Sự thật về việc tắm nước lạnh để làm tỉnh rượu sau khi uống bia

Sau những buổi liên hoan, tiệc tùng nâng ly cùng bạn bè hoặc đối tác, không ít người lựa chọn bước ngay vào phòng tắm và xối nước lạnh với hy vọng xua tan cơn say. Nhiều người tin rằng cảm giác lạnh buốt đột ngột sẽ kích thích tinh thần tỉnh táo, giúp cơ thể nhanh chóng phục hồi và đánh bay cảm giác chuếnh choáng do bia rượu gây ra.

Tuy nhiên, đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa nghiêm trọng. Việc tắm nước lạnh hoàn toàn không giúp cơ thể hay gan đào thải cồn nhanh hơn, trái lại còn kích hoạt phản ứng co mạch đột ngột, gây sốc nhiệt và đẩy hệ tim mạch vào tình trạng quá tải nguy hiểm.

Tắm nước lạnh có thực sự giúp giải rượu nhanh hơn?

Nhiều người lầm tưởng rằng trạng thái giật mình tỉnh ngủ khi chạm vào làn nước lạnh đồng nghĩa với việc nồng độ cồn trong máu đã giảm xuống. Cảm giác tỉnh táo này thực chất chỉ là phản ứng kích thích tức thời của hệ thần kinh trước tác nhân nhiệt độ thấp, không phản ánh tốc độ chuyển hóa rượu bia trong cơ thể.

Quá trình đào thải cồn phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan. Tốc độ này diễn ra ổn định theo khả năng sinh học của từng người và nhiệt độ bên ngoài không thể can thiệp làm tăng tốc độ thải độc. Thậm chí, việc tiếp xúc với nhiệt độ quá lạnh còn làm chậm các hoạt động của enzyme trong toàn bộ cơ thể ^[1]. Do đó, tắm nước lạnh không những không giúp giải rượu mà còn làm đình trệ các quá trình sinh hóa tự nhiên.

Hơn nữa, khi đang say, sự phán đoán và phản xạ của cơ thể đã suy giảm rõ rệt. Đưa một cơ thể đang trong tình trạng ức chế thần kinh vào môi trường nước lạnh dễ dẫn tới các tai nạn khó lường trước.

Cơ chế co mạch ngoại vi và phản ứng sốc nhiệt dưới làn nước lạnh

Khi cơ thể tiếp xúc với nước lạnh hoặc nhiệt độ thấp, hệ thống điều nhiệt lập tức phản ứng để bảo tồn nhiệt lượng bên trong ^[2]. Căng thẳng nhiệt lạnh sẽ kích thích hệ thần kinh giao cảm gây ra hiện tượng co thắt các mạch máu ngoại vi ^[3]. Hiện tượng co mạch này thể hiện rõ rệt nhất ở các chi của cơ thể nhằm hạn chế tối đa sự thất thoát nhiệt ra môi trường xung quanh ^[3]. Đáng lưu ý, phản ứng co mạch này lại không xuất hiện ở khu vực đầu và cổ ^[3].

Việc các mạch máu ở da và ngoại vi co rút nhanh chóng dưới vòi nước lạnh sẽ dồn một lượng máu lớn từ ngoại biên trở về tuần hoàn trung tâm ^[4]. Hiện tượng này làm tăng đột ngột thể tích máu tĩnh mạch trung tâm và nâng cao huyết áp động mạch ^[4]. Đối với người bình thường, sự thay đổi này đã đòi hỏi tim phải làm việc nhiều hơn.

Đối với người đã uống rượu bia, cồn ban đầu gây giãn mạch dưới da khiến cơ thể mất nhiệt nhanh nhưng bản thân lại cảm thấy ấm ảo. Khi đột ngột xối nước lạnh lên người, hai phản ứng đối lập diễn ra cùng lúc khiến mạch máu co thắt dữ dội. Trái tim đang đập nhanh do tác động của cồn lại phải đối mặt với áp lực cản trở ngoại vi tăng vọt, dẫn đến nguy cơ quá tải tim mạch cấp tính ^[4].

Bằng chứng khoa học về tác động của nhiệt độ lạnh lên tim mạch

Nhiệt độ thấp và sự làm lạnh đột ngột đã được chứng minh là yếu tố thúc đẩy nhiều biến cố tim mạch nguy hiểm thông qua hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng.

