Nhiều người Việt thường quen gọi củ của cây thổ cao ly sâm (còn gọi là sâm đất) là một loại "nhân sâm bình dân" có tác dụng bồi bổ tương đương nhân sâm Hàn Quốc hay nhân sâm Triều Tiên. Với hình dáng bên ngoài khá giống củ sâm thật, loại thảo dược này thường được ngâm rượu, nấu canh hoặc phơi khô làm thuốc bổ trong dân gian. Tuy nhiên, sự trùng hợp về tên gọi và hình thái rễ củ đã dẫn đến ngộ nhận lớn về mặt công dụng sinh học.
Thực tế khoa học chứng minh thổ cao ly sâm hoàn toàn không phải là nhân sâm thật. Cây sâm đất này thuộc chi thảo mộc khác, không hề chứa các hoạt chất ginsenoside đặc trưng vốn làm nên giá trị y học của chi nhân sâm [1]. Do đó, thổ cao ly sâm không thể thay thế cho nhân sâm thật trong điều trị hay bồi bổ chuyên sâu.
Bản chất sinh học: Họ rau sam khác biệt chi Panax
Để hiểu rõ sự khác biệt, trước hết cần nhìn nhận nguồn gốc thực vật học của hai loại cây này. Nhân sâm thật là tên gọi chỉ các loài thực vật thuộc chi Panax, họ Cuồng cuồng (Araliaceae) [1], [2]. Chi này bao gồm các loài nổi tiếng như sâm Triều Tiên hay sâm Hàn Quốc (Panax ginseng), sâm Mỹ (Panax quinquefolius), tam thất (Panax notoginseng) và sâm Việt Nam (Panax vietnamensis) [1], [3], [2]. Các loài thảo dược thuộc chi Panax đã được sử dụng hàng ngàn năm trong y học cổ truyền nhờ nguồn hoạt chất quý giá [4], [2].
Trong khi đó, thổ cao ly sâm, còn được gọi là sâm Thái Lan, có danh pháp khoa học là Talinum paniculatum [1]. Loài cây này thuộc họ Rau sam mồng tơi (Talinaceae/Portulacaceae), vốn là một dạng cây cỏ dại rất phổ biến tại các vùng nhiệt đới [1]. Dù phần rễ củ phình to có hình dáng bên ngoài rất giống củ sâm thật, về mặt sinh học và phả hệ thực vật, thổ cao ly sâm hoàn toàn không có mối liên hệ họ hàng với chi nhân sâm Panax [1].
Việc gọi nhiều loài thực vật khác nhau bằng cái tên "sâm" bắt nguồn từ tập quán dân gian dựa trên hình thái rễ củ hoặc đặc tính bổ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, sự nhầm lẫn giữa chi Panax và các loài cây khác có thể dẫn đến thiệt hại kinh tế khi người mua phải trả giá cao cho sản phẩm kém giá trị hơn [1]. Đáng lo ngại hơn, trong tự nhiên còn có những loài như thương lục (Phytolacca americana) cũng có rễ rất giống nhân sâm nhưng hạt và rễ lại có độc, gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng nếu nhầm lẫn [1].
Khác biệt cốt lõi về hoạt chất: Sự vắng mặt của ginsenoside
Sự khác biệt lớn nhất giữa nhân sâm thật và thổ cao ly sâm nằm ở thành phần hóa học bên trong. Giá trị trị liệu cốt lõi của nhân sâm chi Panax nằm ở nhóm hoạt chất saponin đặc hiệu gọi là các ginsenoside và gintonin [1], [2]. Ngoài ra, nhân sâm thật còn chứa lượng lớn polysaccharides, peptide nhỏ và tinh dầu [4].
Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng, mặc dù nhiều loại thảo dược ngoài tự nhiên được gắn mác là "sâm", chúng hoàn toàn không chứa các hợp chất ginsenoside có hoạt tính sinh học [1]. Thổ cao ly sâm (Talinum paniculatum) hoàn toàn thiếu vắng các hoạt chất ginsenoside nền tảng này [1]. Đây chính là lý do vì sao thổ cao ly sâm không thể mang lại các hiệu quả sinh học tương đương nhân sâm tự nhiên hay nhân sâm nuôi trồng thuộc chi Panax.
Đối với chi Panax, các nhà khoa học đã phân lập và xác định rất nhiều loại ginsenoside khác nhau quy định đặc tính của từng loài. Các chất đánh dấu hóa học điển hình gồm có ginsenoside Rf, 20(S)-pseudoginsenoside F11, malonyl ginsenoside Rb1, ginsenoside Rb2, ginsenoside Rd, notoginsenoside-R1, majonoside R1 hay vinaginsenoside R14 [5], [6]. Tùy thuộc vào cấu trúc chuỗi aglycone như panaxadiol, panaxatriol hay axit oleanolic, các saponin trong chi Panax sẽ phát huy những tác động sinh học riêng biệt [2]. Sự vắng mặt hoàn toàn của các khung phân tử này trong thổ cao ly sâm cho thấy hai loài dược liệu này có hồ sơ chuyển hóa hoàn toàn khác nhau [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần và nhận diện?
Các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều công trình chuyên sâu để phân biệt chi nhân sâm thật và vạch rõ ranh giới với các loài giả mạo hoặc có hình thái tương tự.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phát triển phương pháp Bar-HRM (kết hợp mã vạch DNA và phân tích nhiệt độ nóng chảy phân giải cao) nhằm định danh và phân biệt các loài nhân sâm gồm Panax ginseng, Panax notoginseng với cây thổ cao ly sâm (Talinum paniculatum) và cây thương lục (Phytolacca americana) [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá 5 vùng chỉ thị phân tử gồm ITS2, matK, psbA-trnH và rbcL [1]. Kết quả chỉ ra vùng chỉ thị ITS2 là mồi phân tích phù hợp nhất, cho phép phân biệt rõ rệt sâm Hàn Quốc thật với các loài sâm giả mạo có hình thái bên ngoài giống hệt [1]. Nghiên cứu này cũng khẳng định rễ cây thổ cao ly sâm Talinum paniculatum không chứa hoạt chất sinh học ginsenoside của nhân sâm [1].
Đối với việc phân tích thành phần hóa học của chi nhân sâm thật, một nghiên cứu năm 2008 đã sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ thời gian bay (UPLC-QTOFMS) kết hợp thống kê đa biến để lập hồ sơ chất chuyển hóa trên 5 loài Panax y học (P. ginseng Trung Quốc, P. notoginseng, P. japonicus, P. quinquefolium và P. ginseng Hàn Quốc) [5]. Kết quả phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy 5 loài này tách biệt thành 5 nhóm hóa chất thực vật khác nhau, được xác định qua các dấu ấn hóa học như ginsenoside Rf, malonyl ginsenoside Rb1 và ginsenoside Rb2 [5]. Phương pháp này chứng minh tính chất hóa học rất phức tạp và đặc trưng của nhóm nhân sâm thực thụ [5].
Đến năm 2023, một nghiên cứu khác tiếp tục ứng dụng công nghệ UPLC-QTOF-MS và hóa trắc lượng trên các loài P. ginseng, P. quinquefolius, P. notoginseng, P. japonicus và P. japonicus var. major [6]. Nhóm tác giả đã xác định được 49 hợp chất, trong đó có 38 dấu ấn sinh học ổn định cấu thành chủ yếu từ saponin, cùng một lượng nhỏ axit amin và axit béo [6]. Các dấu ấn quan trọng phân biệt các loài sâm thật gồm Notoginsenoside-R1, Majonoside R1, Vinaginsenoside R14, Ginsenoside-Rf và Ginsenoside-Rd [6].
