Nhiều người khi gặp phải cơn đau lưng đột ngột thường tìm kiếm các giải pháp dùng thuốc để cắt đứt cảm giác co thắt, đau buốt khó chịu. Trong số các lựa chọn kê đơn, thuốc giãn cơ là nhóm thuốc thường được nhắc tới nhằm giải tỏa tình trạng căng cứng ở vùng cột sống [1], [2]. Tuy nhiên, việc sử dụng nhóm thuốc này đi kèm không ít băn khoăn về những phản ứng bất lợi đối với cơ thể, đặc biệt là cảm giác mệt mỏi và buồn ngủ [1], [3].
Thực tế, thuốc giãn cơ có thể hỗ trợ giảm đau ngắn hạn nhưng lại tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ nổi bật trên hệ thần kinh trung ương như gây an thần, chóng mặt, ngủ gà và làm giảm khả năng tập trung [1], [3]. Do những nguy cơ này cùng khả năng phụ thuộc thuốc, các chuyên gia y tế khuyến cáo chỉ nên dùng thuốc trong thời gian ngắn và cần có sự kiểm soát chặt chẽ của bác sĩ điều trị [1], [3], [4].
Cơn đau lưng cấp và thói quen tìm đến thuốc giãn cơ
Đau thắt lưng cấp tính là một trong những than phiền cơ xương khớp phổ biến nhất trong đời sống thường nhật [1]. Tình trạng này thường xuất hiện sau khi mang vác vật nặng, thay đổi tư thế đột ngột hoặc ngồi sai tư thế kéo dài, dẫn tới hiện tượng co thắt cơ bảo vệ [2]. Co rút cơ kéo dài gây chèn ép mạch máu cục bộ và làm tăng thêm mức độ đau đớn cho người bệnh [2].
Trước tình trạng đau dữ dội, nhiều bệnh nhân kỳ vọng thuốc giãn cơ sẽ mang lại tác dụng vượt trội so với các loại thuốc thông thường [1]. Dù vậy, các tài liệu y khoa chỉ ra rằng thuốc giãn cơ chưa từng được chứng minh là vượt trội hơn so với paracetamol hay thuốc chống viêm không steroid (NSAID) trong điều trị đau thắt lưng [1].
Thuốc giãn cơ trên thực tế thường chỉ được chỉ định như một lựa chọn thay thế hoặc bổ sung khi các thuốc giảm đau đầu tay không đạt hiệu quả hoặc người bệnh không dung nạp được [1], [5]. Việc coi thuốc giãn cơ là cứu cánh đầu tiên và tự ý sử dụng có thể dẫn đến việc đối mặt với nhiều tác dụng không mong muốn và gia tăng chi phí điều trị [5].
Cơ chế tác động và vì sao thuốc giãn cơ gây an thần, lơ mơ
Để hiểu rõ nguyên nhân gây ra tình trạng uể oải, lơ mơ, cần nhìn vào cách thức nhóm thuốc này vận hành trong cơ thể [1], [3]. Phần lớn các thuốc giãn cơ xương tác động chủ yếu lên hệ thần kinh trung ương chứ không tác động trực tiếp tại các sợi cơ xương ngoại biên [3], [2]. Thuốc ức chế các phản xạ tại tủy sống và các cấu trúc trên tủy, từ đó làm giảm trương lực cơ và giải phóng tình trạng co cứng [3], [2].
Chính sự ức chế hoạt động của hệ thần kinh trung ương này đã dẫn tới tác dụng an thần, khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái buồn ngủ và thiếu tỉnh táo [1], [3]. Hiện tượng chóng mặt, lơ mơ và buồn ngủ được ghi nhận nhất quán ở hầu hết các loại thuốc giãn cơ xương [1].
Đặc tính an thần biểu hiện rất rõ ở các hoạt chất như tizanidine và cyclobenzaprine [1]. Dù đặc tính này đôi khi giúp ích cho những bệnh nhân mất ngủ do co thắt cơ nghiêm trọng, nó lại là trở ngại lớn cho sinh hoạt ban ngày [1]. Ngược lại, một số hoạt chất như methocarbamol hay metaxalone ít gây an thần hơn, nhưng bằng chứng về hiệu quả của chúng vẫn còn hạn chế [1]. Ngoài ra, hoạt chất eperisone có cơ chế ức chế phản xạ tủy đồng thời điều hòa lưu lượng máu đến cơ, với các báo cáo thử nghiệm không ghi nhận tác dụng phụ trên hệ thần kinh trung ương [2].
