Tác động của Paleo lên huyết áp: Có tốt hơn chế độ DASH?

Kiểm soát huyết áp thông qua ăn uống là mối quan tâm hàng đầu của nhiều người. Giữa chế độ ăn tiền sử Paleo giàu thịt nạc, rau củ và thực đơn DASH chuyên biệt cho bệnh cao huyết áp, mô hình nào mang lại hiệu quả vượt trội hơn cho sức khỏe tim mạch là câu hỏi được thảo luận sôi nổi.

Nếu xét trên bức tranh bằng chứng tổng thể, chế độ ăn Paleo không tốt hơn DASH trong việc hạ huyết áp. Nghiên cứu tổng quan quy mô lớn khẳng định DASH vẫn là chế độ ăn dẫn đầu về mức giảm huyết áp, trong khi các số liệu khoa học của Paleo còn nhiều điểm chưa đồng nhất ^[1].

Khác biệt cơ bản giữa Paleo và DASH

Chế độ ăn Paleo mô phỏng lối ăn thời đồ đá, tập trung vào thịt nạc, cá, hải sản, trứng, trái cây, rau xanh, các loại hạt và nước lọc [2, 3]. Mô hình này loại bỏ hoàn toàn các loại ngũ cốc, các loại đậu, sữa và chế phẩm từ sữa, đường tinh luyện cũng như thực phẩm chế biến sẵn [3, 4].

Ngược lại, chế độ DASH được xây dựng trực tiếp nhằm phòng ngừa và kiểm soát tăng huyết áp. Thực đơn DASH giàu rau quả kết hợp sữa ít béo [5, 6]. Đồng thời, mô hình DASH hạn chế chất béo bão hòa, kiểm soát lượng muối ăn đưa vào cơ thể hàng ngày [1, 7].

Bằng chứng tổng quan: DASH giữ vị thế dẫn đầu

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 trên cơ sở 50 bài đánh giá hệ thống và phân tích gộp về 12 chế độ ăn khác nhau đã chỉ ra ưu thế vượt trội của DASH ^[1]. Trong số các mô hình dinh dưỡng, DASH liên quan đến mức giảm huyết áp tổng thể mạnh nhất ^[1].

Cụ thể, mức chênh lệch trung bình chưa chuẩn hóa khi áp dụng DASH giúp giảm từ 3,20 đến 7,62 mmHg đối với huyết áp tâm thu ^[1]. Huyết áp tâm trương cũng hạ đáng kể từ 2,50 đến 4,22 mmHg ^[1]. Ngược lại, dữ liệu đối với chế độ ăn Paleo lại cho kết quả không nhất quán giữa các nghiên cứu ^[1].

Hiệu quả hạ huyết áp thực tế của chế độ Paleo

Dù bằng chứng tổng thể chưa đồng nhất, các can thiệp nhỏ lẻ cho thấy Paleo vẫn tác động tích cực đến thành mạch. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2009 ở 13 người bệnh tiểu đường type 2 không dùng insulin cho thấy Paleo giúp hạ 4 mmHg huyết áp tâm trương so với chế độ ăn chuẩn cho người tiểu đường sau 3 tháng can thiệp ^[2].

Một phân tích năm 2021 trên nhóm người tiểu đường type 2 theo dõi chế độ Paleo trong 12 tuần ghi nhận tỷ lệ ăn theo Paleo tăng từ 28% lên 94% ^[3]. Tỷ lệ tuân thủ Paleo cao hơn có liên quan đến việc giảm huyết áp tâm thu, giảm mỡ cơ thể, giảm chu vi vòng eo và giảm chất béo trung tính độc lập với việc sụt cân ^[3].

Ngoài ra, thực nghiệm ngắn hạn trên người khỏe mạnh ít vận động cũng ghi nhận chế độ Paleo cải thiện huyết áp và độ giãn nở thành mạch [4, 8]. Paleo cũng cho thấy khả năng hạ áp tốt hơn khi so sánh với chế độ ăn kiểm soát tiêu chuẩn tại Hà Lan ở người béo phì có hội chứng chuyển hóa ^[4].

