Mùa mận đến mang theo hương vị chua ngọt đặc trưng, hấp dẫn nhiều người nhưng cũng khiến không ít người có tiền sử sỏi thận ngần ngại. Mối lo này bắt nguồn từ việc thực vật thường chứa axit oxalic (oxalate), tác nhân liên quan trực tiếp đến sỏi canxi oxalat.

Người bệnh sỏi thận vẫn có thể ăn mận, nhưng không nên ăn tùy tiện hay lạm dụng quá nhiều. Việc ăn đúng lượng, uống đủ chất lỏng và kết hợp nguồn canxi hợp lý sẽ giúp tận dụng lợi ích từ trái cây mà không làm tăng tải lượng tinh thể nguy hiểm cho đường tiểu [1], [2].

Cơ chế tác động của mận đối với đường tiết niệu

Khi oxalate tự do từ thức ăn đi qua hệ tiêu hóa, chúng có thể gắn kết với canxi và tạo ra các tinh thể không tan [2], [3]. Nếu cơ thể hấp thu lượng lớn oxalate vào máu, chất này được đào thải qua thận, làm tăng nồng độ oxalate trong nước tiểu [3], [4]. Khi gặp canxi tự do tại đây, hiện tượng bão hòa xảy ra và thúc đẩy sự hình thành tinh thể canxi oxalat, nguồn gốc phổ biến nhất của các ca sỏi thận [1], [4].

Tuy nhiên, mận tươi cũng chứa nhiều hợp chất tự nhiên mang tính bảo vệ mạnh mẽ. Mận dồi dào chất chống oxy hóa, đặc biệt là polyphenol và axit ascorbic, giúp giảm thiểu các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) do oxalate kích hoạt, hạn chế stress oxy hóa, chống viêm và hỗ trợ lợi tiểu [1]. Ngoài ra, mận chứa axit citric; khi vào cơ thể, citrate chuyển hóa tại gan thành bicarbonate, làm giảm tái hấp thu ở ống thận và tăng đào thải qua nước tiểu [1]. Citrate trong nước tiểu sẽ tạo liên kết với canxi để tạo canxi citrate tan tốt, trực tiếp ức chế quá trình kết tinh mầm sỏi [1].

Đánh giá oxalate trong mận qua các nghiên cứu hóa sinh

Hàm lượng oxalate trong các giống mận có sự khác biệt đáng kể, đòi hỏi người tiêu dùng phải cẩn trọng với các chủng quả giàu axit hữu cơ. Một nghiên cứu hóa sinh năm 2016 khảo sát thành phần quả Kakadu plum (Terminalia ferdinandiana) đã phân tích nồng độ axit ellagic, axit ascorbic và axit oxalic [3].

Kết quả phân tích cho thấy loại quả này chứa lượng axit oxalic rất lớn ở cả quả và lá, được xếp vào nhóm thực phẩm giàu oxalate [3]. Đáng chú ý, axit ascorbic (vitamin C) với nồng độ cao trong quả còn có thể chuyển hóa nội sinh thành oxalate, làm tăng thêm lượng chất này đào thải qua đường tiết niệu [3]. Các nhà nghiên cứu lưu ý những người có cơ địa nhạy cảm với sỏi cần theo dõi chặt chẽ khi sử dụng các sản phẩm cô đặc từ loại mận này để phòng ngừa rủi ro [3].

Bằng chứng dịch tễ học và di truyền về trái cây và sỏi thận

Trái ngược với nỗi sợ oxalate cô lập trong phòng thí nghiệm, dữ liệu sức khỏe quần thể lại ghi nhận tác dụng ngăn ngừa sỏi từ trái cây tự nhiên. Nghiên cứu năm 2025 ứng dụng phương pháp phân tích ngẫu nhiên Mendelian đa biến khẳng định tác dụng bảo vệ của trái cây tươi chống lại sỏi tiết niệu [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng trái cây tươi bổ sung kiềm chuyển hóa và citrate tự nhiên [1]. Đặc biệt, quả mận và quả anh đào (cherry) được nhấn mạnh nhờ hàm lượng dồi dào chất chống oxy hóa giúp ức chế kết sỏi [1].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận trái cây khô duy trì tác dụng phòng ngừa độc lập đối với sỏi đường tiết niệu trên sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố lối sống [1]. Dạng quả khô bảo lưu nồng độ cao polyphenol và axit citric, hỗ trợ kiềm hóa nước tiểu và chống oxy hóa [1]. Phân tích trung gian cho thấy canxi điều hòa một phần hiệu ứng bảo vệ này (từ 2,6% đến 8,8%), củng cố vai trò của kali, magie và citrate có trong mận giúp điều hòa thăng bằng canxi và giảm kết tinh sỏi [1].

Nghiên cứu tổng quan năm 2019 cũng chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều rau quả liên quan tới việc giảm nguy cơ tạo sỏi, như dữ liệu từ nghiên cứu EPIC cho thấy người ăn nhiều trái cây tươi và magie ít bị sỏi hơn nhóm ăn nhiều thịt [5]. Dù rau quả làm tăng oxalate bài tiết qua nước tiểu, chúng lại làm tăng citrate niệu mạnh hơn rất nhiều, triệt tiêu tác động bất lợi của oxalate [5].

Thêm vào đó, nghiên cứu đoàn hệ lớn (NHS I, NHS II, HPFS) công bố năm 2023 cho thấy nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi tiêu thụ oxalate cao nhất (trung vị 287-328 mg/ngày) tăng 21-22% nguy cơ sỏi, và nguy cơ này cao nhất (RR 1,46) ở những người ăn thiếu canxi [4]. Lượng oxalate trong thực phẩm chỉ là yếu tố nguy cơ nhỏ, bởi khoảng một nửa lượng oxalate niệu sinh ra từ chuyển hóa nội sinh [6], [4].

