Chế độ MIND có cải thiện cấu trúc não trên phim MRI không?

Nhiều người quan tâm chế độ ăn uống giúp bảo vệ bộ não ra sao khi bước vào tuổi trung niên. MIND – chế độ ăn kết hợp giữa Địa Trung Hải và DASH nhằm ngăn ngừa thoái hóa thần kinh – được chú ý nhiều trong những năm gần đây. Câu hỏi đặt ra là: thực đơn này có thực sự bảo vệ cấu trúc vật lý của não bộ, thể hiện rõ qua phim chụp cộng hưởng từ (MRI) hay không?

Các nghiên cứu hình ảnh học thần kinh gần đây xác nhận việc bám sát chế độ MIND có liên quan tích cực đến cấu trúc não bộ. Người theo chế độ này ghi nhận thể tích não toàn phần lớn hơn, ít tổn thương mạch máu nhỏ chất trắng hơn và bảo tồn tốt hơn thể tích chất xám ở một số vùng trọng yếu ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện nay đến từ các nghiên cứu cắt ngang hoặc quan sát đoàn hệ, cần thêm bằng chứng can thiệp dài hạn ^{[1] [2]}.

Chế độ ăn MIND bảo vệ cấu trúc não như thế nào?

Chế độ MIND kết hợp các loại rau xanh, quả mọng, quả hạch, ngũ cốc nguyên hạt, dầu ô liu, cá, đậu và thịt gia cầm; đồng thời cắt giảm thịt đỏ, đồ ngọt, mỡ bão hòa ^[3]. Thực phẩm giàu chất chống oxy hóa và dưỡng chất chống viêm này tác động trực tiếp đến sức khỏe tuần hoàn não và hệ thần kinh ^[4].

Khi quá trình viêm và stress oxy hóa được kiểm soát, các tế bào thần kinh và sợi trục chất trắng ít bị thoái hóa hơn. Bên cạnh đó, việc kiểm soát tốt các yếu tố chuyển hóa bảo vệ hệ mao mạch nuôi dưỡng chất trắng sâu trong não bộ. Nhờ đó, phim chụp MRI có thể ghi nhận những chỉ dấu cấu trúc rõ rệt: chất xám dày dặn hơn, sợi thần kinh chất trắng toàn vẹn hơn và giảm thiểu các đốm tổn thương vi mạch ^{[3] [2]}.

Bằng chứng về thể tích chất xám và cấu trúc não toàn thể

Một nghiên cứu công bố năm 2021 từ dữ liệu Nghiên cứu Tim mạch Framingham đánh giá 2.092 người tham gia với độ tuổi trung bình 61 tuổi ^[1]. Nhóm nghiên cứu loại trừ các trường hợp sa sút trí tuệ, đột quỵ và các bệnh thần kinh nặng trước đó ^[1]. Trong đó, 1.904 người đã hoàn thành chụp MRI sọ não ở chu kỳ đánh giá thứ 7 ^[1]. Kết quả chỉ ra điểm tuân thủ chế độ ăn MIND cao hơn liên quan rõ rệt đến thể tích não toàn phần (TBV) lớn hơn sau khi điều chỉnh các yếu tố lâm sàng, lối sống và nhân khẩu học ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này chưa tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa chế độ MIND với thể tích hồi hải mã hay thể tích não thất bên trên mẫu quan sát đó ^[1].

Một công trình quy mô lớn công bố năm 2023 trên 26.466 người trưởng thành từ cơ sở dữ liệu UK Biobank đã làm rõ chi tiết hơn ở từng phân vùng não ^[2]. Sử dụng thang điểm MIND 15 điểm từ bảng hỏi ghi nhận khẩu phần 24 giờ trong giai đoạn 2009-2012, các nhà khoa học đánh giá 17 chỉ dấu thể tích trên MRI não ^[2]. Kết quả cho thấy tuân thủ chế độ MIND càng cao thì thể tích chất xám tại nhiều nhân xám trung ương và vùng vỏ não càng lớn, cụ thể là đồi thị, bèo sẫm, cầu nhạt, hồi hải mã và nhân cản tích (beta cho mỗi 3 điểm tăng thêm dao động từ 0,024 đến 0,033) ^[2].

Ở góc độ can thiệp thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên 40 phụ nữ béo phì (BMI trung bình 32, tuổi trung bình 48) áp dụng chế độ MIND điều chỉnh kèm giảm calo hoặc chế độ đối chứng giảm calo trong 3 tháng ^[5]. Có 37 người hoàn thành thử nghiệm (22 người nhóm MIND, 15 người nhóm đối chứng) ^[5]. Đánh giá hình ảnh não qua kỹ thuật đo hình thái dựa trên voxel ghi nhận diện tích bề mặt của hồi trán dưới tăng lên ở nhóm MIND ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm chất trắng tiểu não và vỏ tiểu não ở cả hai nhóm, trong đó mức giảm ở nhóm MIND nhiều hơn nhóm đối chứng ^[5].

