Nhiều người ăn kiêng keto hoặc người bệnh tiểu đường thường dùng que thử nước tiểu để kiểm tra trạng thái sinh ceton vì giá rẻ và tiện lợi. Họ nhúng que vào nước tiểu, so bảng màu và tin rằng mình đang đốt mỡ hiệu quả hoặc đang an toàn. Tuy nhiên, kết quả đổi màu trên mảnh giấy này có thực sự phản ánh chính xác lượng ceton đang lưu hành trong máu hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Que thử nước tiểu không phản ánh đúng nồng độ ceton tức thời trong máu. Que thử chỉ đo lượng acetoacetate bài tiết qua thận từ vài giờ trước, trong khi thể ceton chủ yếu và phản ánh chính xác trạng thái chuyển hóa trong máu lại là beta-hydroxybutyrate [1]. Sự chênh lệch bản chất này dẫn đến nhiều sai số đáng kể khi theo dõi sức khỏe [1, 2].

Hai chất khác nhau giữa máu và nước tiểu

Khi cơ thể đốt cháy chất béo để tạo năng lượng, gan sản sinh ba dạng thể ceton: beta-hydroxybutyrate, acetoacetate và acetone. Trong đó, beta-hydroxybutyrate lưu hành chủ yếu trong tuần hoàn và phản ánh trực tiếp mức độ ceton huyết thanh [1].

Ngược lại, các loại que nhúng nước tiểu thông thường hoạt động dựa trên phản ứng Legal, dùng natri nitroprussid và glycine trong môi trường kiềm [1]. Phản ứng này chỉ nhận biết acetoacetate và acetone, hoàn toàn không phát hiện được beta-hydroxybutyrate [1]. Điều này đồng nghĩa với việc người dùng đang đo lường một chất chuyển hóa thứ cấp bị đào thải, chứ không đo lường nguồn năng lượng ceton thực tế mà cơ thể đang sử dụng [1].

Ngoài ra, cơ chế bài tiết của thận tạo ra hiện tượng tương tự như ngưỡng thận đối với đường [1]. Khi nồng độ ceton trong máu chỉ tăng nhẹ, thận bài tiết rất ít hoặc không đào thải ceton ra ngoài nước tiểu [1]. Hơn nữa, nước tiểu tích trữ trong bàng quang qua nhiều giờ, do đó kết quả từ que nhúng chỉ phản ánh lượng acetoacetate của 2 đến 4 giờ trước đó chứ không phải nồng độ thực tế tại thời điểm thử [1].

Nghiên cứu chỉ ra sai số giữa que nhúng và máy đo máu

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã đối đầu trực tiếp hai phương pháp này để xác định độ chính xác thực tế.

Năm 2022, một nghiên cứu cắt ngang tiến hành tại Khoa Nhi thuộc Viện Sức khỏe Trẻ em Quốc gia ở Karachi từ tháng 3 đến tháng 8 năm 2021 trên 96 bệnh nhân đái tháo đường từ 2 đến 15 tuổi có kiểm soát đường huyết dưới mức tối ưu và nhiễm toan ceton do đái tháo đường [2]. Trẻ có độ tuổi trung vị là 10 (khoảng tứ phân vị 6-11) [2]. Kết quả thử que nước tiểu ghi nhận 11 trẻ (11,5%) có vết ceton, 7 trẻ (7,3%) đạt mức +, 19 trẻ (19,8%) đạt mức ++, 26 trẻ (27,1%) đạt mức +++ và 19 trẻ (19,8%) đạt mức ++++ [2]. Có 66 bệnh nhân (68,75%) có ceton máu dương tính qua que thử mao mạch đầu ngón tay [2]. Kết quả cho thấy phương pháp đo beta-hydroxybutyrate máu mao mạch vượt trội hơn hẳn que thử nước tiểu về độ nhạy (90,4% so với 84,9%), độ đặc hiệu (100% so với 91,3%) và độ chính xác toàn diện (92,7% so với 86,5%) [2]. Giới hạn nghiên cứu là tập trung chủ yếu vào đối tượng bệnh nhi có biến chứng đái tháo đường tại một trung tâm y tế [2].

Năm 2020, một nghiên cứu khác đánh giá độ chính xác của que nhúng nước tiểu ở người trưởng thành áp dụng chế độ ăn hạn chế năng lượng nghiêm ngặt trong 16 tuần [3]. Dữ liệu thu thập tại các mốc tuần 0, 1, 4, 16, 17 và 26 nhằm tạo ra nhiều mức độ ceton khác nhau, bao gồm cả những thời điểm người tham gia về mặt lý thuyết không rơi vào trạng thái sinh ceton (tuần 0 và 26) [3]. Phân tích dựa trên 263 cặp điểm dữ liệu kết hợp đồng thời giữa que nhúng nước tiểu Ketostix và máy đo beta-hydroxybutyrate trong máu tĩnh mạch FreeStyle Optium [3]. Kết quả kết luận rằng que nhúng nước tiểu không chính xác để phát hiện tình trạng sinh ceton nhẹ trong chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt [3].

