Squalene từ gan cá nhám: Lợi ích da và tim mạch đến đâu?

Dầu gan cá nhám (thuộc họ cá mập nhỏ Squalidae) từ lâu được quảng bá như thần dược giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch và trẻ hóa làn da. Thành phần tạo nên danh tiếng này là squalene, một hợp chất hữu cơ tự nhiên tập trung với hàm lượng đặc biệt cao trong gan của loài cá này ^[1]. Nhiều người sẵn sàng chi số tiền lớn để mua các viên nang dầu gan cá với hy vọng phòng chống tai biến mạch máu não và ngăn ngừa nếp nhăn.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy squalene không phải là phương thuốc vạn năng. Dù chất này có vai trò chống oxy hóa, dưỡng ẩm tự nhiên cho da và tham gia điều hòa chuyển hóa lipid, việc lạm dụng hoặc bổ sung liều lượng cao qua đường uống lại có thể phản tác dụng, trực tiếp làm tăng cholesterol máu và đe dọa sức khỏe tim mạch ^[2].

Squalene là gì và cơ chế tác động lên cơ thể

Squalene là một hydrocarbon triterpen không bão hòa mang công thức phân tử C30H50 với sáu liên kết đôi không liên hợp [5, 6]. Về mặt sinh lý, squalene đóng vai trò là chất trung gian thiết yếu trong con đường sinh tổng hợp cholesterol ở động vật và phytosterol ở thực vật [1, 4]. Tên gọi "squalene" bắt nguồn từ việc chất này lần đầu tiên được phân lập từ dầu gan của loài cá nhám biển sâu thuộc chi Squalus ^[3].

Ở cơ thể người, squalene được phân bố rộng rãi trong các mô, nhưng tập trung nhiều nhất ở bề mặt da ^[3]. Hợp chất này chiếm khoảng 10% đến 14% lượng lipid trên bề mặt da và bã nhờn của con người [2, 8]. Cấu trúc phân tử nhiều liên kết đôi giúp squalene dễ dàng thu giữ các gốc tự do, đóng vai trò như một chất chống oxy hóa tự nhiên và chất làm mềm, giữ ẩm, ngăn mất nước qua biểu bì [2, 6].

Khi đi vào hệ tuần hoàn, squalene được vận chuyển chủ yếu cùng các lipoprotein mật độ rất thấp (VLDL) ^[3]. Tại gan, squalene tham gia vào cơ chế điều hòa ngược đối với enzyme HMG-CoA reductase – enzyme then chốt chịu trách nhiệm sản xuất cholesterol nội sinh ^[4].

Tác dụng trên da: Bằng chứng dưỡng ẩm và bảo vệ bề mặt

Nhiều tài liệu da liễu ghi nhận squalene là một thành phần tự nhiên của màng bảo vệ da [2, 6]. Nhờ đặc tính làm mềm (emollient), chất này giúp tăng cường độ ẩm, làm dịu da và củng cố hàng rào lipid chống lại tác hại từ môi trường bên ngoài [2, 6].

Do da là cơ quan ngoài cùng thường xuyên tiếp xúc với bức xạ tia cực tím (UV) từ ánh sáng mặt trời, lớp lipid trên bề mặt rất dễ bị tổn thương bởi phản ứng oxy hóa ^[3]. Lượng squalene tự nhiên trong bã nhờn hoạt động như một lá chắn giúp dập tắt các phản ứng oxy hóa này, từ đó bảo vệ cấu trúc mô da trước nguy cơ thoái hóa [2, 8]. Trong thực hành da liễu, squalene và dạng bão hòa ổn định hơn của nó là squalane thường được nghiên cứu ứng dụng để hỗ trợ làm dịu các thương tổn do chàm, vảy nến, mụn trứng cá và viêm da cơ địa [7, 8]. Ngoài ra, squalene còn được sử dụng làm chất dẫn trong các hệ nhũ tương lipid và hạt nano nhằm tăng hiệu quả thẩm thấu của mỹ phẩm ^[3].

Tuy vậy, phần lớn các lợi ích nuôi dưỡng và làm mềm da xuất phát từ việc bôi thoa ngoài da [2, 7]. Việc uống viên dầu gan cá nhám để làm đẹp da hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng đối chứng quy mô lớn chứng minh đem lại hiệu quả tương đương.

