Thiếu hụt vitamin D ở vận động viên trong nhà: Nguy cơ gì?

Nhiều người tập luyện và vận động viên chuyên nghiệp thường cho rằng chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng cùng cường độ vận động cao là tấm khiên bảo vệ cơ thể hoàn hảo. Tuy nhiên, việc dành phần lớn thời gian thi đấu và rèn luyện trong các nhà thi đấu khép kín lại tiềm ẩn một nguy cơ âm thầm: thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng.

Tình trạng thiếu vitamin D kéo dài không chỉ làm suy giảm sức mạnh cơ bắp và chức năng phục hồi, mà còn trực tiếp làm gia tăng nguy cơ gãy xương do mỏi (stress fracture) [7, 8]. Do đó, việc chủ động kiểm tra nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh là bước sàng lọc y tế thiết yếu để bảo vệ cấu trúc xương và tối ưu hóa thể lực cho các vận động viên trong nhà [7, 8].

Thiếu hụt vitamin D: Lỗ hổng lớn của vận động viên trong nhà

Vitamin D có vai trò sinh học quan trọng đối với sức khỏe xương khớp, khả năng miễn dịch, phản ứng viêm và chức năng thần kinh - cơ ^[1]. Không giống như nhiều vi chất khác, cơ thể người tổng hợp phần lớn vitamin D thông qua việc tiếp xúc trực tiếp của da với ánh nắng mặt trời ^[2]. Khi các vận động viên tập luyện hoàn toàn dưới mái che, cơ chế tổng hợp tự nhiên này gần như bị cắt đứt [3, 5].

Một phân tích tổng hợp quy mô lớn từ 23 nghiên cứu trên 2.313 vận động viên chỉ ra rằng 56% trong số họ rơi vào tình trạng không đủ vitamin D ^[3]. Tỷ lệ thiếu hụt này thay đổi rõ rệt theo vĩ độ địa lý, mùa trong năm (cao nhất vào mùa đông và đầu xuân) và đặc biệt tăng vọt ở nhóm vận động viên chơi các môn thể thao trong nhà ^[3]. Thậm chí, một nghiên cứu cho thấy nồng độ vitamin D trung bình ở vận động viên trong nhà thấp hơn đáng kể (90 ± 28 nmol/L) so với nhóm tập ngoài trời (131 ± 35 nmol/L) ^[3].

Vì sao thiếu vitamin D làm suy yếu cơ bắp và dễ gãy xương?

Về mặt sinh học, thụ thể vitamin D (VDR) hiện diện trực tiếp trên các tế bào mô cơ vân [1, 6]. Vitamin D gắn vào các thụ thể này để điều hòa các cơ chế di truyền và tế bào liên quan đến khối lượng cơ, sức mạnh và chức năng thần kinh - cơ [1, 6]. Khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng (nồng độ 25-hydroxyvitamin D dưới 25 nmol/L), hiện tượng yếu cơ rõ rệt đã được ghi nhận trên lâm sàng ^[4].

Bên cạnh chức năng co cơ, vitamin D giữ vai trò duy trì mật độ khoáng chất xương và phòng ngừa loãng xương [2, 8]. Mức vitamin D tối ưu (trên 50 nmol/L) giúp xương duy trì độ đàn hồi và chịu lực ^[5]. Khi nồng độ này sụt giảm, quá trình chu chuyển xương bị rối loạn, khiến cấu trúc vi mô của xương suy yếu trước các áp lực lặp đi lặp lại liên tục từ việc vận động cường độ cao [7, 8]. Hậu quả là nguy cơ gãy xương do mỏi hình thành và khả năng hồi phục cơ học sau tổn thương sụt giảm nghiêm trọng [7, 8].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực tế nói gì?

