Canh mồng tơi là món ăn dân dã, quen tộc trên mâm cơm người Việt. Tuy nhiên, dân gian thường truyền tai nhau đồn đoán ăn mồng tơi có chất nhớt làm "mát quá hóa yếu", gây suy giảm sinh lý nam.
Y học hiện đại bác bỏ tin đồn vô căn cứ này. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy chiết xuất rau mồng tơi không gây ức chế nội tiết nam mà ngược lại, còn hỗ trợ kích thích sản sinh testosterone và cải thiện khả năng sinh sản [1].
Nguồn gốc lời đồn và góc nhìn khoa học
Dân gian thường quy kết tính hàn và độ nhớt của mồng tơi khiến cơ thể tích lạnh, làm giảm ham muốn và phong độ phòng the. Quan niệm cảm tính này khiến không ít nam giới e dè khi dùng bữa có món rau này.
Dưới góc nhìn khoa học, hoạt động sinh dục nam chịu sự chi phối chặt chẽ của trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn cùng nồng độ hormone testosterone tự do. Để khẳng định một loại thực phẩm gây suy giảm sinh lý, thực phẩm đó phải chứa các hoạt chất ức chế thụ thể androgen hoặc triệt tiêu chức năng tế bào Leydig ở tinh hoàn.
Nhiều tài liệu y văn đã khảo sát tác động của cây mồng tơi (Basella alba) đối với sức khỏe sinh sản nam giới [1], [2]. Mồng tơi là loài cây từng được y học cổ truyền vùng Tây Cameroon sử dụng làm bài thuốc trị chứng suy nhược tình dục và vô sinh ở nam giới [2].
Cơ chế tác động lên hormone và tế bào Leydig
Tế bào Leydig nằm trong tinh hoàn, giữ vai trò sản xuất phần lớn lượng testosterone nuôi dưỡng cơ thể phái mạnh. Chiết xuất mồng tơi tác động trực tiếp và điều hòa cân bằng hormone tại chính các tế bào này [2].
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2011 đã tinh chế tế bào Leydig từ chuột cống đực Sprague Dawley 70 ngày tuổi và ủ cùng chiết xuất methanol của mồng tơi (MEBa) ở nồng độ 10 và 100 µg/mL trong 4 giờ [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất mồng tơi không gây độc hại hay làm giảm tỷ lệ sống của tế bào [2].
Đặc biệt, ở nồng độ 10 µg/mL, chiết xuất mồng tơi kích thích đáng kể sự sinh tổng hợp testosterone (p < 0,01) và estradiol (p < 0,03), đồng thời làm tăng nồng độ mRNA của aromatase (p < 0,04) [2]. Enzyme aromatase đóng vai trò chuyển hóa một phần testosterone thành estradiol, giúp duy trì trạng thái cân bằng nội tiết hoàn hảo cần thiết cho sự phát triển của hệ sinh sản nam [2].
Bằng chứng thực nghiệm: Tăng testosterone và khả năng thụ thai
Không chỉ giới hạn trong ống nghiệm, tác dụng tăng cường chức năng sinh sản của mồng tơi đã được chứng minh qua các mô hình chuột sống chịu tác động tiêu cực về hormone [1].
Một công bố năm 2012 đánh giá tác động của chiết xuất methanol mồng tơi liều 1 mg/kg trên chuột cống đực từng bị phơi nhiễm flutamide (chất đối kháng thụ thể androgen gây teo khoảng cách hậu môn - sinh dục và gây vô sinh) từ trong bụng mẹ [1]. Chuột 1,5 tháng tuổi và 2,5 tháng tuổi được cho dùng chiết xuất tương ứng trong 2 tháng và 1 tháng trước khi ghép đôi kiểm tra khả năng sinh sản [1].
Kết quả trên chuột bình thường cho thấy mồng tơi làm tăng nồng độ testosterone ở cả nhóm 1,5 tháng tuổi (p < 0,008) lẫn 2,5 tháng tuổi (p < 0,01), kèm theo cải thiện 25% khả năng sinh sản [1]. Đối với nhóm chuột bị ức chế bởi flutamide, mồng tơi nâng cao testosterone ở chuột 1,5 tháng tuổi (p < 0,001); ở chuột 2,5 tháng tuổi, chiết xuất giúp nâng cao 25% khả năng sinh sản và tăng mức độ thụ thai thực tế (p < 0,001) [1].
Tác dụng đồng hóa và kích thích nam tính còn được ghi nhận từ năm 1999 qua nghiên cứu sử dụng dịch chiết nước từ lá mồng tơi tươi và khô trên chuột cống trắng đực Wistar trưởng thành (180-220 g) [3]. Liều dùng dịch chiết lá tươi tương đương 0,720 g cây/kg thể trọng giúp chuột tăng 17% trọng lượng cơ thể từ ngày thứ 7 và tăng trọng lượng túi tinh sau 15 ngày [3].