Trước đó, năm 2000, một nghiên cứu trên trẻ em áp dụng chế độ ăn sinh ceton để kiểm soát cơn co giật cũng cho thấy que thử nước tiểu cung cấp đánh giá dưới mức tối ưu về mức độ ceton huyết thanh [4]. Nghiên cứu theo dõi 74 trẻ đến tái khám định kỳ để đo nồng độ beta-hydroxybutyrate máu tương quan với khả năng kiểm soát co giật, và 42 trẻ nhập viện bắt đầu chế độ ăn được đo đồng thời cả ceton niệu bằng que nhúng lẫn nồng độ trong máu [4]. Kết quả chỉ ra nồng độ beta-hydroxybutyrate trong máu tương quan có ý nghĩa thống kê với việc kiểm soát cơn co giật (P = 0,003), với hiệu quả giảm tần suất co giật rõ rệt khi nồng độ máu trên 4 mmol/L [4]. Trong khi đó, que thử nước tiểu phải đạt mức 4+ (tương đương 160 mmol/L) khi nồng độ beta-hydroxybutyrate máu vượt 2 mmol/L; mức ceton niệu 3+ đến 4+ (80-160 mmol/L) là điều kiện cần nhưng chưa đủ để đảm bảo kiểm soát co giật tối ưu [4].

Năm 2014, một nghiên cứu so sánh các dấu ấn sinh học cũng ghi nhận độ nhạy của que ceton nước tiểu chỉ đạt 63,6% và độ đặc hiệu đạt 85,7% khi lấy beta-hydroxybutyrate máu làm chuẩn [5]. Đáng chú ý, có 6,7% bệnh nhân có kết quả ceton niệu âm tính nhưng xét nghiệm beta-hydroxybutyrate trong máu vẫn dương tính, chứng minh que nhúng nước tiểu không thể dự báo kịp thời tình trạng ceton sớm và dễ bỏ sót bệnh [5].

Lợi ích và giới hạn thực tế của từng công cụ

Que thử nước tiểu vẫn có chỗ đứng nhất định trong y tế và đời sống nhờ giá thành rẻ và tính sẵn có [4]. Trong cấp cứu, que phản xạ nước tiểu tự động như URISYS 2400 có giới hạn phát hiện acetoacetate là 0,13 mmol/L với hệ số biến thiên 3,6%, đạt độ tương đồng r = 0,90 so với đo màu hóa sinh, hỗ trợ sàng lọc nhanh [6].

Tuy nhiên, nhược điểm chí mạng của que nước tiểu là tỷ lệ âm tính giả và dương tính giả cao [1]. Việc dùng các thuốc chứa nhóm sulfhydryl như captopril, penicillamine và mesna có thể gây dương tính giả [1]. Ngược lại, nồng độ acid ascorbic (vitamin C) cao trong nước tiểu có thể dẫn đến kết quả âm tính giả [1]. Đọc que nhúng bằng mắt thường mang tính bán định lượng và chủ quan dựa trên thang màu đỏ, anh đào hoặc vàng xanh [1]. Ngoài ra, trong môi trường cấp cứu, việc lấy mẫu nước tiểu gặp nhiều cản trở; một nghiên cứu năm 2007 cho thấy chỉ có 47,7% bệnh nhân cấp cứu có thể cung cấp mẫu nước tiểu [7].

Trong khi đó, máy đo beta-hydroxybutyrate tại chỗ chứng minh độ chính xác vượt trội. Thiết bị đo mao mạch đầu ngón tay đạt độ nhạy 90,4% và độ đặc hiệu 100% khi chẩn đoán nhiễm toan ceton [2]. Một máy đo máu đạt chuẩn ISO 15197:2015 như Wellion Galileo GLU/KET thử nghiệm trên 100 đối tượng cho thấy độ chụm nội bộ lần lượt là 3,7% và 0,8%, sai số tương đối tuyệt đối trung bình (MARD) chỉ 4,9% [8]. Thiết bị như Abbott Precision Xceed Pro được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt đo chính xác dải nồng độ beta-hydroxybutyrate từ 0 đến 8 mmol/L [1]. Ngưỡng ceton máu 3,5 mmol/L đạt độ đặc hiệu và độ nhạy 100% để phân định cấp cứu nhiễm toan ceton [7].

