Nhiều người tin rằng ăn thực dưỡng, cắt bỏ thịt cá giúp "bỏ đói" tế bào ác tính. Khi người cao tuổi mắc ung thư, gia đình thường ép chuyển sang chế độ thuần chay nghiêm ngặt với hy vọng làm chậm bệnh.

Quan niệm này đi ngược lại khuyến cáo y khoa thực tế. Việc cắt giảm protein từ thịt, cá khiến người cao tuổi nhanh rơi vào hội chứng suy kiệt (cancer cachexia), tăng nguy cơ gián đoạn điều trị và tử vong [1], [2].

Tình trạng suy kiệt ở người cao tuổi mắc ung thư

Ước tính khoảng 60% các khối u ác tính xuất hiện ở nhóm người từ 65 tuổi trở lên [3]. Tuổi già làm suy giảm tự nhiên khối lượng cơ bắp (sarcopenia), chức năng tiêu hóa và cảm giác thèm ăn [4], [3]. Khi mắc thêm khối u, quá trình chuyển hóa bất thường kết hợp với lão hóa tạo nên tác động cộng hưởng, khiến người bệnh mất năng lượng nhanh chóng [4].

Cắt bỏ hoàn toàn đạm động vật làm giảm đột ngột nguồn dinh dưỡng đậm đặc mà cơ thể cần để bù đắp tiêu hao [4]. Hậu quả là người bệnh sụt cân không kiểm soát, teo cơ vân nhanh và cạn kiệt thể lực [3], [2].

Cơ chế tác động: Suy kiệt khác gì với sụt cân thông thường?

Hội chứng suy kiệt do ung thư (cancer cachexia) là tình trạng tăng dị hóa mô, không thể đảo ngược đơn thuần bằng cách bổ sung calo thông thường [2]. Đây là hội chứng bào mòn cơ bắp riêng biệt nhưng hay chồng lấn với tình trạng suy giảm cơ do tuổi tác (sarcopenia) [5].

Cơ chế bệnh sinh xuất phát từ sự rối loạn chuyển hóa protein và tiêu hao năng lượng [4]. Khối u giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm biến đổi chức năng dạ dày - ruột, giảm khẩu vị và thúc đẩy quá trình giáng hóa đạm trong cơ bắp [4]. Sự suy giảm khối cơ vân đặc trưng cho thể trạng suy yếu, dẫn đến giảm sức mạnh thể chất, bước đi chậm chạp và kiệt sức [3]. Khi không có đủ lượng đạm ngoại sinh chất lượng cao, cơ thể buộc phải tự phân giải mô cơ của chính mình để duy trì hoạt động [4], [3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu lâm sàng

Các thử nghiệm thực tế đã chứng minh suy kiệt và suy dinh dưỡng tác động nặng nề đến điều trị của người lớn tuổi:

  • Nghiên cứu trên bệnh nhân ung thư tụy cao tuổi (năm 2021): Khảo sát hồi cứu thực hiện trên 80 bệnh nhân ung thư tụy di căn từ 75 tuổi trở lên điều trị hóa chất (từ tháng 1/2015 đến tháng 4/2020) [1]. Kết quả ghi nhận có 48 người (tỷ lệ 60%) mắc suy kiệt và 61 người (tỷ lệ 76%) bị suy giảm cơ [1]. Hội chứng suy kiệt liên quan mật thiết đến việc thể trạng suy giảm, chỉ số dinh dưỡng kém, thời gian thất bại điều trị (TTF) và thời gian sống không tiến triển (PFS) ngắn hơn [1]. Bệnh nhân suy kiệt dùng phác đồ gemcitabine phối hợp nab-paclitaxel phải ngừng thuốc sớm hơn, bị giảm cường độ liều nab-paclitaxel và tăng tỷ lệ hạ bạch cầu trung tính độ 4 [1].

  • Nghiên cứu quan sát trên bệnh nhân ung thư phổi (năm 2017): Nghiên cứu theo dõi dọc trên các bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC) giai đoạn tiến triển tại Nhật Bản [2]. Dữ liệu chỉ ra khoảng 2/3 bệnh nhân chưa từng hóa trị đã bị sụt cân tại thời điểm chẩn đoán và phần lớn đạt tiêu chuẩn suy kiệt [2]. Nhóm có suy kiệt suy giảm chức năng thể chất cơ bản nhanh hơn nhóm không bị, tăng nguy cơ tàn tật và kéo dài thời gian nằm viện, gây áp lực chi phí y tế [2]. Trong 5 nhóm ung thư hay gặp suy kiệt (phổi, tụy, thực quản, dạ dày, sarcoma Kaposi), bệnh nhân ung thư phổi có nguy cơ mất chức năng cao nhất [2].

  • Chương trình can thiệp NEXTAC (giai đoạn 2019): Thống kê từ cơ sở dữ liệu SEER cho thấy hơn 50% người được chẩn đoán ung thư phổi đã ngoài 70 tuổi [6]. Suy kiệt ở nhóm này đi liền với giảm điểm sinh hoạt hàng ngày (ADL) và tăng thời gian nhập viện [6]. Sự tiêu hao cơ vân khi truyền hóa chất làm suy giảm trầm trọng khả năng vận động, tăng độc lập nguy cơ té ngã và gãy xương [6]. Do đó, thử nghiệm NEXTAC-ONE và NEXTAC-TWO nhấn mạnh việc can thiệp đa mô thức sớm gồm bài tập thể lực kết hợp dinh dưỡng là bắt buộc đối với người cao tuổi mắc ung thư kháng trị [6].

