Lạc (đậu phộng) là món ăn quen thuộc nhưng thường khiến người có vấn đề về tiêu hóa đắn đo khi sử dụng. Nhiều người lo ngại lượng dầu mỡ khi ăn lạc có thể kích thích tiết axit hoặc gây đầy bụng khó tiêu.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp tác động của hạt lạc lên người đau dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Các bằng chứng khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào tác động chung của chất béo, tỷ lệ chất béo bão hòa so với chưa bão hòa, và mật độ năng lượng của bữa ăn đối với triệu chứng trào ngược.

Chất béo ảnh hưởng thế nào đến triệu chứng trào ngược?

Nghiên cứu can thiệp trên 15 người bệnh trào ngược cho thấy chế độ ăn giàu chất béo (50% năng lượng từ chất béo) làm tăng đáng kể tần suất xuất hiện triệu chứng trào ngược (trung vị 11 đợt) so với chế độ ăn ít chất béo 25% (trung vị 6 đợt) [1]. Tuy nhiên, tỷ lệ phần trăm chất béo trong khẩu phần không làm thay đổi thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với axit qua theo dõi pH 24 giờ (8,6% so với 8,2%) [1].

Một tổng quan hệ thống gồm 25 nghiên cứu cũng ghi nhận chế độ ăn nhiều chất béo liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc GERD [2]. Việc tiêu thụ nhiều chất béo làm tăng sự nhạy cảm và nhận thức về các triệu chứng khó chịu ở thực quản [3]. Ngoài ra, bữa ăn nhiều chất béo là một trong những yếu tố thường khiến các triệu chứng ợ nóng, trớ dịch trở nên trầm trọng hơn [4].

Loại chất béo và mật độ năng lượng bữa ăn

Nghiên cứu cắt ngang trên 98 cựu chiến binh thừa cân hoặc béo phì có dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) chỉ ra rằng loại chất béo có vai trò quan trọng [5]. Khẩu phần có tỷ lệ chất béo bão hòa so với chất béo chưa bão hòa càng cao thì thời gian thực quản tiếp xúc với axit (AET) và số đợt trào ngược càng lớn [5].

Mật độ calo trong bữa ăn cũng quyết định mức độ axit trào ngược lên thực quản. Theo dõi pH thực quản ghi nhận bữa ăn giàu năng lượng (1000 kcal) khiến thời gian tiếp xúc với axit đạt mức 8,6%, cao hơn rõ rệt so với mức 5,2% của bữa ăn 500 kcal khi đã kiểm soát cùng lượng chất béo [1].

Cơ thắt thực quản dưới và nguy cơ tổn thương

Thức ăn giàu chất béo thường được ghi nhận là yếu tố kích hoạt việc giãn cơ thắt thực quản dưới tạm thời, dẫn đến triệu chứng trào ngược thoáng qua [6], [3]. Hiện tượng giãn cơ thắt thoáng qua và giảm áp lực cơ thắt là các cơ chế sinh lý bệnh chính của GERD [3].

Dù vậy, một nghiên cứu bệnh - chứng tại Thụy Điển trên 185 ca ung thư biểu mô tuyến thực quản, 258 ca ung thư tâm vị và 815 người đối chứng cho thấy các thực phẩm gây giãn cơ thắt thực quản dưới chỉ liên quan đến trào ngược tạm thời, không làm tăng nguy cơ trào ngược mạn tính nghiêm trọng hay ung thư biểu mô [6].

Điều chưa biết

Tài liệu khoa học hiện tại chưa cung cấp dữ liệu trực tiếp về hạt lạc, dầu lạc hay bơ lạc trên người bệnh dạ dày hoặc trào ngược. Các câu hỏi chưa có lời giải đáp gồm:

  • Người đau dạ dày hay trào ngược có thể ăn bao nhiêu gam lạc mỗi ngày mà không kích hoạt triệu chứng.
  • Cách chế biến như luộc, rang khô, hay chiên dầu ảnh hưởng khác nhau ra sao tới dạ dày.
  • Tác động riêng biệt của lạc đối với từng thể bệnh như viêm loét dạ dày so với trào ngược không trợt mòn niêm mạc.

Ai nên thận trọng khi dùng thực phẩm giàu béo?

Những người đang trong đợt bùng phát trào ngược với các triệu chứng ợ nóng, chua miệng hoặc buồn nôn nên hạn chế các bữa ăn nhiều dầu mỡ [5], [4]. Bệnh nhân trào ngược kèm theo tình trạng quá cân hoặc béo phì cũng cần kiểm soát tổng năng lượng và thành phần dinh dưỡng [5], [3].

Người có triệu chứng báo động hoặc bệnh kéo dài cần được nội soi thực quản dạ dày để đánh giá biến chứng, không nên tự ý điều chỉnh chế độ ăn thay cho việc chẩn đoán y khoa [4].

Gợi ý áp dụng thực tế

Do chất béo có thể làm tăng tần suất triệu chứng trào ngược và bữa ăn nhiều calo làm tăng thời gian tiếp xúc axit, người có vấn đề dạ dày không nên ăn lạc với lượng lớn trong một lần [1]. Nếu muốn sử dụng, nên ăn lượng nhỏ để thăm dò phản ứng của đường tiêu hóa.

Không nên ăn các loại hạt nhiều chất béo vào bữa tối muộn, vì khoảng cách giữa bữa ăn và giờ đi ngủ quá ngắn là yếu tố thuận lợi gây ra các đợt trào ngược [3].