Một nghiên cứu công bố năm 1988 ghi nhận rằng việc làm mát cơ thể nhanh bằng không khí lạnh, tắm vòi sen lạnh, ngâm nước lạnh hoặc lăn trong tuyết gây co mạch da cấp tính ^[4]. Phản ứng này đẩy huyết áp động mạch lên cao và làm tăng thể tích máu tĩnh mạch trung tâm ^[4]. Đáng chú ý, việc làm lạnh đột ngột, chẳng hạn như lao mình vào nước lạnh, tạo ra một gánh nặng tức thời rất lớn về cả thể tích lẫn áp lực tác động lên tim, từ đó làm gia tăng khả năng xuất hiện các cơn loạn nhịp tim ^[4].

Cơ chế kích thích thần kinh khi tiếp xúc lạnh cũng được làm rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành trên 9 nam giới có tiền sử tăng huyết áp ^[5]. Các nhà khoa học đã thực hiện kích thích dây thần kinh sinh ba và làm mát vùng mặt để đo lường phản ứng huyết động ^[5]. Kết quả cho thấy thủ thuật làm lạnh mặt làm tăng huyết áp có ý nghĩa thống kê (p < 0,01), làm tăng các thông số huyết động động mạch chủ (p < 0,01) và làm tăng hoạt động thần kinh giao cảm cơ (p < 0,05) ^[5]. Từ đó, nghiên cứu kết luận rằng sự kích hoạt giao cảm khi gặp lạnh ở người tăng huyết áp có thể làm tăng nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch nghiêm trọng ^[5].

Một báo cáo tổng quan sinh lý học năm 1991 cũng chỉ ra các giai đoạn biến đổi tuần hoàn khi bị căng thẳng do lạnh ^[3]. Ban đầu, cơ thể sẽ xuất hiện tình trạng nhịp tim nhanh và huyết áp tăng cao, nhưng sau đó sẽ chuyển dần sang nhịp tim chậm tiến triển và huyết áp hạ thấp ^[3]. Khi thân nhiệt trung tâm tụt xuống quá thấp, tử vong do rung thất hoặc vô tâm thu có thể xảy ra trong khoảng nhiệt độ từ 28 đến 25 độ C ^[3].

Ngoài ra, việc đột ngột ngâm mình vào nước lạnh kích hoạt phản xạ tăng thông khí dữ dội kéo dài từ 1 đến 2 phút ^[3]. Hiện tượng thở gấp không tự chủ này làm tăng vọt nguy cơ sặc nước và đuối nước ngay trong bồn tắm hoặc vùng nước nông nếu người tắm không làm chủ được phản xạ ^[3].

Nguy cơ hạ thân nhiệt và các biến chứng chết người khi có cồn

Rượu bia được y văn xác định là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến tình trạng hạ thân nhiệt bất ngờ và tử vong ^[1], ^[6].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2015 cho thấy trung bình mỗi năm có khoảng 1.300 người Mỹ tử vong vì hạ thân nhiệt ^[7]. Dù thường được liên hệ với vùng núi tuyết, hạ thân nhiệt lại diễn ra rất phổ biến ngay tại các trung tâm đô thị với nguyên nhân đóng góp thường gồm tình trạng vô gia cư, bệnh tâm thần và lạm dụng chất kích thích ^[7]. Khi cơ tim bị làm lạnh, hệ thống dẫn truyền của tim sẽ chậm lại, gây kéo dài khoảng QT và dễ dẫn đến loạn nhịp tim ^[7]. Các tình trạng như nhịp tim chậm, rung nhĩ và rung thất có thể tiến triển dần ^[7]. Nguy cơ ngừng tim bắt đầu gia tăng khi nhiệt độ trung tâm cơ thể giảm xuống dưới 32 độ C và tăng mạnh khi nhiệt độ dưới 28 độ C ^[7].