  • Nghiên cứu về chuyển hóa Melatonin (năm 2017): Khảo sát trên 103 bệnh nhân từ 28 đến 78 tuổi mắc ung thư giai đoạn II-IV cho thấy bệnh tim mạch xuất hiện đồng mắc nhiều hơn ở người có biểu hiện tiền suy kiệt [7]. Mức độ rối loạn tim mạch tăng dần theo mức độ nặng của suy kiệt, đồng thời đi kèm sự sụt giảm bài tiết chất chuyển hóa melatonin (aMT6s) [7]. Đáng lưu ý, ở nhóm trên 60 tuổi, chẩn đoán có thể dễ nhầm lẫn do sự đan xen giữa bệnh lý lão khoa và khối u, đòi hỏi đánh giá cẩn trọng [7].

Bằng chứng khoa học và giới hạn hiện tại

Bằng chứng khẳng định suy kiệt và suy dinh dưỡng cản trở điều trị, làm tăng độc tính hóa chất và giảm thời gian sống [1], [2]. Nghiên cứu dinh dưỡng cho thấy việc bù đắp dinh dưỡng qua đường nuôi dưỡng tăng cường có thể khôi phục một phần thể trạng, dù tốc độ tái tạo khối cơ nạc ở người cao tuổi chậm hơn [4].

Dù vậy, giới hạn nghiên cứu vẫn tồn tại. Chưa có nhiều người cao tuổi được thu nhận vào các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu về suy kiệt [4]. Hội chứng suy giảm cơ và suy kiệt dù có giá trị tiên lượng quan trọng nhưng vẫn chưa được đánh giá thường quy tại các khoa ung bướu [5]. Các hướng tiếp cận mới như can thiệp hệ vi sinh vật đường ruột (dùng prebiotic, probiotic, synbiotic, cấy ghép phân FMT) để giảm biểu hiện suy kiệt mới dừng lại ở kết quả sơ bộ trên mô hình tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm an toàn dài hạn trên người [8].

Hiểu lầm phổ biến về việc "bỏ đói tế bào ung thư"

Nhiều người lầm tưởng không ăn thịt cá thì khối u teo đi. Thực tế khối u không chết đói trước; ngược lại nó lấy năng lượng từ chính cơ thể người bệnh [4], [2].

Thực đơn thuần chay ngặt nghèo khiến cơ thể thiếu hụt trầm trọng axit amin thiết yếu. Khối u giải phóng tín hiệu gây dị hóa, bào mòn khối cơ xương của bệnh nhân để lấy dưỡng chất phát triển [4], [3]. Việc ăn thực dưỡng cực đoan vô tình đẩy nhanh tiến trình suy kiệt, khiến người bệnh kiệt sức trước khi kịp hoàn thành phác đồ [1], [6].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Các nhóm đối tượng cần theo dõi dinh dưỡng chặt chẽ gồm:

  • Người bệnh từ 65-75 tuổi trở lên bắt đầu điều trị ung thư, đặc biệt là ung thư đường tiêu hóa (tụy, thực quản, dạ dày) và ung thư phổi [1], [3], [2].
  • Bệnh nhân đã có dấu hiệu sụt cân ngoài ý muốn, teo cơ vân, yếu sức hoặc đi lại chậm chạp trước khi phát hiện bệnh [3], [2].
  • Người đang truyền hóa chất phác đồ mạnh (như gemcitabine phối hợp nab-paclitaxel) có nguy cơ cao bị giảm bạch cầu trung tính nặng [1].
  • Người cao tuổi có bệnh tim mạch đồng mắc hoặc có nguy cơ té ngã, gãy xương cao [6], [7].

Người bệnh tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hay thải độc khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.

Khuyến cáo chăm sóc và can thiệp thực tế

Gia đình và người chăm sóc cần thực hiện sớm các giải pháp sau:

  • Hỗ trợ dinh dưỡng ngay từ đầu: Can thiệp dinh dưỡng sớm cho người cao tuổi bị suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng trong suốt quá trình điều trị khối u [4]. Cần duy trì nguồn đạm giá trị sinh học cao (thịt, cá, trứng, sữa) để làm chậm quá trình tiêu hao cơ nạc [4].
  • Đánh giá cân nặng định kỳ: Giám sát cân nặng thường xuyên để kịp thời phát hiện sụt cân ngoài ý muốn và phân biệt giữa suy giảm cơ do tuổi già với hội chứng suy kiệt [5], [3].
  • Kết hợp vận động thể lực: Bổ sung các bài tập thể lực nhẹ nhàng phù hợp lứa tuổi theo mô hình đa mô thức (như chương trình NEXTAC) giúp giảm nguy cơ suy giảm chức năng vận động và té ngã [6].
  • Tham vấn chuyên khoa: Bổ sung dinh dưỡng cần được cá thể hóa theo khả năng hấp thu của đường tiêu hóa [4], [3]. Khi bệnh nhân sốt không hạ sau 3-4 ngày dùng kháng sinh hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng nặng, cần chuyển khám chuyên khoa ngay [3].

Dinh dưỡng đầy đủ và cân đối là điều kiện tiên quyết để người cao tuổi duy trì sức lực vượt qua các đợt điều trị. Từ bỏ đạm động vật để theo đuổi thực dưỡng cực đoan chỉ làm tăng biến chứng và rút ngắn cơ hội điều trị của người bệnh.