Hình ảnh mô học tinh hoàn chuột dùng mồng tơi xuất hiện lượng tinh trùng dồi dào trong lòng ống sinh tinh từ ngày thứ 7 [3]. Đáng chú ý, nồng độ testosterone huyết thanh vào ngày thứ 15 tăng vọt tới 80% so với đối chứng, đồng thời hoạt tính men phosphatase acid trong tuyến tiền liệt và tinh hoàn duy trì ở mức cao [3].
Khả năng bảo vệ trước độc chất gây vô sinh
Bên cạnh việc thúc đẩy sinh lý tự nhiên, mồng tơi còn thể hiện vai trò như tấm lá chắn bảo vệ cơ quan sinh sản nam trước các hóa chất độc hại ngoài môi trường [4].
Nghiên cứu năm 2014 khảo sát khả năng bảo vệ của chiết xuất mồng tơi trên chuột cống Wistar bị nhiễm độc maneb - một loại thuốc diệt nấm dùng trong nông nghiệp thường gây suy giảm sinh sản [4]. Chuột được chia nhóm điều trị bằng dung môi, chiết xuất thực vật, maneb đơn thuần hoặc maneb kết hợp dịch chiết [4].
Kết quả chỉ ra việc bổ sung chiết xuất mồng tơi đồng thời với maneb đã ngăn chặn sự sụt giảm khả năng thụ thai và giảm thiểu tối đa tác động ức chế nồng độ testosterone do maneb gây ra [4]. Nghiên cứu năm 2017 còn khẳng định chiết xuất mồng tơi liều 1 mg/kg khi phối hợp với dung môi tinh bột 2% không chỉ giữ vững hiệu lực kích thích sinh testosterone sau 30 ngày mà còn gia tăng nồng độ glutathione trong gan, tăng cường chống oxy hóa mà không gây biến đổi cân nặng hay tổn thương cơ quan nội tạng [5].
Giới hạn nghiên cứu và hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các số liệu khoa học bác bỏ hoàn toàn tin đồn mồng tơi gây yếu sinh lý, người tiêu dùng cần hiểu đúng giới hạn của các công trình y khoa hiện nay.
Hiện tại, toàn bộ các nghiên cứu ghi nhận mồng tơi tăng testosterone, cải thiện số lượng tinh trùng hay chống độc đều mới được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống đực) hoặc nuôi cấy tế bào Leydig tách rời [1], [2], [4], [5], [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả tương đương.
Ngoài ra, các thí nghiệm chủ yếu sử dụng chiết xuất methanol cô đặc với hàm lượng hoạt chất cao [1], [2], [4], [5]. Việc ăn rau mồng tơi nấu chín trong bữa ăn hàng ngày qua đường tiêu hóa không thể tương đương với việc dùng dược chất tinh chế liều cao để điều trị bệnh lý. Do đó, mồng tơi là thực phẩm bổ dưỡng lành mạnh chứ không phải thuốc chữa bệnh yếu sinh lý hay vô sinh ở nam giới.
Ai nên thận trọng khi dùng rau mồng tơi?
Mặc dù vô hại đối với nội tiết tố nam, một số nhóm người vẫn cần lưu ý kiểm soát lượng dùng trong chế độ ăn thường nhật. Do chưa có các thử nghiệm an toàn chuyên sâu trên phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hay trẻ nhỏ, các nhóm đối tượng này nên duy trì chế độ ăn đa dạng, không lạm dụng một loại rau duy nhất.
Người có tiền sử mắc các bệnh về đường tiêu hóa, bụng yếu, dễ tiêu chảy nên hạn chế dùng lượng lớn mồng tơi do đặc tính nhuận tràng, làm mát của loại rau này. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang điều trị các vấn đề nội tiết bằng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng chế độ dinh dưỡng tương thích, tránh tương tác bất lợi.
Cách dùng rau mồng tơi hợp lý trong đời sống
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của mồng tơi mà không lo ngại về sức khỏe, nam giới và gia đình nên chế biến đúng cách. Rau nên được nấu chín kỹ qua các món canh giải nhiệt như canh mồng tơi nấu cua, nấu tôm thịt hoặc xào tỏi vừa chín tới.
Nên luân phiên mồng tơi với nhiều loại rau xanh khác trong tuần, duy trì ở lượng vừa phải thay vì ăn liên tục nhiều ngày. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm các loại chiết xuất mồng tơi trôi nổi trên thị trường để tự chữa các vấn đề về cương dương hay suy giảm sinh lực khi chưa có chỉ định y khoa.
Tóm lại, thông tin ăn rau mồng tơi làm giảm testosterone hay gây yếu sinh lý nam giới hoàn toàn sai lệch so với dữ liệu y văn. Nam giới hoàn toàn có thể an tâm thưởng thức các món canh thanh mát từ mồng tơi trong bữa cơm gia đình như một nguồn rau xanh bổ dưỡng. Khi gặp trục trặc về phong độ tình dục, phái mạnh cần tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa nam học thay vì kiêng khem thực phẩm thiếu căn cứ.
