Cỏ ngọt từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc của người ăn kiêng, giảm cân hoặc mắc bệnh tiểu đường nhờ vị ngọt tự nhiên không sinh năng lượng. Tuy nhiên, trên các diễn đàn sức khỏe, nhiều người vẫn truyền tai nhau lo ngại rằng dùng loại thảo mộc này thường xuyên có thể gây vô sinh hoặc làm giảm khả năng sinh sản. Sự thật đằng sau tin đồn kéo dài hàng thập kỷ này là gì và các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện đại cho thấy hoạt chất làm ngọt tinh khiết từ cỏ ngọt không gây độc tính sinh sản ở liều lượng thông thường, dù một số thử nghiệm trên động vật với dịch chiết toàn phần liều cao vẫn ghi nhận những thay đổi sinh lý cần tiếp tục làm rõ [1], [2].
Nguồn gốc mối nghi ngờ về khả năng sinh sản
Tin đồn cỏ ngọt gây vô sinh bắt nguồn từ những năm 1960, khi một số báo cáo ban đầu ghi nhận phụ nữ bản địa Nam Mỹ dùng dịch sắc cỏ ngọt đậm đặc như một biện pháp tránh thai tự nhiên. Các thử nghiệm sơ khai trên chuột thời kỳ đó sử dụng dịch chiết toàn phần thô đặc với liều lượng rất cao, tạo nên mối e ngại kéo dài trong cộng đồng.
Tuy nhiên, các phương pháp thử nghiệm độc tính thời kỳ trước thường thiếu tính chuẩn hóa về độ tinh khiết của hoạt chất cũng như liều lượng tương đương ở người. Điều này khiến ranh giới giữa tác dụng sinh học thực tế và ngộ độc do dùng quá liều trở nên mập mờ, làm dấy lên những hoang mang không đáng có cho người tiêu dùng suốt nhiều năm qua.
Cơ chế tác động và kiểm tra độc tính sinh sản
Trong nghiên cứu an toàn hóa chất và phụ gia thực phẩm, hệ sinh sản luôn được coi là cơ quan đích vô cùng nhạy cảm. Một phân tích năm 1983 trên 37 hợp chất chỉ ra rằng các thông số liên quan đến sinh sản và phát triển nhạy cảm hơn thử nghiệm bán trường diễn ở 35% trường hợp, đồng thời đóng vai trò quyết định trong việc xác định ngưỡng tác dụng tối thiểu ở 21% tổng số hợp chất [3]. Do đó, đánh giá độc tính sinh sản đa thế hệ là tiêu chuẩn vàng để làm rõ nghi ngờ về khả năng gây vô sinh.
Để xác định một chất có gây vô sinh hay không, các nhà khoa học phải theo dõi toàn diện từ cấu trúc mô học buồng trứng, tinh hoàn cho đến khả năng giao phối, tỷ lệ thụ thai và sự phát triển của các thế hệ con cháu [1], [4]. Nếu một chất gây độc tính buồng trứng, các tổn thương mô học như giảm nang noãn hay tăng thoái hóa nang trứng sẽ phản ánh trực tiếp qua chu kỳ rụng trứng bất thường và tỷ lệ mất phôi trước khi làm tổ [4].
Bằng chứng an toàn từ nghiên cứu đa thế hệ
Để kiểm tra trực tiếp nghi vấn của các thí nghiệm cũ, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1991 đã đánh giá tác động của stevioside - hợp chất tạo ngọt chính chiết xuất từ lá cỏ ngọt (Stevia rebaudiana Bertoni) - trên sự phát triển và sinh sản của chuột hamster [1].
Thử nghiệm tiến hành trên 4 nhóm chuột hamster 1 tháng tuổi (mỗi nhóm gồm 10 con đực và 10 con cái), được cho ăn ép stevioside hàng ngày với các mức liều lần lượt là 0,0; 0,5; 1,0 và 2,5 g/kg thể trọng mỗi ngày [1]. Kết quả ghi nhận chuột đực ở mọi nhóm liều đều giao phối hiệu quả và thành công, trong khi chuột cái duy trì chu kỳ động dục 4 ngày bình thường và mang thai sau khi giao phối [1]. Mỗi chuột cái sinh sản 3 lứa trong suốt thời gian nghiên cứu mà không có sự khác biệt về thời gian mang thai, số lượng phôi hay số con non sinh ra so với nhóm đối chứng [1].
Đáng chú ý, thế hệ con F1 và F2 tiếp tục được cho dùng stevioside qua nước uống và ăn ép cùng mức liều như đời bố mẹ vẫn cho thấy sự tăng trưởng và khả năng sinh sản hoàn toàn bình thường [1]. Kiểm tra mô học cơ quan sinh sản của cả ba thế hệ đều không phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào liên quan đến stevioside [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận stevioside ở liều rất cao lên tới 2,5 g/kg thể trọng/ngày không hề ảnh hưởng đến sự phát triển hay khả năng sinh sản [1].
Nghiên cứu mới về dịch chiết toàn phần liều cao
Mặc dù hoạt chất tinh khiết stevioside đã được chứng minh an toàn, một nghiên cứu công bố năm 2025 trên chuột cống trắng cái Sprague-Dawley lại đưa ra những ghi nhận cần lưu tâm khi dùng dịch chiết nước toàn phần từ lá cỏ ngọt [2]. Thí nghiệm chia chuột cái từ 21 ngày tuổi thành nhóm đối chứng uống nước lã và nhóm dùng dịch chiết cỏ ngọt [2].
