Nhiều người có thói quen bật đệm sưởi điện hoặc tấm chườm nóng suốt đêm để làm dịu cơn đau mỏi vùng thắt lưng và giữ ấm cơ thể trong lúc ngủ. Cảm giác ấm áp ban đầu thường mang lại sự thư giãn nhanh chóng, nhưng liệu việc để cơ lưng tiếp xúc với nguồn nhiệt nhân tạo liên tục suốt nhiều giờ có thực sự vô hại?

Thực tế, lạm dụng thiết bị sưởi ấm tiếp xúc trong thời gian dài tiềm ẩn nhiều mối nguy lớn đối với sức khỏe của da và mô mềm vùng lưng. Khi nhiệt lượng truyền liên tục mà không được kiểm soát, người dùng không chỉ đối mặt với nguy cơ tổn thương bỏng sâu khó hồi phục mà còn có thể mắc các chứng bệnh lý da mạn tính do phơi nhiễm bức xạ hồng ngoại kéo dài [1], [2].

Cảnh giác nguy cơ bỏng nhiệt độ thấp và tổn thương sâu

Bỏng do các thiết bị sưởi ấm cơ thể thường không xuất hiện chớp nhoáng như khi tiếp xúc với lửa hay nước sôi nhiệt độ cao. Ngược lại, chúng diễn ra âm thầm khi da tiếp xúc trực tiếp với nguồn nhiệt âm ỉ trong thời gian dài, thường được gọi là tổn thương do nhiệt tiếp xúc kéo dài [2].

Khi cơ thể chìm vào giấc ngủ sâu, phản xạ né tránh và nhận biết cảm giác của hệ thần kinh bị suy giảm đáng kể. Da và lớp mỡ dưới da vùng lưng bị đè nén liên tục giữa trọng lượng cơ thể và mặt phẳng của đệm sưởi, làm giảm lưu thông máu cục bộ tại chỗ để giải tỏa nhiệt thừa, dẫn đến việc tế bào bị tổn thương dần mà không kích hoạt được phản xạ thức giấc tự nhiên [2]. Hậu quả là người sử dụng có thể thức dậy với một vết bỏng nghiêm trọng từ độ 2 đến độ 3 dù nhiệt độ cài đặt ban đầu của thiết bị không quá cao [3], [2], [4].

Bằng chứng khoa học về rủi ro từ thiết bị tạo nhiệt tiếp xúc

Các bằng chứng y văn quốc tế đã ghi nhận số lượng lớn trường hợp chấn thương nghiêm trọng từ những vật dụng sưởi ấm quen thuộc trong gia đình. Một tổng quan tích hợp công bố năm 2020 trên các cơ sở dữ liệu y khoa như PubMed, CINAHL, EMBASE và Scopus đã tổng hợp dữ liệu từ 10 nghiên cứu hồi cứu với tổng cộng 1.343 bệnh nhân bị bỏng do các thiết bị làm ấm cơ thể [2].

Báo cáo này chỉ ra rằng phần lớn nạn nhân là phụ nữ (chiếm 63,4%) với độ tuổi trung bình là 27,7 tuổi (dao động từ 0 đến 92 tuổi) [2]. Các thiết bị gây chấn thương phổ biến bao gồm túi chườm nước nóng, túi chườm hạt vi sóng và đệm sưởi điện [2]. Mặc dù các vết bỏng này thường có diện tích bề mặt tổn thương thấp, mức độ tổn thương mô lại rất sâu, thường là bỏng một phần đến toàn bộ bề dày của da [2]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân phải trải qua can thiệp phẫu thuật để xử lý tổn thương dao động từ 15% đến 87,4% đối với tai nạn do túi nước nóng và lên tới 91% đối với túi sưởi hạt [2].