Hiệu quả ổn định của chế độ ăn DASH

Hiệu lực hạ áp của DASH đã được kiểm chứng rõ nét qua nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt. Trong nghiên cứu trên 72 bệnh nhân bị tăng huyết áp tâm thu đơn độc giai đoạn 1, việc áp dụng DASH trong 8 tuần giúp giảm tới 11,2 mmHg huyết áp tâm thu so với nhóm ăn đối chứng ^[5].

Chế độ này cũng giúp giảm 8,0 mmHg huyết áp tâm thu so với nhóm chỉ ăn nhiều rau củ đơn thuần ^[5]. Kết quả chung ghi nhận mức huyết áp toàn nhóm DASH hạ từ 146/85 mmHg xuống 134/82 mmHg ^[5]. Có tới 78% bệnh nhân trong nhóm DASH đưa được huyết áp tâm thu về dưới 140 mmHg ^[5].

Các nghiên cứu sâu hơn về protein huyết thanh trong các thử nghiệm DASH và DASH-Sodium xác nhận chế độ này thay đổi nồng độ các chất như renin, PCOLCE và CTHRC1 liên quan mật thiết tới phản ứng hạ áp ^[6]. Ngoài ra, phiên bản DASH nhiều chất béo, ít tinh bột (HF-DASH) khi thử nghiệm chéo trên 36 người cũng duy trì mức hạ áp tương đương DASH tiêu chuẩn mà không làm tăng cholesterol xấu ^[7].

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng Paleo vượt trội hoàn toàn vì cắt giảm triệt để đồ chế biến sẵn và đường tinh ^[3]. Tuy nhiên, các thử nghiệm về Paleo đa phần có cỡ mẫu rất khiêm tốn, chẳng hạn nghiên cứu năm 2009 chỉ thực hiện trên 13 người ^[2]. Thời gian can thiệp của Paleo thường ngắn, chỉ kéo dài từ vài tuần đến 3 tháng [2, 3].

Các nghiên cứu về Paleo còn chịu ảnh hưởng bởi sự thay đổi đồng thời về tổng năng lượng và phân bổ chất đa lượng, gây khó khăn cho việc kết luận độc lập ^[8]. Trong khi đó, DASH sở hữu hệ thống dữ liệu vững chắc từ các can thiệp quy mô hàng trăm bệnh nhân được kiểm soát nghiêm ngặt [6, 7].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Người cao tuổi hoặc có nguy cơ loãng xương cần cân nhắc khi chọn Paleo do thực đơn này loại bỏ sữa, dễ dẫn đến lượng canxi thấp hơn nhu cầu ^[2]. Người có tổn thương thận mạn tính cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ vì hàm lượng đạm động vật trong Paleo khá cao.

Với DASH, dù an toàn cho đa số mọi người, những trường hợp suy thận nặng cần lưu ý lượng kali và khoáng chất dồi dào từ rau quả tươi ^[5]. Mọi can thiệp dinh dưỡng khi đang dùng thuốc điều trị huyết áp đều cần có sự theo dõi của chuyên gia y tế.

Áp dụng chế độ ăn vào thực tế đời sống

Nếu ưu tiên tính an toàn và hiệu quả hạ áp đã được kiểm chứng chuẩn mực, DASH là lựa chọn hàng đầu. Bạn có thể bắt đầu bằng việc tăng lượng rau xanh, trái cây tươi trong mỗi bữa ăn, đồng thời chuyển sang dùng các sản phẩm sữa ít béo [5, 6]. Hạn chế tối đa việc nêm thêm muối trong chế biến hàng ngày ^[1].

Nếu muốn học hỏi từ chế độ Paleo, điểm có lợi nhất là cắt giảm triệt để thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường và ngũ cốc tinh chế ^[3]. Bạn nên ưu tiên thịt nạc, cá, các loại hạt lành mạnh và chất béo không bão hòa [2, 3].

Tóm lại, Paleo mang lại một số lợi ích hạ áp nhất định nhưng chưa thể vượt qua vị thế của DASH trên phương diện bằng chứng khoa học ^[1]. Việc lựa chọn cần dựa trên khả năng duy trì lâu dài, tình trạng bệnh lý cá nhân và luôn có sự tư vấn từ bác sĩ điều trị.