Nhiều người mắc bệnh tiểu đường hoặc đang trong giai đoạn tiền tiểu đường thường tìm đến các chất tạo ngọt tự nhiên để thỏa mãn vị ngọt mà không làm tăng đường huyết. Trong đó, cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) trở thành lựa chọn hàng đầu nhờ nguồn gốc thảo mộc và không chứa calo. Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất là liệu vị ngọt tự nhiên này có vô tình kích thích tuyến tụy tiết insulin hay làm biến động đường huyết sau ăn hay không.

Các bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy câu trả lời không hoàn toàn đơn giản là có hay không. Ở trạng thái sử dụng dài ngày để thay thế đường, cỏ ngọt nhìn chung trung tính và không làm tăng nồng độ insulin máu. Dẫu vậy, một số phản ứng cấp tính khi kết hợp với bữa ăn giàu tinh bột đường ở nhóm có kháng insulin lại cho thấy những tác động sinh học nhất định cần lưu ý.

Cơ chế tác động của cỏ ngọt lên chuyển hóa đường và insulin

Vị ngọt đậm của cỏ ngọt đến từ các hợp chất steviol glycoside. Khi tiếp xúc với cơ thể, các thụ thể vị ngọt được kích hoạt nhưng phần lớn các thử nghiệm đơn lẻ trên người khỏe mạnh cho thấy kích hoạt thụ thể này không gây ra ảnh hưởng lâm sàng đáng kể nào lên tín hiệu điều hòa nội môi glucose [1].

Ở mức độ phân tử và trong các nghiên cứu tiền lâm sàng, cỏ ngọt bộc lộ nhiều cơ chế chuyển hóa phức tạp. Chiết xuất lá cỏ ngọt được ghi nhận có khả năng ức chế con đường tân tạo đường (gluconeogenesis) và giảm biểu hiện gen PEPCK tại gan [2], [3]. Ngoài ra, các hợp chất phenolic như stevioside và steviol có thể tác động trực tiếp lên tế bào beta đảo tụy, kích thích tiết insulin và ức chế tiết glucagon [3]. Nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật cũng ghi nhận cỏ ngọt kích thích biểu hiện thụ thể PPAR-gamma và tăng mRNA insulin, đồng thời hỗ trợ hồi phục chức năng mô tụy [4]. Những tác động này mở ra tiềm năng hạ đường huyết nhưng cần được kiểm chứng cẩn trọng trên người.

Các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên bệnh nhân tiểu đường type 2

Để đánh giá tính an toàn thực tế, các nghiên cứu lâm sàng đã theo dõi việc dùng cỏ ngọt trong nhiều tuần liên tiếp trên người bệnh.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2020 được tiến hành trên 34 bệnh nhân tiểu đường type 2 trong thời gian 8 tuần [5]. Nhóm can thiệp gồm 15 bệnh nhân được dùng trà pha chiết xuất cỏ ngọt 2% trong cả 3 bữa ăn mỗi ngày, nhóm đối chứng gồm 19 bệnh nhân sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo sucralose dạng viên [5]. Kết quả theo dõi cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức đường huyết lúc đói giữa thời điểm ban đầu và sau 2 giờ [5]. Đồng thời, các chỉ số insulin, chỉ số đường huyết trung bình HbA1c và mỡ máu cũng không có sự chênh lệch giữa hai nhóm sau 8 tuần thử nghiệm [5]. Điều này chứng minh liều lượng chiết xuất cỏ ngọt 2% trong trà hoàn toàn có thể thay thế cho các chất tạo ngọt nhân tạo mà không gây xáo trộn kiểm soát đường huyết hay thúc đẩy tiết insulin quá mức [5].

Dữ liệu tổng quan từ một phân tích tổng hợp công bố năm 2024 đã gộp kết quả từ 26 nghiên cứu với tổng cộng 1.439 người tham gia [6]. Nghiên cứu này ghi nhận việc tiêu thụ cỏ ngọt có liên quan đến việc giảm nồng độ đường huyết có ý nghĩa thống kê (WMD: -3,84; khoảng tin cậy 95%: -7,15 đến -0,53), hiệu quả này thể hiện rõ hơn ở những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, người mắc bệnh tiểu đường và người tăng huyết áp [6]. Phân tích liều - đáp ứng cho thấy mức tiêu thụ từ 3.342 mg/ngày trở lên có thể làm giảm đường huyết, hiệu quả ghi nhận trong khoảng thời gian từ 1 đến 4 tháng (dưới 120 ngày) [6]. Tuy nhiên, xét riêng về nồng độ insulin và chỉ số HbA1c, phân tích tổng hợp xác nhận cỏ ngọt không gây ra tác động đáng kể nào [6].

Phản ứng cấp tính sau ăn: Cỏ ngọt có thực sự trơ về mặt sinh học?