Ở thí nghiệm thứ nhất, các thông số chu kỳ động dục, hành vi lo âu, hành vi tình dục (4 cặp/nhóm) và kết quả sinh sản được theo dõi [2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng cỏ ngọt bị rối loạn chu kỳ động dục, giảm tỷ lệ mang thai, kích thước lứa đẻ nhỏ hơn và giảm tỷ lệ con đực sinh ra [2]. Đồng thời, chuột cái ở nhóm can thiệp giảm sở thích bạn tình, giảm cân nặng trong tuần thứ ba của thai kỳ dù lượng ăn uống không đổi [2].
Ở thí nghiệm thứ hai, thời gian cho chuột uống dịch chiết cỏ ngọt kéo dài 5, 10, 15 hoặc 50 ngày trước khi giao phối [2]. Thời gian tiếp xúc trước giao phối càng kéo dài càng dẫn đến thời gian mang thai kéo dài hơn, lứa đẻ ít con hơn dù cân nặng chuột con sơ sinh vào ngày thứ nhất sau sinh có tăng [2]. Các tác giả kết luận việc dùng dịch chiết nước cỏ ngọt kéo dài ngay từ giai đoạn sớm có thể làm gián đoạn chức năng sinh sản trên mô hình chuột thí nghiệm này [2].
Ý nghĩa khoa học và các mặt hạn chế của bằng chứng
Khi đối chiếu các nghiên cứu, sự khác biệt mấu chốt nằm ở dạng bào chế và liều lượng sử dụng. Hoạt chất tạo ngọt tinh khiết stevioside được dùng trong công nghiệp thực phẩm trải qua quá trình tinh chế nghiêm ngặt và đã chứng minh an toàn qua 3 thế hệ động vật ở liều rất cao [1]. Ngược lại, dịch chiết nước thô toàn phần chứa hỗn hợp nhiều hợp chất thực vật tự nhiên khác nhau và khi dùng liên tục ở liều lượng cao trên chuột non có thể gây ra những phản ứng sinh lý riêng biệt [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm chưa thể suy diễn trực tiếp thành kết luận trên người do sự khác biệt lớn về liều lượng, chuyển hóa và cách thức hấp thu. Đến nay, các dữ liệu dịch tễ học chung về chất độc môi trường và sinh sản người cũng cho thấy mối liên hệ thường rất yếu và chưa đủ bằng chứng thuyết phục để khẳng định tỷ lệ vô sinh trong quần thể chung bị tác động mạnh bởi các chất này [5]. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào ghi nhận cỏ ngọt gây vô sinh ở người.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng lá cỏ ngọt thô đun sắc đậm đặc với các sản phẩm đường cỏ ngọt tinh chế thương phẩm. Đường ăn kiêng chiết xuất từ cỏ ngọt trên thị trường hiện nay chủ yếu chứa glycoside tinh khiết, đã được các cơ quan an toàn thực phẩm quốc tế thẩm định về ngưỡng an toàn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ thảo mộc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng tốt hoặc ngược lại, hễ có một thí nghiệm động vật báo động thì lập tức coi chất đó là thuốc độc. Độc tính luôn phụ thuộc vào liều lượng và dạng dùng; việc uống dịch sắc quá đặc với lượng lớn mỗi ngày hoàn toàn khác với việc dùng một vài giọt hay một gói nhỏ làm ngọt tách trà.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dựa trên các dữ liệu thực nghiệm ghi nhận tác động của dịch chiết cỏ ngọt lên chu kỳ động dục và thai kỳ ở động vật, phụ nữ đang mang thai hoặc người đang có kế hoạch sinh con trong tương lai gần nên thận trọng, tránh tự ý uống các loại nước sắc lá cỏ ngọt tươi hoặc khô đậm đặc liên tục trong thời gian dài [2].
Đối với phụ nữ có tiền sử rối loạn kinh nguyệt hoặc các vấn đề về nội tiết sinh sản, việc kiểm soát liều lượng sử dụng các loại dịch chiết thảo mộc thô là điều cần thiết. Những người đang điều trị vô sinh, hiếm muộn nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về chế độ ăn uống tổng thể, bao gồm cả các chất tạo ngọt.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng hoàn toàn có thể sử dụng cỏ ngọt như một giải pháp thay thế đường tinh luyện để kiểm soát đường huyết và cân nặng, nhưng cần tuân thủ nguyên tắc điều độ:
- Ưu tiên sử dụng các sản phẩm chiết xuất tinh khiết có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng thay vì tự đun sắc lá cỏ ngọt khô với nồng độ quá đặc để uống thay nước lọc cả ngày.
- Dùng với lượng vừa phải, chỉ nêm một lượng nhỏ đủ tạo vị ngọt dễ chịu cho món ăn hoặc thức uống.
- Khi sử dụng lá thảo mộc phơi khô, chỉ nên hãm vài lá chung với các loại trà khác như hoa cúc, atiso để tạo vị ngọt thanh, không lạm dụng uống kéo dài nhiều tuần liên tiếp.
- Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp nhất.
Các dữ liệu khoa học cho thấy hoạt chất làm ngọt tinh khiết từ cỏ ngọt không gây vô sinh như những lời đồn thổi vô căn cứ [1]. Dù vậy, việc lạm dụng dịch chiết thô đậm đặc ở liều cao vẫn tiềm ẩn những ảnh hưởng sinh học chưa được kiểm chứng đầy đủ trên người [2]. Sử dụng điều độ, đúng mục đích và chọn sản phẩm đạt chuẩn luôn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững.
