Nhiều người có thói quen ăn sữa chua hàng ngày để cải thiện tiêu hóa, hỗ trợ đường ruột và làm đẹp da. Tuy nhiên, với những người đang phải đối mặt với tình trạng axit uric cao hoặc bệnh gút, chế độ ăn uống thường phải kiêng khem rất khắt khe để tránh nạp thêm purine. Một câu hỏi đang được nhiều bạn đọc quan tâm là liệu các sản phẩm lên men như sữa chua giàu lợi khuẩn có thực sự giúp cơ thể giảm hấp thu chất purine hay không.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học gần đây là có cơ sở. Một số chủng vi khuẩn axit lactic, đặc biệt thuộc nhóm Lactobacillus, đã cho thấy khả năng hấp thụ, phân giải các hợp chất purine ngay tại đường tiêu hóa và hỗ trợ bài tiết axit uric [1], [2]. Dù vậy, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào từng chủng vi khuẩn cụ thể chứ không phải loại sữa chua nào cũng mang lại tác dụng như nhau.
Purine, axit uric và gánh nặng sức khỏe
Tăng axit uric máu là một dạng rối loạn chuyển hóa purine liên quan trực tiếp đến bệnh gút và hiện đang trở thành một vấn đề sức khỏe toàn cầu [1]. Xu hướng này ngày càng phổ biến hơn ở các nước châu Á so với các nước phương Tây [1]. Tình trạng tích tụ axit uric kéo dài có thể dẫn đến gút, sỏi tiết niệu và bệnh thận do urate vì các tinh thể urate lắng đọng tại xương, khớp và thận [1].
Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của purine trong cơ thể người [2]. Việc nồng độ axit uric huyết thanh tăng cao có mối liên hệ mật thiết với nguy cơ khởi phát bệnh gút [2]. Bên cạnh đó, việc tiêu thụ thực phẩm giàu purine như các loại thịt và hải sản đã được ghi nhận là làm tăng nguy cơ mắc gút [2]. Chính vì vậy, việc can thiệp để giảm hấp thu purine từ đường ruột được xem là một trong những hướng tiếp cận điều trị quan trọng để phòng ngừa tình trạng này [2].
Cơ chế lợi khuẩn hỗ trợ phân giải purine đường ruột
Khi thức ăn đi vào ống tiêu hóa, các hợp chất purine (như inosine và guanosine) sẽ được niêm mạc ruột hấp thu rồi chuyển hóa thành axit uric. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng một số chủng lợi khuẩn có thể đồng hóa hoặc "ăn" các tiền chất này ngay trong lòng ruột, từ đó ngăn cản chúng đi vào máu [2].
Bên cạnh việc đồng hóa trực tiếp purine, lợi khuẩn còn tác động qua nhiều cơ chế sinh học khác nhau. Một số chủng có khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase - loại enzyme xúc tác quá trình hình thành axit uric trong cơ thể [2]. Ngoài ra, vi khuẩn đường ruột còn giúp bảo vệ tính toàn vẹn của hàng rào ruột, kích hoạt các kênh vận chuyển urate ở đại tràng như ABCG2 để gia tăng đào thải axit uric qua phân [3]. Những tác động này kết hợp cùng khả năng điều hòa hệ vi sinh đường ruột và cải thiện độ nhạy insulin giúp kiểm soát nồng độ axit uric toàn diện hơn [4], [3].
Các bằng chứng khoa học nổi bật
Nhiều nghiên cứu thực nghiệm và thử nghiệm lâm sàng đã được triển khai nhằm làm sáng tỏ vai trò của từng chủng lợi khuẩn:
Nghiên cứu về chủng Limosilactobacillus fermentum GR-3 (công bố năm 2022) được thực hiện ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng trên 120 tình nguyện viên [1]. Những người tham gia tiêu thụ sữa chua chứa chủng GR-3 (được phân lập từ thực phẩm lên men) hoặc sữa chua thông thường trong 2 tháng [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng sữa chua chứa chủng GR-3 giảm nồng độ axit uric huyết thanh vượt trội so với nhóm dùng sữa chua thông thường (giảm 26,2% ± 2,3% so với 8,6% ± 1,1%) [1]. Đồng thời, chủng này cũng thúc đẩy đào thải axit uric qua phân (tăng 7,4% ± 2,1% so với 1,9% ± 1,1%) và qua nước tiểu (tăng 13,8% ± 3,4% so với 5,1% ± 2,2%) [1].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2021 tiến hành trên 44 bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa trong 8 tuần (chia đều 22 người nhóm can thiệp và 22 người nhóm chứng) [4]. Nhóm can thiệp tiêu thụ 300 g/ngày sữa chua chứa Lactobacillus acidophilus La5 và Bifidobacterium lactis Bb12 [4]. Kết quả ghi nhận việc tiêu thụ sữa chua chứa lợi khuẩn làm giảm đáng kể nồng độ axit uric huyết thanh và tăng nồng độ tổng năng lực chống oxy hóa (TAC) (p < 0,05) [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối tương quan thuận giữa nồng độ axit uric với chỉ số kháng insulin HOMA-IR và nồng độ insulin, đồng thời tương quan nghịch với độ nhạy insulin [4].