Đối với bệnh nhân thần kinh cụ thể, một nghiên cứu năm 2022 đánh giá đoàn hệ RADIEMS gồm 180 bệnh nhân xơ cứng rải rác (MS) giai đoạn sớm (chẩn đoán dưới 5 năm) ^[6]. Kết quả cho thấy điểm MIND cao nhất (nhóm Q4) có thể tích đồi thị lớn hơn 1,03 mL (khoảng tin cậy 95%: 0,26 đến 1,79 mL; p < 0,01) so với nhóm tuân thủ thấp nhất (Q1) ^[6]. Một bài tổng quan công bố năm 2025 cũng nhấn mạnh lại dữ liệu từ đoàn hệ RADIEMS: những bệnh nhân đạt điểm MIND rất cao từ 10 đến 11 điểm có mối tương quan thuận rõ rệt với thể tích đồi thị lớn hơn (r = 0,22; 95% CI: 0,07-0,35; p = 0,004), ngay cả khi đã điều chỉnh thời gian mắc bệnh và liệu pháp điều trị đặc hiệu ^[7].

Tác động đến chất trắng và các vi tổn thương mạch máu nhỏ

Chất trắng bao gồm các bó sợi dẫn truyền thông tin trong não. Khi mạch máu nhỏ nuôi dưỡng bị tắc nghẽn hoặc xơ cứng, các vùng tổn thương chất trắng (white matter hyperintensities - WMH) sẽ xuất hiện dưới dạng các đốm tăng tín hiệu trên phim chụp MRI.

Nghiên cứu trên 26.466 người tại UK Biobank công bố năm 2023 khẳng định: điểm tuân thủ MIND càng cao liên quan có ý nghĩa thống kê với lượng tổn thương tăng tín hiệu chất trắng (WMH) càng thấp (p xu hướng < 0,05) ^[2]. Mối liên hệ này độc lập với yếu tố nguy cơ di truyền của bệnh Alzheimer ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2021 từ Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHIMS-MRI) thực hiện trên 1.302 phụ nữ Mỹ từ 65 đến 79 tuổi không sa sút trí tuệ cho thấy khả năng bảo vệ cấu trúc chất trắng trước tác nhân môi trường ^[8]. Mỗi mức tăng 0,5 điểm trong thang đo MIND liên quan đến thể tích chất trắng toàn phần cao hơn 0,74 cm3 (khoảng tin cậy 95%: 0,001 đến 1,48) và chất trắng thùy thái dương cao hơn 0,18 cm3 (khoảng tin cậy 95%: 0,002 đến 0,37) ^[8]. Khi phơi nhiễm bụi mịn PM2.5 làm suy giảm chất trắng não, tác động tiêu cực này chỉ xuất hiện ở những phụ nữ có điểm MIND dưới mức trung vị (beta = -6,71 cm3 cho mỗi khoảng tứ phân vị PM2.5 tăng thêm); ở nhóm có điểm MIND trên mức trung vị, tác hại của bụi mịn lên chất trắng gần như bị triệt tiêu (beta = -0,23 cm3; 95% CI: -4,17 đến 3,72) ^[8].

Ở mức độ vi cấu trúc bó sợi thần kinh, một nghiên cứu công bố năm 2022 thuộc đoàn hệ Three-City Bordeaux tại Pháp theo dõi 1.412 người cao tuổi ^[3]. Đánh giá tiểu nhóm 175 người chụp MRI khuếch tán cho thấy điểm ăn MIND kiểu Pháp cao hơn liên quan đến độ khuếch tán thấp hơn ở vùng lồi thể chai (splenium of the corpus callosum, p < 0,05) ^[3]. Giá trị khuếch tán thấp biểu thị vỏ bọc myelin và vi cấu trúc của sợi dẫn truyền thần kinh được bảo toàn nguyên vẹn hơn ^[3].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Dù dữ liệu hình ảnh học ghi nhận nhiều tín hiệu khả quan, người đọc cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của nghiên cứu. Trước hết, phần lớn các mối liên hệ mạnh mẽ nhất đến từ các phân tích cắt ngang tại một thời điểm hoặc quan sát quan sát dịch tễ ^{[1] [2]}.

Tại nghiên cứu Framingham, điểm MIND ban đầu liên quan tới thể tích não lớn hơn nhưng lại không liên quan có ý nghĩa đến sự suy giảm nhận thức theo dõi sau trung bình 6,6 năm hay các chỉ số nhồi máu não thầm lặng ^[1]. Tương tự, tại UK Biobank, chế độ MIND không cho thấy mối liên hệ rõ rệt với sự thay đổi thể tích não sau thời gian theo dõi lặp lại trung bình 2,2 năm trên toàn bộ 2.963 người chụp lại MRI ^[2]. Điểm sáng duy nhất về mặt theo dõi dọc là chế độ MIND liên quan đến tốc độ teo chậm hơn ở bèo sẫm (beta: 0,026) và cầu nhạt (beta: 0,030) trong nhóm người không mang gen APOE epsilon4 ^[2].