Về phương pháp phân biệt dạng chế phẩm, nghiên cứu năm 2023 đã ứng dụng công nghệ lắp ráp kẹp tóc xúc tác (CHA) dựa trên các đa hình đơn nucleotide (SNP) trong vùng ITS2 để định danh Panax ginseng và Panax quinquefolium [7]. Thử nghiệm cho thấy nồng độ kẹp tóc tối ưu là 5 ng/microL, tỷ lệ mồi xuôi và mồi ngược là 20:1, giới hạn phát hiện đạt 0,5 ng/microL với độ đặc hiệu cao và tỷ lệ dương tính đạt 100%, giúp kiểm soát chất lượng các sản phẩm chế biến dạng lát, bột hoặc viên nang [7].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng làm rõ sự phân bố của saponin trong các bộ phận của cây chi Panax. Năm 2020, một nghiên cứu đánh giá hàm lượng saponin trong rễ và thân lá của Panax ginseng, sâm Mỹ và tam thất sau xử lý nhiệt và axit [3]. Kết quả cho thấy hàm lượng saponin tổng thể trong thân lá cao hơn trong rễ, hàm lượng ginsenoside trong tam thất thô cao hơn sâm Mỹ và sâm Hàn Quốc, đồng thời thân lá tam thất có tỷ lệ chuyển hóa thành saponin hiếm cao nhất với tỷ lệ thất thoát tổng ginsenoside rất thấp chỉ 4% [3].
Tác dụng dược lý đã được chứng minh của nhân sâm thật
Nhờ sở hữu hệ thống ginsenoside phong phú và polysaccharides đặc thù, các loài sâm thuộc chi Panax đã được chứng minh có nhiều tác động sinh học sâu rộng trên cơ thể người và động vật. Polysaccharide trong Panax ginseng chiếm tỷ lệ lớn trong thành phần hóa học và là một trong những hoạt chất quan trọng nhất đóng góp vào chức năng sinh học bồi bổ của sâm [4].
Tổng quan nghiên cứu từ Viện Thực vật học Côn Minh (CAS) năm 2018 cho biết các saponin trong chi Panax với khung panaxadiol, panaxatriol và axit oleanolic thể hiện các hoạt tính dược lý chủ yếu trên hệ tuần hoàn máu, hệ tim mạch và mạch máu não, hệ thần kinh, điều hòa chuyển hóa và điều hòa miễn dịch [2].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 đã phân tích 132 bài báo khoa học giai đoạn 2002-2023 về cơ chế bảo vệ tim mạch của Panax ginseng [8]. Kết quả chỉ ra các hoạt chất trong sâm, đặc biệt là ginsenoside Rb1, thể hiện khả năng bảo vệ chống tổn thương tái tưới máu thiếu máu cục bộ, xơ vữa động mạch và suy tim [8]. Cơ chế tác động cốt lõi là cải thiện chuyển hóa năng lượng cơ tim (thông qua con đường tín hiệu AMPK và PPAR), ức chế quá trình tự thực quá mức, chống oxy hóa, chống viêm và thúc đẩy tiết exosome [8].
Ngược lại, trong các tài liệu khoa học nêu trên, không có bất kỳ bằng chứng nào ghi nhận thổ cao ly sâm (Talinum paniculatum) sở hữu các cơ chế điều hòa chuyển hóa cơ tim hay hệ miễn dịch tinh vi thông qua hệ thống ginsenoside giống như nhân sâm [1].
Hiểu lầm thường gặp và giá trị thực tế của thổ cao ly sâm
Hiểu lầm phổ biến nhất trong người dân là coi thổ cao ly sâm như một dạng nhân sâm giá rẻ, có thể dùng thay thế sâm Triều Tiên để đại bổ nguyên khí, tăng lực hay hỗ trợ điều trị bệnh tim mạch. Sự ngộ nhận này chủ yếu đến từ tên gọi dân gian có gắn chữ "sâm" và phần rễ củ phân nhánh mập mạp trông giống hình người.
