Thổ đinh quế (tên khoa học Evolvulus alsinoides, thuộc họ Bìm bìm Convolvulaceae) là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ với tên gọi Shankhpushpi hoặc Vishnukranthi [2, 4]. Cây thường được truyền tụng với tác dụng an thần, chống co giật và bồi bổ trí não [1, 5]. Nhiều người tìm mua loại thảo mộc này với kỳ vọng cải thiện trí nhớ, hỗ trợ điều trị chứng hay quên hoặc ngừa suy giảm nhận thức.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy thổ đinh quế chưa được chứng minh hiệu quả tăng cường trí nhớ trên người. Bằng chứng sinh học ghi nhận tác dụng bảo vệ thần kinh mới chỉ dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) và thử nghiệm ống nghiệm [2, 3]. Hơn nữa, kết quả giữa các dạng bào chế vẫn còn mâu thuẫn, chưa có thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao trên người [1, 2].

Cơ chế tác động được phát hiện trong phòng thí nghiệm

Trong ống nghiệm và trên mô não động vật, chiết xuất thổ đinh quế thể hiện một số hoạt tính sinh học có thể bảo vệ tế bào thần kinh [1]. Các thử nghiệm ống nghiệm cho thấy dịch chiết cồn-nước (hydro-alcoholic) của cây có khả năng dọn gốc tự do, chống oxy hóa vượt trội so với dạng chiết xuất bằng nước đơn thuần [1]. Phân tích hóa thực vật chỉ ra dịch chiết cồn-nước chứa hàm lượng flavonoid cao hơn hẳn chiết xuất nước thông thường [1].

Ngoài ra, thổ đinh quế thể hiện tác động ức chế men acetylcholinesterase và butyrylcholinesterase trong mô hình ống nghiệm [1]. Đây là những enzym phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine, loại chất đóng vai trò sống còn đối với quá trình ghi nhớ và tư duy [1]. Dược liệu này cũng ức chế các enzym khác liên quan đến quá trình thoái hóa thần kinh như glycogen synthase kinase-3-beta (GSK-3-beta), rho kinase (ROCK II), prolyl endopeptidase (PEP), catechol-O-methyl transferase (COMT) và lipoxygenase (LOX) [1].

Ở mức độ cơ quan, chiết xuất thổ đinh quế hỗ trợ giảm căng thẳng oxy hóa tại vỏ não và hồi hải mã của chuột [1]. Biểu hiện qua việc làm giảm malondialdehyde, tăng glutathione dạng khử, điều hòa nitric oxide, cải thiện hoạt tính superoxide dismutase và ức chế sự gia tăng biểu hiện của men ROCK II [1]. Những biến đổi này giúp cải thiện chức năng cholinergic ở hệ thần kinh của chuột bị gây tổn thương [1].

Chi tiết các nghiên cứu trên mô hình động vật

Tác dụng tăng cường trí nhớ và giảm chứng hay quên của thổ đinh quế đã được ghi nhận trong một số thử nghiệm trên gặm nhấm:

Nghiên cứu công bố năm 2005 đánh giá hoạt tính chống căng thẳng và chống suy giảm trí nhớ của chiết xuất cồn thô từ thổ đinh quế trên chuột cống Sprague-Dawley và chuột nhắt Swiss [2]. Chuột cống chịu áp lực bất động cấp tính (150 phút) hoặc căng thẳng mạn tính không thể đoán trước trong 7 ngày [2]. Ở liều 100, 200 và 400 mg/kg dùng đường uống trong 3 ngày trước thử nghiệm cấp tính, hoặc 200 mg/kg trong 7 ngày ở thử nghiệm mạn tính, chiết xuất giúp giảm các tổn thương do stress như loét dạ dày, phì đại tuyến thượng thận, giảm mức tăng enzym creatine kinase (CK) và corticosterone trong huyết tương [2]. Trên chuột nhắt trắng bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine, liều uống 100 mg/kg trong 3 ngày giúp cải thiện đáng kể hiệu suất trong bài kiểm tra tránh né thụ động [2].

Nghiên cứu công bố năm 2012 sử dụng chuột cống đực giống Wistar bị tiêm streptozotocin vào não thất để gây suy giảm nhận thức mô phỏng bệnh Alzheimer [1]. Chuột được cho uống chiết xuất cồn-nước của thổ đinh quế ở các mức liều 100, 300 và 500 mg/kg [1]. Chức năng nhận thức được kiểm tra bằng mê lộ chữ thập nâng cao (elevated plus maze), bài thử né tránh thụ động và mê lộ nước Morris vào các ngày thứ 14, 21 và 28 [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp ngăn ngừa tình trạng suy giảm nhận thức theo phụ thuộc liều lượng thông qua việc bảo vệ tế bào trước hiện tượng stress oxy hóa và nâng cao chức năng cholinergic não bộ [1].