Ảnh hưởng thực tế trên hệ tim mạch và mỡ máu

Về mặt lý thuyết sinh hóa học, squalene có tiềm năng hỗ trợ tim mạch nhờ khả năng chống oxy hóa, loại bỏ gốc tự do và ức chế enzyme HMG-CoA reductase tương tự cơ chế của thuốc statin hạ mỡ máu [1, 8]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người lại mang lại kết quả trái ngược.

Một nghiên cứu can thiệp lâm sàng thực hiện trên 13 tình nguyện viên sử dụng dầu gan cá nhám liều cao trong thời gian 4 tuần đã làm rõ tác động này ^[2]. Mỗi ngày, các tình nguyện viên tiêu thụ một khẩu phần chứa 3,6 g squalene, 3,6 g alkylglycerol và 750 mg axit béo không bão hòa đa n-3 (PUFA) ^[2]. Kết quả kiểm tra chỉ số sinh hóa cho thấy:

• Mức cholesterol toàn phần trong máu tăng vọt từ mức 182,92 ± 29,29 mg/dl trước khi uống lên 224,46 ± 62,198 mg/dl sau 4 tuần bổ sung ^[2].
• Phân đoạn cholesterol tốt (HDL) bị suy giảm rõ rệt ^[2].
• Tác dụng chống viêm mong đợi từ 750 mg axit béo n-3 bị triệt tiêu hoàn toàn khi dùng chung với liều cao squalene và alkylglycerol ^[2].

Mặc dù tình trạng rối loạn lipid máu này tự hồi phục sau khi ngừng dùng dầu gan cá, kết quả trên đã gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn ^[2]. Do squalene là tiền chất trực tiếp để cơ thể tổng hợp cholesterol, việc nạp một lượng lớn squalene qua đường uống sẽ cung cấp nguyên liệu thô thúc đẩy sản sinh cholesterol toàn phần, gây bất lợi trực tiếp cho những người có nguy cơ xơ vữa động mạch [1, 3].

Đánh giá tác động lên hệ miễn dịch và khối u

Ngoài tác động trên lipid máu, nghiên cứu dùng liều cao dầu gan cá nhám trên 13 tình nguyện viên cũng ghi nhận một số thay đổi về miễn dịch ^[2]. Sự bổ sung dầu gan cá làm tăng phản ứng của tế bào bạch cầu trung tính đối với vi khuẩn, nâng cao nồng độ bổ thể C4 trong máu và làm tăng tình trạng chống oxy hóa toàn phần của huyết thanh ^[2]. Đồng thời, các tế bào đơn nhân máu ngoại vi tăng sản xuất các cytokine nhóm Th1 bao gồm IFN-gamma, TNF-alpha và IL-2 ^[2].

Dựa trên phản ứng kích thích miễn dịch này, các nhà nghiên cứu nhận định dầu gan cá nhám liều cao có thể hỗ trợ cơ thể chống lại tình trạng nhiễm khuẩn, nhiễm virus hoặc vi nấm ^[2]. Ngược lại, việc gia tăng các chất gây viêm như TNF-alpha lại là yếu tố bất lợi đối với những người mắc bệnh tự miễn ^[2].

Về mặt kháng u, các thử nghiệm trên mô hình động vật gặm nhấm ghi nhận squalene có thể ức chế sự hình thành khối u do hóa chất gây ra ở da, ruột kết và phổi khi được cho dùng trước hoặc trong thời kỳ phơi nhiễm chất sinh ung ^[3]. Trong một nghiên cứu phân tích dầu gan loài cá nhám gai Echinorhinus brucus, hàm lượng squalene chiếm tới 38,4% tổng lượng dầu, đi kèm các vitamin tan trong dầu như D2 và K2 ^[5]. Dầu này thể hiện độc tính tế bào lên các dòng tế bào u nguyên bào thần kinh nuôi cấy SHSY-5Y ^[5]. Tuy nhiên, đây chỉ là kết quả trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên động vật; squalene tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị ung thư ở người [1, 5].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người tiêu dùng hiện nay vẫn nhầm lẫn dầu gan cá nhám với dầu cá thông thường (chứa nhiều EPA và DHA). Thực tế, dầu gan cá nhám chứa thành phần chủ đạo là squalene và alkylglycerol ^[2]. Việc tin rằng uống càng nhiều dầu gan cá càng giúp "sạch mạch máu" là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Thử nghiệm thực tế đã chứng minh liều cao squalene triệt tiêu lợi ích chống viêm của omega-3 và làm rối loạn mỡ máu ^[2].