Các bằng chứng khoa học đánh giá hiệu quả giảm đau lưng
Hiệu quả thực sự của thuốc giãn cơ trong điều trị đau lưng cấp tính đã được nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn phân tích chi tiết [3], [6], [7]. Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2007 của Hội Đau Hoa Kỳ và Trường Đại học Bác sĩ Hoa Kỳ (ACP/APS) xác nhận có bằng chứng tốt cho thấy thuốc giãn cơ có hiệu quả giảm đau trong đau thắt lưng cấp tính [6]. Mức độ cải thiện được đánh giá là vừa phải, với mức giảm từ 10 đến 20 điểm trên thang điểm đau trực quan 100 điểm, hoặc tỷ số nguy cơ cải thiện đau có ý nghĩa lâm sàng đạt từ 1,25 đến 2,00 [6].
Một tổng quan hệ thống của Cochrane công bố năm 2008 cũng khẳng định bằng chứng mạnh mẽ rằng các phân nhóm thuốc giãn cơ mang lại hiệu quả giảm đau ngắn hạn so với giả dược ở bệnh nhân đau thắt lưng không đặc hiệu [3]. Hướng dẫn của châu Âu cũng đồng thuận đưa ra khuyến cáo có thể cân nhắc dùng một đợt ngắn thuốc giãn cơ đơn độc hoặc phối hợp với NSAID khi paracetamol hay NSAID đơn thuần thất bại [3].
Đến năm 2017, một phân tích gộp gồm 15 thử nghiệm lâm sàng với 3.362 người tham gia đã đánh giá lại vai trò của nhóm thuốc này [7]. Trong đó, dữ liệu chất lượng cao từ 5 thử nghiệm trên 496 bệnh nhân cho thấy thuốc giãn cơ mang lại sự giảm đau có ý nghĩa lâm sàng trong ngắn hạn đối với đau lưng cấp, với mức chênh lệch trung bình giảm 21,3 điểm trên thang đo 100 điểm [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này nhấn mạnh không có bằng chứng hỗ trợ việc sử dụng nhóm benzodiazepine cho chứng đau lưng [7].
Nguy cơ tác dụng phụ và tính an toàn theo các nghiên cứu lớn
Bên cạnh lợi ích giảm co thắt, các báo cáo khoa học luôn đặt dấu hỏi lớn về tính an toàn của thuốc giãn cơ [1], [4]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 chỉ ra rằng các thuốc chống co thắt không thuộc nhóm benzodiazepine làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các biến cố bất lợi [4]. Những phản ứng phụ thường gặp nhất được ghi nhận là chóng mặt, buồn ngủ, đau đầu và buồn nôn [4]. Dù vậy, các tác dụng phụ này hầu như không làm gia tăng tỷ lệ ngừng điều trị, cho thấy mức độ chấp nhận được ở nhiều người bệnh [4].
Nghiên cứu Cochrane năm 2008 cũng chỉ rõ các biến cố bất lợi liên quan đến hệ thần kinh trung ương xuất hiện rất phổ biến [3]. Ngoài cảm giác an thần và buồn ngủ, bệnh nhân có thể gặp phải tình trạng đau đầu, nhìn mờ, buồn nôn và nôn mửa [3]. Nguy cơ lạm dụng và lệ thuộc thuốc cũng là vấn đề khiến nhóm thuốc này trở nên khó khăn khi kê đơn [3].
Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2008 trên 100 bệnh nhân đau thắt lưng cấp tính sử dụng eperisone liều 50 mg mỗi 8 giờ trong 10 ngày, chỉ có 4 bệnh nhân (chiếm 4%) phải ngừng thuốc do phản ứng tiêu hóa nhẹ [2]. Nghiên cứu này ghi nhận thuốc giúp giảm đau và giải phóng co cứng cơ nhanh chóng mà không thấy tác dụng an thần trung ương [2]. Ngược lại, phân tích gộp năm 2017 cho thấy tỷ lệ gặp tác dụng phụ trung vị của thuốc giãn cơ trong các thử nghiệm là 14,1%, tương đương với nhóm giả dược là 16,0% [7].
Vì sao chỉ nên dùng thuốc giãn cơ trong thời gian ngắn?
Một trong những nguyên tắc cốt lõi khi sử dụng thuốc giãn cơ cho chứng đau lưng cấp là giới hạn nghiêm ngặt về thời gian kê đơn [1], [4]. Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm đau của các thuốc chống co thắt hiện chỉ ghi nhận lợi ích ở mốc thời gian từ 2 tuần trở xuống [4].
Phân tích năm 2021 nhấn mạnh rằng tác dụng giảm đau ở thời điểm dưới 2 tuần khó có thể coi là quan trọng về mặt lâm sàng một cách lâu dài [4]. Đặc biệt, hiện nay hoàn toàn chưa có các dữ liệu nghiên cứu chất lượng cao về tác động và tính an toàn của việc dùng thuốc giãn cơ kéo dài [4], [7]. Phân tích năm 2017 cũng khẳng định việc điều trị kéo dài bằng các thuốc này không thể dựa vào các bằng chứng thử nghiệm hiện có [7].