Mặc dù việc sử dụng cỏ ngọt hàng ngày không làm tăng insulin nền, các thử nghiệm cấp tính đo lường phản ứng sau khi nạp đường lại đưa ra những góc nhìn khác.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo năm 2022 được thực hiện trên 33 phụ nữ bị kháng insulin (chưa mắc tiểu đường type 2, độ tuổi trung bình 23,4, BMI trung bình 28,1) [7]. Các tình nguyện viên được uống trước 60 mL nước chứa 15,3 mg cỏ ngọt, 5.000 mg d-tagatose hoặc nước lọc (đối chứng) trước khi thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 10 phút [7]. Kết quả đo lường trong 180 phút cho thấy diện tích dưới đường cong gia tăng (iAUC) của C-peptide ở nhóm cỏ ngọt đạt trung vị 1.033 ng x min x L-1, cao hơn đáng kể so với mức 794 của nhóm d-tagatose và mức 730 của nhóm đối chứng [7]. Nồng độ glucose huyết thanh sau 30 và 60 phút ở nhóm dùng cỏ ngọt cũng tăng cao hơn so với các điều kiện còn lại [7].

Do C-peptide là dấu ấn sinh học phản ánh trực tiếp lượng insulin do cơ thể tiết ra, phát hiện này chỉ ra rằng cỏ ngọt không hoàn toàn trơ về mặt sinh học ở nhóm đối tượng có kháng insulin; chúng có thể thúc đẩy tiết C-peptide cấp tính và làm tăng đường huyết tức thời trong giai đoạn sớm sau khi nạp glucose [7].

Ở một góc độ khác, một nghiên cứu năm 2017 trên 19 người trưởng thành khỏe mạnh (9 nam và 10 nữ) đã thử nghiệm một sản phẩm bổ sung dinh dưỡng chứa cỏ ngọt kết hợp cùng L-carnitine [8]. Người tham gia hoàn thành 3 bài kiểm tra tiêu thụ ngẫu nhiên gồm sản phẩm bổ sung, dung dịch glucose chuẩn và bánh mì trắng, đồng thời được lấy mẫu máu liên tục trong 120 phút [8]. Kết quả ghi nhận diện tích dưới đường cong của glucose đối với sản phẩm chứa cỏ ngọt và L-carnitine là 11.778,73, thấp hơn dung dịch glucose (13.724,06) và bánh mì trắng (13.153,56) [8]. Chỉ số đường huyết (GI=62) và tải lượng đường (CG=16) của sản phẩm này ở mức trung bình và thấp hơn bánh mì trắng, đặc biệt là không làm thay đổi nồng độ insulin sau ăn so với các sản phẩm tham chiếu [8]. Tuy vậy, do sản phẩm chứa hỗn hợp nhiều dưỡng chất, tác động này chưa thể khẳng định riêng cho cỏ ngọt [8].

Bằng chứng trên người khỏe mạnh và kiểm soát cân nặng

Tác động của cỏ ngọt lên người khỏe mạnh bình thường cho thấy tính ổn định cao. Một thử nghiệm mở ngẫu nhiên kéo dài 12 tuần năm 2020 đã theo dõi việc dùng giọt chiết xuất cỏ ngọt hàng ngày ở người trưởng thành khỏe mạnh [1]. Kết quả qua nghiệm pháp dung nạp glucose đường miệng (OGTT) ở tuần thứ 12 cho thấy không có sự khác biệt nào về phản ứng glucose và insulin giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng [1].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận nhóm dùng cỏ ngọt duy trì được cân nặng ổn định từ ban đầu và không bị tăng cân như nhóm đối chứng, đồng thời có tổng năng lượng nạp vào thấp hơn dù mức độ hoạt động thể chất tương đương [1].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn chung, lợi ích nổi bật của cỏ ngọt là cung cấp giải pháp tạo ngọt không sinh năng lượng, hỗ trợ giảm tổng năng lượng tiêu thụ hàng ngày và giảm nhẹ đường huyết ở người có BMI cao hoặc mắc tiểu đường [6], [1]. Bằng chứng lâm sàng dài hạn cho thấy cỏ ngọt không làm biến động chỉ số HbA1c và nồng độ insulin trung bình trong máu [5], [6].

Tuy nhiên, mức độ chắc chắn của các bằng chứng hiện có vẫn còn hạn chế. Theo thang đánh giá GRADE trong nghiên cứu tổng quan năm 2024, bằng chứng về việc cỏ ngọt làm giảm glucose máu có độ chắc chắn thấp, trong khi bằng chứng về việc không ảnh hưởng đến nồng độ insulin có độ chắc chắn rất thấp [6]. Ngoài ra, hầu hết các nghiên cứu lâm sàng đều có cỡ mẫu nhỏ (từ 19 đến 34 người) hoặc thời gian can thiệp ngắn (dưới 12 tuần) [5], [8], [1]. Các cơ chế hỗ trợ tái tạo mô tụy hay kích thích insulin thông qua thụ thể PPAR-gamma chủ yếu mới chỉ được chứng minh trên động vật thí nghiệm (chuột cống trắng bị gây tiểu đường bằng streptozotocin) và nuôi cấy tế bào, chưa thể xem như đã được kiểm chứng đầy đủ trên người [2], [3], [4].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng vị ngọt tự nhiên của cỏ ngọt có thể lập tức "đánh lừa" cơ thể để làm tăng vọt mức insulin trong máu như khi ăn đường mía thông thường. Bằng chứng lâm sàng dài hạn 8-12 tuần cho thấy cỏ ngọt dùng riêng lẻ hoặc pha trong trà không làm thay đổi nồng độ insulin máu nền [5], [1].