Bức tranh thiếu hụt vi chất này đã được làm sáng tỏ qua nhiều nghiên cứu có thiết kế đa dạng:

Nghiên cứu so sánh cắt ngang năm 2021 tiến hành trên 48 nam vận động viên đại học ưu tú gồm 21 vận động viên đấu kiếm trong nhà và 27 vận động viên khúc côn cầu ngoài trời ^[1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu vitamin D (dưới 20 ng/mL) ở nhóm đấu kiếm trong nhà lên tới 90,5% (19/21 người), trong khi nhóm ngoài trời chỉ là 18,5% ^[1]. Nồng độ trung bình của nhóm trong nhà là 15,3 ± 3,3 ng/mL, thấp hơn nhiều so với mức 24,9 ± 4,5 ng/mL của nhóm ngoài trời ^[1]. Đáng chú ý, các vận động viên từng có tiền sử gãy xương do mỏi ghi nhận mức vitamin D thấp hơn đáng kể so với người chưa từng bị gãy xương (21,1 ± 4,3 ng/mL so với 26,4 ± 3,0 ng/mL) ^[1].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2019 khảo sát trên 18 nữ vận động viên thể dục dụng cụ ưu tú từ 10 đến 17 tuổi ^[6]. Tình trạng thiếu hoặc không đủ vitamin D xuất hiện phổ biến, trong đó 33% có nồng độ dưới 20 ng/mL và tỷ lệ thiếu hụt chung ở những người tập trong nhà không tận dụng được ánh nắng mặt trời lên tới 83% ^[6]. Một mẫu khảo sát mở rộng trên 229 nữ vận động viên ghi nhận 15,3% có nồng độ dưới 20 ng/mL và tỷ lệ thiếu hụt nói chung là 71,6% ^[6].

Nghiên cứu theo dõi dọc năm 2020 trên 47 vận động viên đại học tại Vương quốc Anh (22 người tập trong nhà, 25 người tập ngoài trời) trong giai đoạn mùa thu và mùa xuân ^[5]. Nồng độ 25(OH)D huyết thanh trung bình đã giảm mạnh từ 52,8 ± 22,0 nmol/L vào mùa thu xuống còn 31,0 ± 16,5 nmol/L vào mùa xuân ^[5]. Đến mùa xuân, có 34% vận động viên bị thiếu vitamin D nặng (dưới 25 nmol/L theo hướng dẫn của Anh) ^[5].

Nghiên cứu dịch tễ năm 2024 tại Israel kiểm tra 761 mẫu huyết thanh từ 334 vận động viên ưu tú chuẩn bị cho Olympic ^[7]. Tỷ lệ thiếu hụt (dưới 50 nmol/L) chiếm 7,5% và tỷ lệ không đủ (50-75 nmol/L) chiếm tới 39,2% ^[7]. Tỷ lệ thiếu hụt cao nhất ghi nhận ở nhóm vận động viên thể dục dụng cụ và thể thao đối kháng ^[7].

Nghiên cứu mù đôi năm 2016 trên 20 vận động viên bóng rổ xe lăn ưu tú tập luyện trong nhà có tổn thương tủy sống ^[8]. Toàn bộ 20 vận động viên ban đầu đều có mức vitamin D dưới 75 nmol/L ^[8]. Can thiệp bổ sung liều 6.000 IU/ngày liên tục trong 12 tuần giúp tất cả đạt mức tối ưu, đồng thời ghi nhận sức mạnh đo bằng máy đo đẳng động tăng đáng kể ở tay không thuận, dù bài kiểm tra công suất đạp xe Wingate chưa cho thấy cải thiện rõ rệt ^[8].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2019 trên các vận động viên Taekwondo thanh thiếu niên cho thấy tỷ lệ thiếu hoặc không đủ vitamin D lên tới 74,5% ^[2]. Dù mối liên hệ trực tiếp với hiệu suất vận động còn yếu, các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng việc dành hầu hết thời gian tập luyện trong nhà thi đấu khiến sinh viên đại học thiếu hụt 100%, trong khi học sinh có 3 buổi học thể dục ngoài trời mỗi tuần (50 phút/buổi) có tỷ lệ thấp hơn ^[2].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù rủi ro về sức khỏe xương và nguy cơ chấn thương do thiếu vitamin D đã rõ ràng, tác động của việc bổ sung vitamin D lên sức mạnh vận động tối ưu vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều [1, 2, 6]. Nhiều can thiệp bổ sung cho thấy kết quả cải thiện chức năng cơ bắp không đồng nhất, phần lớn tác động tích cực chỉ thể hiện rõ ở những người bị thiếu hụt ban đầu (dưới 50 nmol/L) ^[4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện tại có sự khác biệt lớn về đối tượng, thiết kế (cắt ngang hoặc cỡ mẫu nhỏ như 20 hay 48 người), vĩ độ địa lý và chưa có sự thống nhất quốc tế về nồng độ huyết thanh lý tưởng phục vụ riêng cho hiệu suất thi đấu đỉnh cao [1, 6, 8].