Trên thực tế, thổ cao ly sâm chỉ là một loại thảo dược dân dã thuộc họ rau sam [1]. Cây thường được người dân trồng làm cảnh hoặc thu hái lá làm rau ăn thanh nhiệt. Mặc dù là một loại rau hoặc vị thuốc mát trong kinh nghiệm dân gian, giá trị dược lý chuyên sâu của nó hoàn toàn không nằm cùng đẳng cấp với nhân sâm chi Panax do không chứa ginsenoside [1]. Việc thổi phồng củ thổ cao ly sâm thành "thần dược" bồi bổ có thể khiến người dùng chi trả số tiền không tương xứng với giá trị thật [1].
Thêm vào đó, việc tự ý khai thác các loại rễ cây có hình thái giống sâm ngoài tự nhiên tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Điển hình là loài thương lục (Phytolacca americana), loài cây có rễ củ rất giống củ sâm thật nhưng lại chứa độc tố nguy hiểm ở cả rễ và hạt, có thể đe dọa trực tiếp tính mạng nếu đào về ngâm rượu hay sắc uống [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang cần điều trị y khoa chuyên sâu không nên tự ý dùng thổ cao ly sâm để thay thế các vị thuốc sâm chuẩn hóa do bác sĩ chỉ định. Hoạt tính bảo vệ tim mạch và phục hồi năng lượng đã được khoa học chứng minh thuộc về ginsenoside của sâm chi Panax, không có ở thổ cao ly sâm [1], [8].
Những người mắc các bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần thận trọng tối đa, không tự ý dùng các loại rễ củ phơi khô trôi nổi trên thị trường không rõ nguồn gốc. Nếu mua nhầm phải rễ cây có độc như thương lục do nhầm lẫn hình thái củ sâm, hậu quả ngộ độc sẽ rất nghiêm trọng [1].
Đối với nhân sâm thật (Panax ginseng), do có tác động mạnh mẽ lên hệ thống tim mạch, huyết áp và chuyển hóa thông qua các con đường tín hiệu tế bào [2], [8], người bệnh tim mạch hay đang dùng thuốc điều trị cũng bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, tránh tự ý phối hợp liều lượng bừa bãi.
Cách sử dụng hợp lý và lời khuyên cân bằng
Để tận dụng đúng giá trị và bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng cần có cái nhìn thực tế và rạch ròi giữa thực phẩm dân dã và dược liệu đặc trị:
- Nhận diện đúng giá trị: Xem thổ cao ly sâm như một loại rau ăn thanh mát, dùng lá nấu canh hoặc rễ củ hỗ trợ giải nhiệt mức độ nhẹ trong bữa ăn gia đình. Tuyệt đối không thần thánh hóa củ sâm đất thành thuốc bổ chữa bách bệnh.
- Không dùng thay thế thuốc: Không dùng thổ cao ly sâm thay cho các vị thuốc nhân sâm, hồng sâm hay tam thất trong các thang thuốc điều trị bệnh lý [1], [2].
- Đảm bảo nguồn gốc xuất xứ: Chỉ mua nhân sâm và các chế phẩm từ sâm tại các cơ sở dược liệu uy tín, có kiểm định thành phần và nguồn gốc rõ ràng để tránh mua phải sâm giả hoặc rễ cây hoang dại nguy hiểm [1], [7].
Tóm lại, thổ cao ly sâm và nhân sâm thật là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt về mặt bản chất học thuật và hoạt chất hóa học [1]. Dù thổ cao ly sâm là cây rau thanh nhiệt dân dã hữu ích, người tiêu dùng cần tỉnh táo xóa bỏ ngộ nhận thay thế được sâm quý, tránh tiền mất tật mang. Khi cần bồi bổ cơ thể hay cải thiện các vấn đề bệnh lý, việc tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế luôn là giải pháp an toàn hàng đầu.