Các thử nghiệm ngẫu nhiên có can thiệp chế độ ăn kiểm soát chặt chẽ như nghiên cứu MIND trên 604 người có nguy cơ Alzheimer (kéo dài 3 năm kèm chụp MRI trước và sau thử nghiệm) vẫn đang tiếp tục hoàn thiện các dữ liệu đối chứng chuyên sâu để đưa ra hướng dẫn chính thức ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ MIND và não bộ

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần bắt đầu ăn theo chế độ MIND vài tuần là có thể "phục hồi" ngay lập tức những vùng não đã teo nhỏ hoặc xóa sạch tổn thương chất trắng trên phim MRI. Đây là quan điểm chưa chính xác. Cấu trúc mô não và vi mạch cần quá trình nuôi dưỡng, bảo vệ kéo dài nhiều năm ^[3].

Một hiểu lầm khác là ăn thật nhiều một loại thực phẩm riêng lẻ (như chỉ ăn việt quất hoặc uống dầu ô liu) sẽ tạo ra phép màu. Nghiên cứu khoa học nhấn mạnh chế độ MIND là một mô hình tổng hòa nhiều nhóm thực phẩm kết hợp chứ không phải tác động đơn lẻ của một chất ^[4]. Đồng thời, dinh dưỡng không thay thế hoàn toàn cho các biện pháp điều trị y khoa khi người bệnh đã xuất hiện các tổn thương mạch máu não tiến triển hoặc các bệnh thoái hóa thần kinh lâm sàng ^[4].

Những ai cần thận trọng khi áp dụng?

Mặc dù chế độ MIND tập trung vào các nhóm thực phẩm lành mạnh, một số nhóm đối tượng cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng:

Người mắc bệnh thận mạn tính: Chế độ MIND giàu rau xanh lá đậm, các loại hạt và đậu – những thực phẩm chứa hàm lượng kali và phốt pho rất cao, có thể gây quá tải cho thận suy.

Người đang sử dụng thuốc chống đông máu: Rau lá xanh đậm (cải bó xôi, cải xoăn) chứa lượng vitamin K dồi dào, có thể tương tác làm giảm tác dụng của thuốc chống đông kháng vitamin K.

Người có vấn đề tiêu hóa mạn tính hoặc bệnh lý đường ruột: Việc tăng đột ngột chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt, quả hạch và đậu có thể gây đầy hơi, khó tiêu hoặc kích ứng niêm mạc ruột.

Người thừa cân hoặc kiểm soát cân nặng: Dù quả hạch, dầu ô liu rất tốt cho não bộ, chúng có mật độ năng lượng cao. Việc bổ sung cần đi kèm kiểm soát khẩu phần hoặc cắt giảm nhẹ năng lượng nạp vào để tránh tăng cân không mong muốn ^{[4] [5]}.

Cách xây dựng thực đơn MIND hợp lý cho đời sống

Để áp dụng các lợi ích đã được khoa học ghi nhận, bạn có thể từng bước điều chỉnh chế độ ăn uống hằng ngày theo các nguyên tắc cốt lõi:

Ưu tiên rau lá xanh: Tăng cường các loại rau lá xanh đậm (như cải bó xôi, xà lách, rau bina, các loại cải) ít nhất 6 bữa mỗi tuần. Bổ sung thêm các loại rau củ khác vào bữa ăn mỗi ngày.

Chọn quả mọng và hạt hạch: Tiêu thụ quả mọng (dâu tây, việt quất) ít nhất 2 lần một tuần và dùng các loại hạt hạch (hạnh nhân, óc chó) thay cho đồ ăn vặt chế biến sẵn khoảng 5 lần mỗi tuần.

Tăng cường đậu và ngũ cốc nguyên hạt: Đưa các món từ đậu đỗ vào thực đơn ít nhất 3-4 bữa mỗi tuần. Dùng gạo lứt, yến mạch hoặc bánh mì nguyên cám hằng ngày.

Nguồn đạm và chất béo lành mạnh: Dùng dầu ô liu nguyên chất làm chất béo nấu nướng chính ^{[3] [4]}. Ăn cá ít nhất 1 lần mỗi tuần, ưu tiên gia cầm thay thế cho thịt đỏ ^[3].

Hạn chế thực phẩm bất lợi: Giảm bớt lượng thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ, bơ động vật và các loại bánh kẹo ngọt ^[3].

Chế độ ăn MIND mang lại nhiều tín hiệu tích cực về việc duy trì thể tích chất xám và giảm thiểu tổn thương chất trắng não bộ trên phim chụp MRI. Việc duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng kết hợp vận động thường xuyên chính là biện pháp thiết thực nhất để bảo tồn chức năng thần kinh khi về già. Khi có bệnh lý nền hoặc đang điều trị thuốc, bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng thực đơn phù hợp nhất với thể trạng của mình.