Thêm vào đó, bằng chứng lâm sàng về tác dụng phòng bệnh tim mạch của squalene hiện còn hạn chế và tồn tại nhiều tranh cãi [1, 3]. Phần lớn tuyên bố về khả năng chống lão hóa hay ngăn ngừa ung thư mới chỉ dừng lại ở các thí nghiệm trên tế bào, động vật nhỏ hoặc các nghiên cứu quan sát trên số lượng người rất ít [1, 2, 3]. Việc chiết xuất dầu từ gan cá mập biển sâu cũng vấp phải rào cản bảo vệ môi trường sinh thái biển, thúc đẩy các nhà khoa học tìm kiếm nguồn squalene thay thế từ thực vật [4, 7, 8].

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Dựa trên kết quả nghiên cứu lâm sàng, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người bị xơ vữa động mạch hoặc rối loạn lipid máu: Bệnh nhân có tiền sử mỡ máu cao, xơ vữa động mạch hoặc từng bị tai biến mạch máu não tuyệt đối không nên tự ý uống dầu gan cá nhám liều lượng cao, vì squalene có thể làm tăng cholesterol toàn phần và hạ HDL ^[2].
• Người mắc bệnh tự miễn: Dầu gan cá nhám kích thích sản xuất các cytokine tiền viêm (TNF-alpha, IFN-gamma), có thể làm bùng phát hoặc trầm trọng thêm các đợt viêm ở bệnh nhân lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp ^[2].
• Người đang điều trị bệnh mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ cá nhám để tránh tương tác bất lợi với thuốc điều trị nền.

Nguồn bổ sung squalene và gợi ý áp dụng an toàn

Nếu mục tiêu là chăm sóc và dưỡng ẩm da, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm thoa ngoài da chứa squalene hoặc squalane thay vì uống [2, 6]. Dạng bôi ngoài da giúp cung cấp chất béo tương đồng với bã nhờn tự nhiên, giúp da duy trì độ ẩm mà không gây gánh nặng lên chuyển hóa lipid của gan [2, 6, 8].

Nếu muốn bổ sung squalene thông qua chế độ ăn uống thường ngày, thực vật là nguồn cung cấp lành mạnh, an toàn và thân thiện với môi trường [7, 8]. Dù squalene tập trung hàm lượng cao nhất trong gan cá nhám, hợp chất này cũng hiện diện tự nhiên trong nhiều loại dầu thực vật [2, 4]:

• Dầu ô liu nguyên chất (EVOO): Chứa hàm lượng squalene dao động từ 150 mg đến 747 mg trong 100 g dầu tùy thuộc vào giống cây và điều kiện canh tác ^[6]. Đây là nguồn squalene thương mại phổ biến nhất có nguồn gốc từ thực vật ^[4].
• Hạt rau dền (Amaranth): Dầu hạt dền chứa lượng squalene rất cao, đi kèm các axit béo không bão hòa, vitamin E và phytosterol [4, 7, 8].
• Các loại hạt khác: Dầu mầm lúa mì, dầu cám gạo, dầu cọ, dầu đậu nành cũng cung cấp một lượng squalene tự nhiên [2, 8].

Thay vì phụ thuộc vào các viên uống dầu gan cá mập đắt đỏ tiềm ẩn nguy cơ tăng mỡ máu, việc sử dụng dầu ô liu trong các bữa ăn hàng ngày vừa cung cấp lượng squalene chống oxy hóa vừa bổ sung các chất béo lành mạnh bảo vệ tim mạch [4, 8]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các thông tin quảng cáo, duy trì lối sống khoa học và tham vấn chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ hoạt chất sinh học nào.