Hơn thế nữa, việc sử dụng kéo dài làm tăng đáng kể nguy cơ lệ thuộc thuốc và lạm dụng, đặc biệt với các hoạt chất có cơ chế tác động lên tâm thần như carisoprodol hay các dẫn xuất benzodiazepine [3]. Do đó, các tài liệu hướng dẫn đều khuyến cáo thuốc chỉ nên được áp dụng như một giải pháp hỗ trợ ngắn hạn để kiểm soát đợt co thắt cấp tính [1], [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thuốc giãn cơ
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng việc kết hợp thuốc giãn cơ với thuốc chống viêm giảm đau sẽ luôn mang lại hiệu quả vượt trội gấp bội [8]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2019 đã so sánh việc dùng naproxen đơn độc với việc kết hợp thêm thuốc giãn cơ như orphenadrine hoặc methocarbamol trên bệnh nhân đau thắt lưng cấp [8]. Kết quả cho thấy việc bổ sung thêm thuốc giãn cơ vào naproxen không hề cải thiện thêm kết quả giảm đau hay phục hồi chức năng vận động [8].
Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh những phát hiện trước đó rằng việc thêm cyclobenzaprine hay diazepam vào naproxen đều không mang lại lợi ích cộng thêm cho người bệnh đau lưng cấp [8]. Dù methocarbamol hay orphenadrine khi dùng đơn độc đều vượt trội hơn giả dược, việc tự ý phối hợp nhiều loại thuốc chỉ làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ mà không chắc chắn tăng tác dụng trị liệu [8].
Một hiểu lầm khác là cho rằng tất cả các thuốc giãn cơ đều có hiệu quả tương đương và loại nào cũng gây ngủ như nhau [1]. Các nghiên cứu so sánh đối đầu không chứng minh được hoạt chất giãn cơ nào vượt trội hơn hẳn hoạt chất nào về mặt trị liệu [1]. Tuy nhiên, mức độ an thần lại rất khác biệt giữa các nhóm, chẳng hạn như methocarbamol ít gây buồn ngủ hơn so với cyclobenzaprine hay tizanidine [1].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Do tác dụng an thần và nguy cơ gây chóng mặt cao, những người làm công việc đòi hỏi sự tỉnh táo cao độ cần hết sức lưu ý [1], [3]. Nhóm người thường xuyên lái xe, vận hành máy móc hoặc làm việc trên cao có nguy cơ gặp tai nạn nếu sử dụng các thuốc có tính an thần mạnh [1], [4].
Những bệnh nhân có tiền sử nghiện chất, lạm dụng thuốc hoặc rối loạn tâm thần cũng cần được đánh giá chặt chẽ trước khi tiếp cận nhóm thuốc này [1], [3]. Nguy cơ lạm dụng và phụ thuộc thuốc là rào cản lớn khi kê đơn, đòi hỏi bác sĩ phải theo dõi sát sao tiến trình điều trị [1], [3].
Bên cạnh đó, bệnh nhân cần trao đổi kỹ với bác sĩ về tiền sử bệnh nền và các loại thuốc đang dùng cùng lúc [1]. Việc tương tác giữa thuốc giãn cơ với các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác có thể làm trầm trọng thêm mức độ an thần và suy giảm nhận thức [1]. Sự lựa chọn thuốc cần căn cứ vào hồ sơ tác dụng phụ, tương tác thuốc và thể trạng của từng cá nhân [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Khi được chỉ định dùng thuốc giãn cơ cho đợt đau lưng cấp tính, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ và không tự ý kéo dài đợt dùng quá thời gian khuyến cáo [3], [4]. Việc nắm bắt rõ các tác dụng phụ tiềm ẩn trước khi bắt đầu dùng thuốc là điều rất quan trọng để có tâm lý chủ động đối phó [1], [4].
Nếu được kê các loại thuốc có tính an thần mạnh như cyclobenzaprine hay tizanidine, người bệnh nên cân nhắc thời điểm sử dụng thích hợp theo tư vấn y khoa, nhất là vào buổi tối để hạn chế ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày [1]. Tuyệt đối không tự ý uống thêm liều hoặc kết hợp cùng lúc nhiều loại thuốc giảm đau, thuốc an thần khi chưa có chỉ định [8].
Trong quá trình điều trị, nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như chóng mặt nghiêm trọng, lơ mơ kéo dài hoặc rối loạn tiêu hóa, người bệnh cần thông báo ngay cho bác sĩ để điều chỉnh hoạt chất phù hợp [1], [2]. Thuốc giãn cơ chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ tạm thời trong một chiến lược kiểm soát đau toàn diện, không thể thay thế cho việc vận động đúng cách và phục hồi thể chất khoa học [4], [8].