Những hiểu lầm thường gặp về việc hấp thụ vitamin D

Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng chỉ cần chế độ ăn uống đầy đủ hải sản, trứng hay sữa là đủ đáp ứng nhu cầu vitamin D ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng thời gian tiếp xúc với ánh nắng mặt trời mới là yếu tố quyết định nồng độ 25(OH)D trong máu, trong khi lượng nạp từ thực phẩm thường không tạo ra khác biệt đáng kể giữa các nhóm nghiên cứu ^[2].

Một hiểu lầm khác là tập luyện ngoài trời luôn đảm bảo không bị thiếu vitamin D. Nghiên cứu thực tế tại Hawaii cho thấy 51% người lướt sóng vẫn có mức vitamin D thấp; tại Tây Ban Nha, 82% trong số 408 vận động viên thuộc 34 môn thể thao không đạt mức tối ưu (dưới 30 ng/mL) ^[6]. Ngay cả vận động viên đua xe đạp hay cưỡi ngựa ngoài trời cũng ghi nhận mức vitamin D tụt dốc vào mùa đông (chỉ còn 8 ng/mL) hoặc nằm sát ngưỡng đáy [3, 4].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Các vận động viên tập luyện cố định trong nhà như thể dục dụng cụ, đấu kiếm, bóng rổ, bơi lội, vật hoặc các môn đối kháng là nhóm có rủi ro thiếu hụt cao nhất [4, 7, 8]. Ngoài ra, những người sinh sống và tập luyện ở các vùng vĩ độ cao, mùa đông kéo dài cũng đối mặt với nguy cơ sụt giảm nồng độ vitamin D huyết thanh nghiêm trọng [2, 4].

Tuy nhiên, việc tự ý mua các chế phẩm vitamin D liều cao để uống mà không có chỉ định y khoa là điều cần tránh. Việc thừa vitamin D có thể gây ngộ độc, tăng canxi máu và làm tổn thương thận. Bất kỳ ai có bệnh lý nền về chuyển hóa canxi, sỏi thận, hoặc đang điều trị thuốc chuyên khoa cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ trước khi sử dụng vi chất bổ sung.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Để chủ động bảo vệ cơ xương khớp, người tập luyện trong nhà và các vận động viên nên thực hiện các biện pháp dựa trên bằng chứng sau:

Xét nghiệm định lượng huyết thanh: Cần chủ động kiểm tra nồng độ 25(OH)D định kỳ, đặc biệt là vào thời điểm chuyển giao giữa mùa thu và mùa đông hoặc trước các đợt tập huấn nặng [2, 4, 7]. Mức dưới 20 ng/mL (50 nmol/L) đòi hỏi can thiệp y tế để điều chỉnh [6, 7, 8].

Tận dụng ánh sáng tự nhiên: Cần dành tối thiểu 20 phút mỗi ngày tham gia các hoạt động thể chất ngoài trời để kích thích da tự tổng hợp vitamin D ^[2]. Đối với vận động viên ngoài trời, việc duy trì khung giờ tập luyện có nắng giúp nồng độ vitamin D cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ tập lúc sáng sớm hoặc chiều muộn ^[6].

Bổ sung có kiểm soát: Trong trường hợp thiếu hụt đã được chẩn đoán, việc bổ sung liều lượng (ví dụ như mức 6.000 IU/ngày trong 12 tuần dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế thể thao) có thể đưa nồng độ vi chất về ngưỡng tối ưu một cách hiệu quả ^[8].

Thiếu hụt vitamin D là một nguy cơ có thật, âm thầm làm suy giảm sức mạnh cơ bắp và đe dọa trực tiếp cấu trúc xương của người tập luyện trong nhà [1, 8]. Hãy duy trì thói quen tiếp xúc ánh nắng tự nhiên hợp lý và chủ động kiểm tra máu định kỳ để duy trì thể trạng thi đấu bền bỉ, an toàn.