Ngược lại, một số ý kiến lại cho rằng cỏ ngọt là một loại thảo dược có khả năng "chữa khỏi" bệnh tiểu đường nhờ kích hoạt tế bào tụy sản xuất insulin. Dù chiết xuất cỏ ngọt kích thích tiết insulin và cải thiện glycogen gan trên chuột tiểu đường [2], [3], dữ liệu lâm sàng trên bệnh nhân tiểu đường type 2 cho thấy cỏ ngọt không làm thay đổi nồng độ insulin hay chỉ số HbA1c sau 8 tuần can thiệp [5]. Do đó, cỏ ngọt đóng vai trò là chất tạo ngọt thay thế đường an toàn, không phải là thuốc hạ đường huyết hay phương pháp điều trị thay thế thuốc.

Một hiểu lầm khác là cỏ ngọt hoàn toàn trơ và an toàn tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh ăn uống. Thử nghiệm trên phụ nữ có kháng insulin cho thấy việc uống cỏ ngọt ngay trước bữa ăn nạp nhiều glucose có thể làm tăng phản ứng tiết C-peptide và đẩy đường huyết lên cao hơn trong 30-60 phút đầu [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cỏ ngọt?

Những người được chẩn đoán có hội chứng kháng insulin hoặc đang trong giai đoạn tiền tiểu đường cần lưu ý phản ứng của cơ thể khi dùng cỏ ngọt cùng với các bữa ăn giàu tinh bột, đường nhanh. Việc nạp cỏ ngọt ngay trước khi dung nạp một lượng lớn carbohydrate có thể làm gia tăng bài tiết C-peptide và làm đường huyết tăng nhanh hơn ở giai đoạn sớm sau ăn [7].

Người mắc bệnh tiểu đường type 2 đang điều chỉnh chế độ ăn hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần theo dõi đường huyết định kỳ. Chiết xuất cỏ ngọt không can thiệp xấu vào chỉ số HbA1c hay mỡ máu [5], nhưng hiệu quả kiểm soát glucose có thể thay đổi tùy thuộc vào thể trạng và thời gian sử dụng [6].

Đối với các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em, các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng chuyên biệt về tác động lên chuyển hóa insulin hiện chưa được thiết lập đầy đủ trong các trích đoạn nghiên cứu trên. Những nhóm này cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung lượng lớn chiết xuất cỏ ngọt vào khẩu phần ăn hàng ngày.

Hướng dẫn áp dụng thực tế

Để khai thác tối đa lợi ích của cỏ ngọt mà không gây xáo trộn nội môi glucose, người tiêu dùng có thể tham khảo các cách sử dụng dựa trên dữ liệu nghiên cứu:

  • Cách dùng và thời điểm: Có thể dùng chiết xuất cỏ ngọt pha trà uống trong các bữa ăn chính thay cho đường hoặc chất tạo ngọt nhân tạo sucralose [5]. Hạn chế uống dung dịch đậm đặc cỏ ngọt ngay trước các bữa ăn quá giàu carbohydrate nhanh để tránh phản ứng kích thích C-peptide sớm [7].
  • Liều lượng: Trong nghiên cứu lâm sàng, việc dùng 1 tách trà chứa chiết xuất cỏ ngọt 2% trong 3 bữa ăn mỗi ngày trong vòng 8 tuần cho thấy độ an toàn tốt trên bệnh nhân tiểu đường [5]. Phân tích tổng quan ghi nhận mức tiêu thụ từ 3.342 mg/ngày trở lên có thể mang lại hiệu quả hỗ trợ hạ glucose máu [6]. Tuy nhiên, người dùng nên sử dụng ở mức độ vừa phải theo khuyến nghị của sản phẩm và hướng dẫn của bác sĩ.
  • Mục tiêu can thiệp: Việc thay thế đường thông thường bằng cỏ ngọt có thể hỗ trợ kiểm soát năng lượng nạp vào và duy trì cân nặng ổn định trong thời gian từ 1 đến 4 tháng [6], [1].

Cỏ ngọt là một lựa chọn tự nhiên hữu ích để cắt giảm đường và calo, không làm tăng nồng độ insulin nền hay gây rối loạn mỡ máu sau thời gian dài sử dụng ở người tiểu đường type 2. Mặc dù vậy, thảo dược này không phải là thuốc điều trị và có thể gây biến động C-peptide tức thời khi kết hợp cùng carbohydrate ở nhóm có kháng insulin. Việc duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, theo dõi đường huyết thường xuyên và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa luôn là nền tảng quan trọng nhất để quản lý sức khỏe chuyển hóa bền vững.