Dù vậy, máy đo ceton máu có nhược điểm là chi phí que thử đắt đỏ và phải xâm lấn bằng cách bấm kim lấy máu mao mạch [1, 3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng que thử nước tiểu

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng que thử nước tiểu càng đậm màu thì cơ thể đang đốt mỡ càng mạnh. Thực tế, que đổi màu đậm chỉ phản ánh thận đang đào thải nhiều acetoacetate tích tụ từ trước, hoặc cơ thể đang bị thiếu nước khiến nước tiểu cô đặc [1].

Một sai lầm nguy hiểm khác là thấy que không đổi màu (âm tính) liền kết luận cơ thể chưa vào trạng thái sinh ceton. Nghiên cứu năm 2014 khẳng định có tới 6,7% trường hợp que nước tiểu âm tính nhưng nồng độ ceton máu đã ở mức dương tính [5]. Người ăn kiêng lâu năm thường thích nghi tốt hơn, mô ngoại vi sử dụng ceton hiệu quả hơn khiến acetoacetate dư thừa bài tiết qua thận giảm hẳn, dẫn đến que thử nước tiểu nhạt màu dù ceton máu vẫn ổn định.

Những ai cần thận trọng đặc biệt?

Người mắc bệnh đái tháo đường (đặc biệt là tuýp 1) không nên phụ thuộc hoàn toàn vào que thử nước tiểu khi đường huyết tăng cao [1, 5]. Sự chậm trễ của que nhúng nước tiểu có thể khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn đầu của biến chứng nhiễm toan ceton đái tháo đường (DKA) nguy hiểm tính mạng [4, 5].

Phụ nữ mang thai cũng cần cẩn trọng tối đa với tình trạng ceton máu, vì ceton huyết thanh có thể ảnh hưởng đến sự phát triển hệ thần kinh trung ương của thai nhi [1].

Những người đang dùng thuốc điều trị chứa nhóm sulfhydryl (captopril điều trị tăng huyết áp, penicillamine) hoặc người bổ sung lượng lớn vitamin C cần lưu ý hiện tượng sai lệch kết quả que nhúng [1]. Bệnh nhân đang gặp các triệu chứng cấp tính như mệt mỏi, buồn nôn, thở nhanh cần được kiểm tra y tế ngay lập tức thay vì tự thử nước tiểu tại nhà [7].

Hướng dẫn theo dõi ceton đúng cách trong đời sống

Để đánh giá trạng thái chuyển hóa một cách khoa học và tiết kiệm, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Giai đoạn bắt đầu (1-2 tuần đầu): Nếu bạn khỏe mạnh và chỉ muốn kiểm tra xem cơ thể đã bắt đầu tạo ceton hay chưa, que thử nước tiểu có thể dùng như một công cụ tầm soát ban đầu với chi phí thấp [4]. Hãy lấy nước tiểu vào cùng một thời điểm cố định trong ngày, tránh thời điểm ngay sau khi uống quá nhiều nước làm loãng mẫu thử.
  • Đọc kết quả que nhúng đúng cách: Chờ đúng thời gian theo hướng dẫn của nhà sản xuất (thường từ 15 đến 60 giây) trước khi so màu. Nếu que chuyển sang màu anh đào trong môi trường phản ứng kiềm, acetoacetate đang hiện diện [1]. Không đọc lại kết quả sau thời gian quy định vì chất chỉ thị sẽ bị oxy hóa đổi màu [1].
  • Khi cần độ chính xác cao: Nếu bạn theo dõi ăn kiêng điều trị bệnh lý (như động kinh) hoặc là người bệnh đái tháo đường, hãy chuyển sang dùng máy đo ceton máu bấm ngón tay [1, 6]. Thiết bị này đo trực tiếp beta-hydroxybutyrate với dải đo từ 0 đến 8 mmol/L, giúp xác định chuẩn xác mức ceton mục tiêu [1].
  • Kết hợp lắng nghe cơ thể: Đừng chỉ nhìn vào con số. Hãy quan sát mức năng lượng, cảm giác tỉnh táo và chỉ số đường huyết nếu có thiết bị đo kết hợp [8]. Luôn uống đủ nước hàng ngày để thận hoạt động tốt.

Que thử nước tiểu là giải pháp tiết kiệm để biết cơ thể có ceton hay không, nhưng không phải thước đo phản ánh chính xác tình trạng ceton trong máu tại thời điểm hiện tại [2, 3]. Hiểu rõ giới hạn về mặt sinh hóa của từng phương pháp giúp bạn tránh lo lắng không cần thiết hoặc chủ quan trước các nguy cơ sức khỏe. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi có bệnh lý nền để xây dựng lộ trình theo dõi an toàn và phù hợp nhất.