Đánh giá tổng quan công bố năm 2017 trích dẫn lại nghiên cứu của Nahata và cộng sự (2010), thử nghiệm trên chuột cống dùng chiết xuất ethanol, phân đoạn ethyl acetate và phân đoạn nước của thổ đinh quế [3]. Khi dùng đường uống ở liều 100 mg/kg và 200 mg/kg, tất cả các phân đoạn đều cải thiện khả năng học và ghi nhớ ở bài kiểm tra bước xuống (step-down) và bài thử tránh né trong lồng hai ngăn (shuttle-box) [3]. Ngoài ra, ở liều 0,3 mg/kg tiêm màng bụng, các chiết xuất này đảo ngược tình trạng mất trí nhớ do hóa chất scopolamine gây ra, tương đương với thuốc đối chứng piracetam [3].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2023 thực hiện trên chuột nhắt trắng Swiss albino khỏe mạnh (trọng lượng 25–30g) bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine [4]. Chuột được chia nhóm và đánh giá khả năng vận động, học tập thông qua mê lộ chữ thập và bài thử né tránh thụ động [4]. Kết quả ghi nhận tổng số lượt di chuyển giữa các nhánh ở nhóm đối chứng bình thường (GS) là 12,6 ± 0,89, nhóm dùng scopolamine (GSP) giảm còn 3,4 ± 0,55, trong khi các nhóm điều trị bằng chiết xuất cồn methanolic của thổ đinh quế liều thấp (GSLD) và liều cao (GSHD) lần lượt tăng lên mức 7 ± 0,71 và 10 ± 0,71 [4]. Thời gian lưu lại vùng an toàn và vùng bị điện giật giữa nhóm scopolamine so với các nhóm dùng thảo mộc cho thấy sự cải thiện có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [4].

Nghiên cứu chỉ ra kết quả không hiệu quả

Mặc dù có nhiều báo cáo tích cực, tác dụng của thảo mộc này không đồng nhất trong mọi điều kiện thử nghiệm. Điển hình là nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2012 đánh giá khả năng phục hồi trí nhớ sau sốc điện trên 64 con chuột cống đực Sprague-Dawley [5].

Các con chuột được cho uống chiết xuất nước (dạng sắc nước truyền thống) của thổ đinh quế hoặc giả dược liên tục trong 13 ngày [5]. Từ ngày 1 đến ngày 8, chuột chỉ uống dịch chiết hoặc chất đối chứng [5]. Từ ngày 8 đến ngày 10, chuột được huấn luyện chạy trong mê lộ chữ T [5]. Sang ngày 11, chuột chịu 2 lần sốc điện co giật (ECS) 30 mC cách nhau 5 giờ [5]. Ngày 12 kiểm tra khả năng nhớ lại bài học trước khi sốc điện, và ngày 13 đánh giá khả năng học nhiệm vụ mới [5].

Kết quả cho thấy chuột dùng nước sắc thổ đinh quế không học tốt hơn trong giai đoạn trước sốc điện (ngày 8-10) [5]. Thảo dược cũng không làm thay đổi thời gian co giật do sốc điện gây ra ở ngày 11 [5]. Đáng chú ý, nước sắc thổ đinh quế hoàn toàn không làm giảm tình trạng mất trí nhớ ngược chiều do sốc điện gây ra vào ngày 12 [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng nước sắc đơn giản từ dược liệu này không tạo ra tác động tích cực nào lên các chỉ số nhận thức hay thời gian co giật trên mô hình sốc điện, làm giảm kỳ vọng sử dụng bài thuốc sắc truyền thống trên lâm sàng [5].

Bằng chứng hiện có nói lên điều gì và các mặt hạn chế

Nhìn nhận một cách khách quan, toàn bộ dữ liệu khoa học về tác động của thổ đinh quế lên trí nhớ hiện nay đều xuất phát từ nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào cô lập [1, 2, 3]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng trên người để khẳng định tác dụng kích thích trí não của loài thảo dược này [4].