Bên cạnh tổn thương cấp tính, việc phơi nhiễm nhiệt âm ỉ nhiều lần còn dẫn đến bệnh da lưới nhiệt (Erythema ab igne - EAI). Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy EAI là tình trạng da mạn tính dai dẳng phát sinh từ việc tiếp xúc kéo dài với bức xạ hồng ngoại dưới dạng nhiệt từ các nguồn hiện đại như đệm sưởi hay máy tính xách tay [1]. Tình trạng này đang có xu hướng gia tăng trở lại ở nhóm đối tượng bệnh nhân trẻ tuổi [1]. Bệnh biểu hiện bằng các dát tăng sắc tố hình mắt lưới trên da do tiếp xúc lặp đi lặp lại với mức nhiệt chưa đủ ngưỡng gây bỏng tức thì [5].

Tổn thương mô khó phục hồi và các biến chứng nghiêm trọng

Nghiên cứu năm 2018 cảnh báo rằng tổn thương mạn tính EAI tại vùng bụng hoặc thắt lưng có thể liên quan tới các biến đổi nghịch sản da tiền ác tính [1]. Trong những trường hợp này, việc điều trị trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi phải dùng retinoid bôi tại chỗ, kem 5-fluorouracil hoặc can thiệp laser [1]. Dù hiếm gặp, EAI kéo dài nhiều năm đã được ghi nhận có liên quan đến các dạng ung thư da ác tính như ung thư biểu mô tế bào vảy, ung thư biểu mô tế bào Merkel và u lympho tế bào B vùng rìa ngoài da [1].

Mặt khác, các báo cáo lâm sàng cho thấy bỏng do đệm sưởi trên nền mô mềm có thể để lại di chứng nặng nề. Năm 2011, một ca lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị bỏng toàn bộ bề dày da (bỏng độ ba) tại vùng lưng (vùng hiến vạt cơ lưng rộng) do dùng đệm sưởi, để lại sẹo co kéo vĩnh viễn [4]. Năm 2023, một báo cáo khác ghi nhận bệnh nhân nữ 48 tuổi bị bỏng tiếp xúc từ độ 2 đến độ 3 chiếm tới 30% diện tích vạt mô ghép chỉ sau khi chườm đệm sưởi trực tiếp, cuối cùng diễn tiến hoại tử hoàn toàn mô mỡ và tổn thương mạch máu nuôi dưỡng [3]. Những dẫn chứng này nhấn mạnh rằng nhiệt độ tiếp xúc kéo dài từ thiết bị sưởi có sức phá hủy cấu trúc mô nghiêm trọng hơn rất nhiều so với nhận định thông thường của người tiêu dùng [3], [2], [4].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng nhiệt giảm đau lưng

Nhiều người lầm tưởng rằng đệm sưởi điện có mức nhiệt vừa phải thì có thể yên tâm nằm đè lên suốt cả đêm mà không xảy ra rủi ro. Tuy nhiên, các phân tích y khoa đã khẳng định cơ chế gây bỏng không chỉ phụ thuộc vào độ nóng mà phụ thuộc mật thiết vào thời gian tiếp xúc của biểu bì với nguồn nhiệt [1], [2], [5]. Ngay cả mức nhiệt thấp dưới ngưỡng gây đau rát tức thì, nếu duy trì liên tục nhiều giờ trên một vùng cơ lưng bị tì đè, vẫn gây biến tính protein và tổn hại tế bào [5].

Một ngộ nhận khác là việc cứ đau mỏi cơ lưng thì chườm nhiệt càng lâu, cơ bắp càng thư giãn tốt. Nhiệt độ chỉ hỗ trợ giãn mạch và giảm co thắt tạm thời; việc phơi nhiễm nhiệt độ nhân tạo kéo dài hàng giờ liền không những không làm tăng thêm lợi ích phục hồi mà còn tiềm ẩn nguy cơ viêm da nhiệt lưới hoặc bỏng sâu [1], [2]. Báo cáo năm 2018 lưu ý rằng việc xuất hiện tình trạng đổi màu da EAI cục bộ trên vùng thắt lưng đôi khi là chỉ dấu cho thấy người bệnh đang phải chườm nhiệt quá mức để đối phó với một bệnh lý tiềm ẩn nghiêm trọng bên dưới mà chưa được chẩn đoán chính xác [1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của bỏng nhiệt tiếp xúc nếu sử dụng thiết bị sưởi không đúng cách, nhưng một số nhóm người có nguy cơ tổn thương cao hơn nhiều lần:

  • Người vừa trải qua phẫu thuật hoặc có vết thương đang hồi phục: Hiện tượng mất cảm giác tạm thời hoặc tổn thương thần kinh tự chủ khiến người bệnh không cảm nhận được mức nhiệt gây hại [3], [4]. Ví dụ, người sau tạo hình thẩm mỹ hoặc ghép vạt mô có thể bị bỏng hoại tử toàn phần do chườm nóng mà hoàn toàn không thấy đau [3], [4].
  • Người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người suy giảm nhận thức: Khả năng phản ứng tự bảo vệ kém, khó tự ngắt nguồn điện hoặc thay đổi tư thế kịp thời khi đệm quá nóng [2].
  • Người có bệnh lý nền về tuần hoàn máu hoặc thần kinh ngoại biên: Bệnh nhân đái tháo đường hoặc tổn thương mạch máu thường bị suy giảm cảm giác nhận biết nhiệt và giảm lưu lượng máu làm mát mô, khiến da dễ bị hoại tử do nhiệt hơn [3], [2].

Bất kỳ bệnh nhân nào đang có bệnh nền mạn tính, rối loạn cảm giác da hoặc đang dùng thuốc an thần gây ngủ sâu đều cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các thiết bị tạo nhiệt tiếp xúc.

Hướng dẫn sử dụng đệm sưởi an toàn trong thực tế

Để khai thác tác dụng thư giãn cơ lưng mà không gây hại cho sức khỏe, người sử dụng nên tuân thủ các quy tắc bảo đảm an toàn sau:

  • Tuyệt đối không bật đệm sưởi qua đêm khi ngủ: Chỉ dùng đệm để làm ấm giường trước khi nằm, hoặc sử dụng trong khoảng thời gian ngắn có kiểm soát trước giờ đi ngủ, sau đó tắt hẳn nguồn điện [2], [4].
  • Giới hạn thời gian sử dụng: Mỗi lần chườm ấm chỉ nên kéo dài trong khoảng thời gian ngắn, không nằm đè ép toàn bộ trọng lượng cơ thể trực tiếp lên mặt đệm hay tấm nhiệt trong thời gian dài [2], [4].
  • Tạo lớp ngăn cách bảo vệ: Không để bề mặt đệm sưởi hoặc túi sưởi tiếp xúc trần với làn da; luôn bọc thiết bị trong một lớp khăn bông dày hoặc mặc quần áo ngủ để giảm thiểu tác động nhiệt tập trung [3], [2].
  • Quan sát bề mặt da thường xuyên: Nếu thấy vùng lưng xuất hiện các vết vân đỏ hoặc sẫm màu hình mắt lưới (triệu chứng EAI), cần ngừng ngay việc sử dụng thiết bị tạo nhiệt và đi khám chuyên khoa da liễu để được xử trí kịp thời, phòng ngừa biến chứng loạn sản [1], [5].

Đệm sưởi điện hay túi chườm ấm là công cụ tiện lợi để giữ ấm và hỗ trợ xoa dịu cảm giác đau mỏi cơ lưng trong thời tiết giá lạnh [2]. Dẫu vậy, nhiệt trị liệu chỉ thực sự an toàn khi người dùng hiểu rõ giới hạn sinh lý của làn da, tránh lạm dụng kéo dài suốt đêm để không biến biện pháp thư giãn thành những tổn thương bỏng sâu và bệnh lý da nguy hiểm [1], [2].