Một báo cáo y tế công bố năm 2004 cũng nhấn mạnh hạ thân nhiệt là sự sụt giảm nhiệt độ trung tâm cơ thể xuống dưới 95 độ F (tương đương dưới 35 độ C), cướp đi sinh mạng của khoảng 600 người mỗi năm tại Mỹ ^[1]. Khi nhiệt độ hạ thấp, hoạt tính của các enzyme khắp cơ thể bị đình trệ, dẫn đến nguy cơ tiêu cơ vân, rối loạn đông máu, suy thận và loạn nhịp tim có thể gây tử vong ^[1]. Báo cáo khẳng định việc tiêu thụ rượu bia là một yếu tố nguy cơ có thể phòng tránh được ^[1].

Thống kê trong giai đoạn 1979-1998 tại Mỹ ghi nhận khoảng 700 người tử vong mỗi năm do hạ thân nhiệt (dao động từ 420 đến 1.024 người), trong đó khoảng một nửa số ca tử vong bắt nguồn từ thời tiết cực lạnh ^[6]. Tình trạng hạ thân nhiệt được phân loại cụ thể theo y khoa: mức độ nhẹ từ 32,2 đến dưới 35,0 độ C (90,0 đến dưới 95,0 độ F); mức độ trung bình từ 28,0 đến dưới 32,2 độ C (82,5 đến dưới 90,0 độ F); và mức độ nghiêm trọng là dưới 28,0 độ C (dưới 82,5 độ F) ^[6]. Các yếu tố nguy cơ phổ biến dẫn đến tử vong bao gồm tiếp xúc với nhiệt độ lạnh khi đang chịu ảnh hưởng của rượu hoặc ma túy, suy giảm trạng thái tâm thần và bị ngâm trong nước lạnh ^[6].

Bên cạnh tổn thương tim mạch, lạnh còn gây ra hiện tượng lợi niệu thẩm thấu với thành phần bài tiết chính là natri và clorua ^[3]. Quá trình bài niệu natri này bắt nguồn từ ống thận, có thể do suy giảm cơ chế tự điều hòa của thận hoặc phụ thuộc vào chuỗi polypeptide lợi niệu natri ^[3]. Lưu lượng nước tiểu tăng vọt làm giảm thể tích máu, giảm khả năng làm việc thể chất và tăng độ nhớt của máu ^[3]. Trong trường hợp hạ thân nhiệt nghiêm trọng, tình trạng giữ lại khí carbonic sẽ dẫn đến toan hô hấp và toan chuyển hóa ^[3].

Về mặt tâm thần, nhiệt độ lạnh làm suy giảm dần các chức năng nhận thức, bắt đầu từ biểu hiện thờ ơ, hành vi kỳ lạ rồi kết thúc bằng hôn mê, thường xảy ra trong khoảng nhiệt độ từ 30 đến 28 độ C ^[3]. Thậm chí người bệnh có thể xuất hiện cảm giác nóng nghịch lý dẫn đến việc tự cởi bỏ quần áo trước khi tử vong do rối loạn cảm thụ tại não bộ ^[3].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi cố gắng "tỉnh rượu cấp tốc"

Nhiều người truyền tai nhau các phương pháp dân gian nhằm đào thải cồn cấp tốc mà không lường trước hậu quả.

Hiểu lầm lớn nhất là việc xông hơi nóng rồi nhảy ngay sang bồn nước lạnh. Nghiên cứu sinh lý học đã chỉ ra rằng trong phòng xông hơi, tuần hoàn da tăng mạnh để ngăn cơ thể quá nhiệt, huyết áp có xu hướng giảm nhưng được bù trừ bằng việc tăng nhịp tim và giảm lưu lượng máu đến các cơ quan nội tạng ^[4]. Việc chuyển đổi đột ngột từ môi trường nóng sang tắm lạnh hoặc ngâm nước lạnh sẽ kích hoạt hệ thần kinh giao cảm tức thì, gây co mạch da cấp, làm tăng áp lực động mạch và tăng thể tích tĩnh mạch trung tâm ^[4]. Sự thay đổi áp lực đột ngột này tạo gánh nặng cực lớn lên quả tim đang mệt mỏi vì cồn ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là việc tắm để "tống cồn qua mồ hôi". Khi vận động hoặc tiếp xúc môi trường nhiệt độ, cơ thể phản ứng để duy trì nhiệt độ nội tại ^[2]. Mồ hôi chủ yếu chứa nước và muối khoáng chứ không chứa lượng cồn đáng kể để làm giảm nồng độ cồn máu. Việc đổ mồ hôi nhiều kết hợp với tác dụng lợi tiểu của cồn và hiện tượng lợi niệu thẩm thấu do lạnh sẽ làm cơ thể mất nước, mất muối nghiêm trọng ^[2], ^[3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cơ thể run rẩy khi gặp lạnh là dấu hiệu đang "vận động tiêu cồn". Thực chất run rẩy là cơ chế bù trừ sinh nhiệt sớm của cơ thể, trong đó các co thắt cơ không tự chủ làm tăng tốc độ chuyển hóa lên gấp 2 đến 6 lần ^[3]. Tình trạng này khiến cơ thể đang say xỉn bị kiệt quệ năng lượng nhanh chóng hơn.