Bên cạnh đó, hiệu quả sinh học của cây phụ thuộc rất lớn vào dung môi chiết xuất. Trong khi dịch chiết cồn hữu cơ (ethanol, methanol) thể hiện các tác động chống mất trí nhớ thì dạng nước sắc thông thường lại không mang lại hiệu quả trong mô hình mất trí nhớ do sốc điện [1, 3]. Điều này cho thấy việc tự ý đun sắc cây cỏ tươi hoặc khô tại nhà có thể không mang lại nồng độ hoạt chất cần thiết để phát huy tác dụng dược lý [1, 3].

Khoảng cách từ thử nghiệm trên động vật đến ứng dụng trên cơ thể người là rất lớn. Tốc độ hấp thu, chuyển hóa hoạt chất và cơ chế sinh lý thần kinh ở người phức tạp hơn nhiều so với chuột [4]. Do đó, người tiêu dùng không thể xem các kết quả nghiên cứu trên chuột là bằng chứng chắc chắn để tự ý sử dụng cây thuốc này nhằm mục đích bồi bổ trí não hay thay thế phác đồ điều trị bệnh.

Dữ liệu về độ an toàn và độc tính

Về mặt độc tính học, chiết xuất thổ đinh quế ghi nhận mức độ dung nạp tương đối tốt trên mô hình gặm nhấm [6]. Nghiên cứu năm 2019 theo tiêu chuẩn OECD 423 và 407 trên chuột nhắt trắng Swiss albino đã khảo sát độc tính cấp và bán trường diễn của chiết xuất ethanol từ thảo mộc này [6].

Khi đánh giá liều gây chết trung bình (LD50), chuột được uống liều đơn từ 200 đến 2000 mg/kg và theo dõi trong 72 giờ [6]. Đánh giá độc tính cấp tính với các liều 300, 600, 1200 và 2000 mg/kg theo dõi trong 14 ngày, cùng thử nghiệm bán trường diễn cho uống các mức liều này liên tục trong 28 ngày đều không ghi nhận trường hợp chuột bị tử vong [6]. Hành vi chung, thể trọng, lượng ăn uống của chuột không bị rối loạn [6]. Phân tích hóa sinh, huyết học và mô bệnh học của các cơ quan quan trọng gồm não, tim, gan và thận đều không tìm thấy tổn thương hay biến đổi cấu trúc mô bất thường [6].

Dù vậy, các kiểm tra an toàn này chỉ mới thực hiện trên động vật trong thời gian tối đa 28 ngày [6]. Độ an toàn lâu dài, khả năng tương tác thuốc và các tác dụng phụ trên người hiện vẫn chưa có dữ liệu đầy đủ [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Vì thiếu dữ liệu lâm sàng trên người, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng thổ đinh quế:

  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn nào được thực hiện trên nhóm đối tượng đặc biệt này, việc tự ý dùng có thể tiềm ẩn rủi ro cho thai nhi hoặc trẻ nhỏ.
  • Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền: Chức năng chuyển hóa gan, thận ở các nhóm đối tượng này rất nhạy cảm, không nên dùng các dịch chiết thảo dược chưa chuẩn hóa.
  • Người mắc chứng suy giảm nhận thức nặng hoặc bệnh Alzheimer: Không dùng thảo dược truyền miệng thay cho phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thần kinh.
  • Người đang dùng các loại thuốc điều trị thần kinh, thuốc chống co giật: Thảo mộc có thể tương tác với các enzym chuyển hóa hoặc tác động lên hệ dẫn truyền thần kinh trung ương [1].

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Hiện nay chưa có liều dùng tiêu chuẩn, cách chế biến hay thời điểm sử dụng thổ đinh quế được cơ quan y tế khuyến cáo cho mục đích tăng cường trí nhớ ở người. Việc người dân tự ý thu hái cây tươi, phơi khô để đun nước uống hàng ngày không đồng nghĩa với việc thu được các hoạt chất chống sa sút trí tuệ, vốn chỉ được cô tách bằng dung môi chuyên dụng trong phòng thí nghiệm [1, 3].

Nếu muốn cải thiện sự tập trung và duy trì trí nhớ minh mẫn, phương pháp an toàn và hiệu quả nhất đã được y học xác lập là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy ngủ đủ giấc, tập luyện thể dục thể thao đều đặn, rèn luyện não bộ thông qua các hoạt động đọc sách, học kỹ năng mới, đồng thời xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối. Trước khi muốn dùng bất kỳ chế phẩm bổ não nào từ thảo mộc, người dân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế để tránh các rủi ro không đáng có.