Lợi ích chuyển hóa và hạn chế của bằng chứng khoa học

Việc bổ sung trái cây mang lại tính kiềm hóa giúp cân bằng lại lượng axit từ chế độ ăn nhiều đạm động vật [5], [7]. Trạng thái toan chuyển hóa thường kích thích tái hấp thu và thoái giáng citrate tại thận, trong khi kiềm hóa làm tăng citrate bài tiết vào nước tiểu để chặn đứng liên kết canxi-oxalat [7]. Tăng lượng dịch nạp vào cơ thể là biện pháp then chốt nhất, khi cứ mỗi 200 mL chất lỏng bổ sung thêm giúp giảm tới 13% nguy cơ tạo sỏi [6], [8].

Tuy vậy, các bằng chứng khoa học cũng bộc lộ những điểm giới hạn nhất định. Hàm lượng oxalate trong thực vật dao động rất lớn tùy vào thổ nhưỡng, giống cây và cách chế biến nên khó đo lường chuẩn xác tuyệt đối trong bữa ăn thực tế [6], [4]. Mặt khác, hiệu quả phòng ngừa từ trái cây có thể suy giảm ở phụ nữ sau mãn kinh đã có tiền sử mắc sỏi từ trước [5]. Việc phân tích di truyền Mendelian dù khách quan nhưng vẫn ghi nhận hiện tượng đa hiệu ngang ở phân tích sơ bộ [1].

Những hiểu lầm thường gặp về oxalate và mận

Nhiều người bệnh cắt bỏ hoàn toàn trái cây chứa oxalate ra khỏi thực đơn vì tin rằng oxalate là thủ phạm duy nhất. Đây là sai lầm vì việc kiêng khem mù quáng làm mất đi nguồn magie, kali, citrate và các chất chống oxy hóa tự nhiên vốn có khả năng bảo vệ thận rất tốt [1], [5]. Các hướng dẫn dinh dưỡng chỉ khuyến nghị giới hạn oxalate ở những bệnh nhân đã xác định có mức tiêu thụ quá cao [6], [8].

Một ngộ nhận khác là loại trừ canxi để ngăn tạo mầm sỏi canxi oxalat. Trên thực tế, canxi tự nhiên từ sữa hay thực phẩm khác (ở ngưỡng không quá 1,2 g/ngày) đóng vai trò giữ chân oxalate ngay trong lòng ruột, giảm hấp thu vào máu và hạ thấp lượng oxalate thải qua nước tiểu [6], [8]. Hạn chế canxi chính là yếu tố làm tăng mạnh nhất nguy cơ sỏi ở người ăn nhiều oxalate [4].

Ai nên thận trọng khi ăn mận?

Nhóm người có tiền sử sỏi canxi oxalat tái phát hoặc được chẩn đoán có nồng độ oxalate niệu cao cần đặc biệt cẩn trọng với các giống mận chua gắt hoặc các sản phẩm mận chế biến đậm đặc [3], [4]. Phụ nữ sau mãn kinh từng mắc sỏi cũng nên chú ý kiểm soát khẩu phần vừa phải [5].

Người có thói quen ăn mặn, chế độ ăn nhiều mỡ hoặc dùng quá nhiều thịt động vật cần lưu ý điều chỉnh [2], [6]. Natri cao kích thích tăng canxi niệu, trong khi lượng chất béo tự do trong lòng ruột sẽ tranh chấp liên kết với canxi, đẩy lượng oxalate tự do hấp thu ồ ạt vào cơ thể [2], [6]. Bệnh nhân đang điều trị sỏi hoặc có bệnh nền phức tạp luôn cần tham khảo trực tiếp bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.

Cách ăn mận an toàn cho người lo ngại sỏi thận

Để thưởng thức mận mà không gây hại cho đường tiết niệu, cần áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học:

  • Ăn lượng vừa phải: Không ăn dồn dập nhiều mận cùng lúc; ưu tiên mận chín mọng, hạn chế các quả quá xanh chát hoặc các dạng mận sấy, mận cô đặc chứa nhiều đường fructose và muối [2], [3].
  • Uống nhiều chất lỏng: Bổ sung nước đầy đủ trong và sau khi ăn mận, bởi mỗi 200 mL chất lỏng đưa vào giúp giảm đáng kể 13% nguy cơ sỏi thận [6], [8].
  • Kết hợp với canxi: Dùng mận cùng hoặc gần bữa ăn có thực phẩm giàu canxi (như sữa chua, phô mai hoặc chế phẩm từ sữa) để canxi liên kết trực tiếp với oxalate trong ruột rồi đào thải qua phân [2], [6].
  • Cân bằng bữa ăn tổng thể: Hạn chế các món nhiều dầu mỡ và giảm nêm muối mặn khi chế biến thực phẩm hàng ngày [2], [6]. Tránh xa các loại nước ngọt công nghiệp có gas vì chúng làm tăng biến cố sỏi [6], [8].

Người mắc sỏi thận không cần kiêng cữ mận hoàn toàn mà nên ăn với lượng chừng mực trong một thực đơn giàu thực vật chưa qua chế biến và đủ dịch lỏng [2]. Chế độ ăn uống cân bằng, khoa học kết hợp lối sống lành mạnh là chìa khóa bền vững để bảo vệ hệ tiết niệu.