù siro thùa và giả dược có cải thiện triệu chứng tốt hơn nhóm không điều trị, nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa nào giữa siro thùa và giả dược [8]. Điều này chứng minh hiệu quả giảm ho của siro thùa ở trẻ nhỏ hoàn toàn chỉ là hiệu ứng tâm lý (giả dược) chứ không có dược tính vượt trội [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên dữ liệu chuyển hóa hiện có, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định thay thế đường kính bằng siro thùa:

  • Người mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu hoặc men gan cao: Tải lượng fructose cao trong siro thùa gây áp lực chuyển hóa mỡ tại gan tương đương đường thông thường [3], [5].
  • Người có chỉ số mỡ máu triglycerides cao: Tiêu thụ chất tạo ngọt nhiều fructose dễ làm gia tăng nồng độ chất béo trung tính trong máu [2], [5].
  • Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 hoặc hội chứng chuyển hóa: Mặc dù siro thùa ít làm tăng đột biến đường huyết tức thì so với đường kính [2], việc sử dụng lâu dài vẫn cần ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh tích lũy mỡ nội tạng [3].
  • Trẻ nhỏ: Không tự ý dùng siro thùa như phương pháp điều trị thay thế cho các tình trạng bệnh lý khi chưa có hướng dẫn y tế [8].

Lời khuyên áp dụng trong chế độ ăn hàng ngày

Nếu bạn yêu thích hương vị của siro thùa và muốn sử dụng trong nấu ăn hay pha chế, hãy ghi nhớ những nguyên tắc thực tế sau:

  • Dùng với lượng vừa phải: Hãy coi siro thùa như một dạng đường bổ sung tương đương mật ong hay siro cây phong, không phải thực phẩm ăn tự do [3], [1].
  • Tận dụng độ ngọt cao: Do siro thùa chứa nhiều fructose (có vị ngọt sắc hơn đường mía), bạn có thể dùng một lượng nhỏ hơn lượng đường kính thông thường trong công thức nấu ăn để giảm tổng calo nạp vào.
  • Ưu tiên thực phẩm nguyên bản: Nếu mục đích là cải thiện hệ vi sinh đường ruột hoặc bảo vệ gan, hãy bổ sung chất xơ tự nhiên từ rau củ quả thay vì trông đợi vào sản phẩm siro đã qua chế biến [4], [6], [7].
  • Tham khảo chuyên gia y tế: Người có bệnh lý nền về chuyển hóa luôn cần trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để tính toán khẩu phần carbohydrate phù hợp.

Nhìn chung, siro thùa từ cây dứa bà có thể là giải pháp thay thế tạm thời cho đường kính để hạn chế biến động đường huyết vọt cao ngay sau bữa ăn [2]. Tuy nhiên, về mặt dài hạn, chất tạo ngọt này vẫn mang đầy đủ rủi ro của một chế độ ăn dư thừa đường và gây tích lũy mỡ gan ngang ngửa đường ăn thông thường [3]. Tiết chế tổng lượng chất ngọt tiêu thụ mỗi ngày mới là chìa khóa then chốt cho sức khỏe bền vững.