Thử nghiệm trên mô hình chuột năm 2022 khảo sát chủng Lactobacillus brevis MJM60390 phân lập từ thực phẩm lên men [2]. Trong số 24 chủng vi khuẩn axit lactic, chủng MJM60390 thể hiện khả năng đồng hóa inosine và guanosine mạnh nhất trong ống nghiệm [2]. Khi cho chuột bị tăng axit uric máu uống chủng này trong 2 tuần, nồng độ axit uric huyết thanh đã giảm về mức bình thường, hoạt tính enzyme xanthine oxidase bị ức chế 30% [2]. Các tổn thương tại cầu thận, bao Bowman và ống thận cũng được phục hồi [2]. Phân tích hệ vi sinh đường ruột cho thấy chủng này làm tăng đáng kể họ vi khuẩn Rikenellaceae, nhóm vi khuẩn sản xuất axit béo chuỗi ngắn butyrate giúp duy trì đường ruột khỏe mạnh [2].
Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát hai chủng Lactobacillus rhamnosus UA260 và Lactobacillus plantarum YU28 trên chuột bị tổn thương đại tràng và tăng axit uric máu [3]. Sau 2 tháng bổ sung với liều 10^9 CFU/ngày, hai chủng này đã giảm nồng độ axit uric huyết thanh từ 109,71 ± 56,33 micromol/L xuống lần lượt còn 38,76 ± 15,06 và 33,22 ± 6,91 micromol/L [3]. Chúng giúp làm giảm viêm, sửa chữa tổn thương hàng rào ruột, tăng cường biểu hiện protein vận chuyển ABCG2 để bài tiết axit uric, đồng thời làm tăng lượng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus và Coprococcus [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu trên đã mở ra tiềm năng lớn cho việc ứng dụng men vi sinh như một liệu pháp hỗ trợ điều trị tăng axit uric máu kinh tế và an toàn [1]. Bằng chứng lâm sàng đã xác nhận hiệu quả giảm axit uric huyết thanh trên người ở một số chủng như L. fermentum GR-3 hay phối hợp L. acidophilus La5 và B. lactis Bb12 [1], [4].
Tuy nhiên, giới hạn hiện nay là phần lớn các cơ chế phân giải purine chuyên biệt và bảo vệ mô thận mới chỉ được thử nghiệm chi tiết trên mô hình động vật [2], [3]. Ngoài ra, hiệu quả này mang tính đặc hiệu chủng rất cao. Không phải tất cả vi khuẩn axit lactic đều có khả năng chuyển hóa hay đồng hóa purine tốt [2]. Người tiêu dùng không thể mặc định mọi loại sữa chua bán trên thị trường đều có công dụng hạ axit uric tương tự nhau.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chăm chỉ ăn bất kỳ loại sữa chua nào là có thể thoải mái ăn nhậu thịt đỏ, hải sản mà không lo tăng axit uric. Đây là quan niệm sai lầm vì chế độ ăn uống giàu purine vẫn là căn nguyên trực tiếp thúc đẩy axit uric máu tăng cao [2].
Một hiểu lầm khác là dùng sữa chua lợi khuẩn để thay thế hoàn toàn thuốc điều trị gút. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng lợi khuẩn chỉ đóng vai trò là một liệu pháp bổ trợ kinh tế và tiềm năng [1]. Việc tự ý ngưng thuốc hạ axit uric theo chỉ định của bác sĩ có thể dẫn đến cơn gút cấp hoặc tổn thương thận nghiêm trọng [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc hội chứng chuyển hóa, tiền đái tháo đường hoặc béo phì cần chú ý chọn sữa chua không đường. Sữa chua công nghiệp có đường có thể làm tăng gánh nặng đường huyết và kháng insulin, gián tiếp ảnh hưởng xấu đến quá trình chuyển hóa axit uric [4].
Những người có tiền sử bất dung nạp lactose hoặc dị ứng protein sữa bò cần tìm các sản phẩm lên men thay thế phù hợp. Đặc biệt, người đang có bệnh lý thận mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tăng axit uric máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chế độ dinh dưỡng cân đối.
Áp dụng vào thực tế đúng cách
Để tận dụng lợi ích từ thực phẩm lên men và hỗ trợ kiểm soát purine, người tiêu dùng có thể áp dụng các bước đơn giản sau:
Ưu tiên lựa chọn sữa chua men sống, ghi rõ chủng lợi khuẩn trên bao bì (chẳng hạn như nhóm Lactobacillus hoặc Bifidobacterium) [4]. Nên chọn dòng sữa chua nguyên chất, không thêm đường hoặc ít đường. Mỗi ngày có thể dùng khoảng 1 đến 2 hộp (tương đương 100 - 300 g) như các mức liều thường dùng trong nghiên cứu can thiệp [4].
Thời điểm ăn thích hợp là sau bữa ăn chính khoảng 30 phút hoặc dùng trong các bữa phụ. Nên kết hợp sữa chua với lối sống lành mạnh: uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải chất thải, tăng cường rau xanh và chủ động hạn chế các loại thực phẩm quá giàu purine như phủ tạng động vật, thịt đỏ và hải sản [2].
Sữa chua lên men chứa các chủng lợi khuẩn chuyên biệt thực sự có tiềm năng hỗ trợ giảm hấp thu purine và tăng cường đào thải axit uric [1], [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ trong chế độ ăn uống tổng thể. Để kiểm soát axit uric hiệu quả và lâu dài, bạn cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn chuyên môn của bác sĩ điều trị.