Những đối tượng tuyệt đối không được tiếp xúc lạnh sau khi uống rượu

Một số nhóm người có nguy cơ tử vong hoặc gặp biến chứng nguy kịch cao hơn gấp nhiều lần nếu tắm nước lạnh sau khi uống bia rượu:

• Người có bệnh lý tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc tăng huyết áp: Sự kích hoạt giao cảm khi gặp lạnh làm tăng huyết áp và tăng áp lực huyết động động mạch chủ, làm gia tăng nguy cơ tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim cấp ^[5]. Nguy cơ biến chứng tim mạch khi tắm lạnh thường khu trú ở những đối tượng có bất thường tim mạch tiềm ẩn hoặc đã biểu hiện rõ ^[4].
• Người có cơ địa mề đay do lạnh: Mề đay do lạnh là một rối loạn toàn thân bất thường xuất hiện khi tiếp xúc với nhiệt độ thấp, có nguy cơ gây ra các phản ứng sốc tương tự sốc phản vệ ^[8]. Sự tiếp xúc của máu với tình trạng hạ thân nhiệt có thể dẫn đến mất ổn định huyết động, tụt huyết áp và trụy tim mạch ^[8].
• Người cao tuổi hoặc thể trạng suy kiệt: Khả năng tự điều hòa thân nhiệt kém, khi kết hợp với cồn dễ dẫn đến hạ thân nhiệt trung tâm xuống dưới ngưỡng an toàn mà không hề hay biết ^[1], ^[6].

Hướng dẫn xử trí an toàn và chăm sóc đúng cách sau cuộc nhậu

Để bảo vệ sức khỏe và tính mạng sau khi uống rượu bia, việc nắm vững các nguyên tắc chăm sóc đúng cách là vô cùng cần thiết:

Tuyệt đối không tắm ngay sau khi uống say, bất kể là nước lạnh hay nước quá nóng. Sự thay đổi nhiệt độ môi trường đột ngột trong phòng tắm khép kín dễ gây hạ huyết áp tư thế, sốc nhiệt hoặc trượt ngã chấn thương. Nếu người quá nhiều mồ hôi hoặc bụi bẩn, chỉ nên dùng khăn ấm lau sơ qua cơ thể tại nơi kín gió.

Bổ sung nước lọc hoặc nước có chứa chất điện giải nhẹ nhàng để bù lại lượng dịch mất đi do rượu gây lợi tiểu. Giữ ấm cơ thể bằng quần áo đủ dày, nằm nghỉ ở phòng kín gió và thoáng khí.

Khi phát hiện người say có dấu hiệu hạ thân nhiệt (da lạnh ngắt, tím tái, thở chậm, mất ý thức hoặc hành vi lơ mơ), cần nhanh chóng ủ ấm bằng chăn dày và gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp, tuyệt đối không tự ý cho ngâm nước nóng hoặc cho vận động mạnh.

Lời kết

Tắm nước lạnh sau khi uống rượu bia không phải là biện pháp cứu cánh để lấy lại sự tỉnh táo, mà là một hành vi mạo hiểm có thể dẫn đến ngừng tim, đột quỵ và tử vong. Cơ thể sau cuộc nhậu cần thời gian và sự nghỉ ngơi để gan tự chuyển hóa cồn một cách an toàn. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, từ bỏ thói quen tắm lạnh sau khi uống rượu và tìm kiếm sự trợ giúp y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường.