Nhiều người có thói quen sử dụng các sản phẩm chiết xuất từ bạch quả (Ginkgo biloba) nhằm hỗ trợ cải thiện tuần hoàn máu, tăng cường trí nhớ và chức năng nhận thức [1]. Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân đang phải điều trị bệnh lý tim mạch bằng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, việc tự ý bổ sung thảo dược này thường làm dấy lên nỗi lo ngại về nguy cơ tương tác thuốc gây xuất huyết nguy hiểm [2], [3]. Liệu việc kết hợp giữa Ginkgo biloba và thuốc làm loãng máu có thực sự đe dọa sức khỏe của người dùng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là sự kết hợp này tiềm ẩn nguy cơ thực tế và đòi hỏi sự thận trọng rất lớn từ phía người bệnh [1], [4]. Dù các nghiên cứu lâm sàng được kiểm soát nghiêm ngặt bằng chiết xuất chuẩn hóa đôi khi cho thấy thảo dược này ít làm biến đổi các chỉ số đông máu trên người khỏe mạnh [3], [1], [5], nhiều phân tích dữ liệu thực tế trên diện rộng và các báo cáo ca bệnh ghi nhận việc dùng chung Ginkgo biloba với thuốc chống đông như warfarin làm gia tăng đáng kể nguy cơ xảy ra các biến cố chảy máu ngoài ý muốn [2], [4].
Cơ chế tác động: Ginkgo biloba ảnh hưởng thế nào đến quá trình cầm máu?
Để hiểu tại sao việc dùng chung lại gây lo ngại, cần nhìn vào cách thức cơ thể kiểm soát sự đông máu và các hoạt chất có trong bạch quả. Thuốc chống đông máu như warfarin có nhiệm vụ làm chậm quá trình tạo cục máu đông, bảo vệ người bệnh khỏi các biến cố nguy hiểm như tắc mạch hay đột quỵ [2]. Khi kết hợp với các thảo dược khác, nồng độ hoặc tác dụng của thuốc có thể bị thay đổi thông qua chuyển hóa gan hoặc trực tiếp làm biến đổi thời gian đông máu [6], [7].
Về mặt dược lý, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật chỉ ra rằng chiết xuất bạch quả có khả năng ức chế sự kết tập tiểu cầu [1]. Cơ chế này khiến tiểu cầu kém dính vào nhau hơn, từ đó làm kéo dài thời gian chảy máu tự nhiên [1], [5]. Tuy nhiên, tác động sinh học của Ginkgo biloba rất phức tạp. Một nghiên cứu trên chuột công bố năm 2012 ghi nhận chiết xuất Ginkgo biloba và hoạt chất bilobalide có thể làm cảm ứng enzym cytochrome P450 ở gan, dẫn đến làm suy giảm bớt tác dụng chống đông của warfarin thay vì làm tăng tác dụng [7]. Do đó, sự tác động qua lại giữa chuyển hóa thuốc và ức chế tiểu cầu tạo nên những biến thiên khó đoán trên từng cá thể [3], [7].
Các nghiên cứu ghi nhận nguy cơ gia tăng xuất huyết
Mối lo ngại lớn nhất về mặt lâm sàng xuất phát từ các nghiên cứu cơ sở dữ liệu lớn và tổng quan y văn toàn cầu [2], [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã phân tích hồ sơ bệnh án điện tử từ cơ sở dữ liệu quy mô lớn của Cơ quan Cựu chiến binh Bắc Mỹ (Veterans Administration) để đánh giá tương tác giữa Ginkgo biloba và warfarin [2]. Kết quả phân tích thống kê chỉ ra rằng việc sử dụng đồng thời ginkgo với warfarin làm tăng đáng kể nguy cơ gặp biến cố bất lợi do chảy máu ở bệnh nhân, với tỷ số nguy cơ (hazard ratio) là 1,38 (khoảng tin cậy 95%: 1,20 đến 1,58, p < 0,001) [2]. Đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên sử dụng cơ sở dữ liệu bệnh án quy mô lớn để xác nhận tương tác nghi ngờ giữa thảo dược này và dược phẩm [2].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 tiến hành rà soát 5 cơ sở dữ liệu y học từ khi bắt đầu đến ngày 31/12/2019 về độ an toàn khi dùng chung thực phẩm, thảo dược bổ sung với warfarin [4]. Nghiên cứu này ghi nhận 149 bài báo mô tả 78 loại thảo dược và thực phẩm tương tác với warfarin; trong đó có 45 loại (chiếm 57,7%) làm tăng hoạt tính chống đông, 23 loại (29,5%) làm giảm hoạt tính và 10 loại (12,8%) ít ảnh hưởng [4]. Ginkgo biloba nằm trong nhóm thảo dược được xác định làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng warfarin [4]. Đáng chú ý, tổng quan này chỉ ra 20 loại thảo dược và chất bổ sung có liên quan đến các biến cố chảy máu từ nhẹ như xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng đến những biến cố nghiêm trọng như xuất huyết nội sọ dẫn tới tử vong [4].
Tại Việt Nam, một nghiên cứu quan sát hồi cứu thực hiện trên các bệnh nhân nhập viện tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Hải Phòng từ tháng 1/2022 đến tháng 12/2023 trên 2.647 đơn thuốc đủ tiêu chuẩn đã ghi nhận 342 đơn có tương tác thuốc liên quan đến chiết xuất Ginkgo biloba, đạt tỷ lệ 12,94% [8]. Chiết xuất này thường xuyên tương tác với thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông máu và thuốc kháng viêm không steroid; nổi bật là clopidogrel và aspirin với tỷ lệ tương tác 2,61% cho mỗi loại [8]. Phân tích trên 747 bệnh nhân có rối loạn đông máu cho thấy 31 người (4,15%) có triệu chứng xuất huyết thực tế trên lâm sàng [8]. Phân tích mối liên quan chỉ ra tương tác thuốc của Ginkgo biloba gắn liền đáng kể với nguy cơ xuất huyết (tỷ số chênh OR: 1,08, p < 0,001) và làm bất thường kết quả xét nghiệm đông máu (OR: 1,49, p < 0,001) [8].
Bằng chứng trái chiều: Khi nào Ginkgo biloba tỏ ra an toàn?
Mặc dù có những tín hiệu cảnh báo rõ ràng từ dữ liệu thực tế, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng lại đưa ra nhiều kết quả không đồng nhất [3], [5]. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích thứ cấp từ thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược về chế phẩm chiết xuất lá bạch quả chuẩn hóa EGb 761 trên bệnh nhân nghi ngờ sa sút trí tuệ Alzheimer cho thấy số bệnh nhân dùng đồng thời warfarin và EGb 761 không cần phải giảm liều warfarin, cho thấy thảo dược không làm tăng cường tác dụng của thuốc [6]. Nghiên cứu này cũng trích dẫn phân tích trên hồ sơ sức khỏe điện tử của hơn 42.000 bệnh nhân điều trị bằng warfarin tại Mỹ không tìm thấy bằng chứng cho thấy dùng chế phẩm Ginkgo như thực phẩm bổ sung dẫn đến các biến cố xuất huyết [6]. Khi bỏ qua yếu tố thời gian chịu rủi ro, tỷ lệ biến cố chảy máu ở nhóm dùng kết hợp warfarin và Ginkgo là 3,4%, thấp hơn mức 5,4% ở nhóm chỉ dùng warfarin đơn độc [6].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2008 về các nghiên cứu lâm sàng có đối chứng cũng chỉ ra rằng chiết xuất chuẩn hóa EGb 761 không ảnh hưởng đáng kể đến quá trình cầm máu hoặc làm suy giảm độ an toàn khi dùng chung với aspirin hay warfarin [3]. Tương tự, một phân tích gộp năm 2019 dựa trên 18 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 1.985 người trưởng thành tham gia đã không tìm thấy nguy cơ chảy máu cao hơn liên quan đến chiết xuất lá Ginkgo biloba chuẩn hóa, dựa trên các thông số đông máu và sự khác biệt trung bình giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược [5]. Trong một thử nghiệm can thiệp trên 12 nam giới khỏe mạnh dùng một liều đơn 25 mg warfarin có hoặc không có giai đoạn dùng chiết xuất bạch quả trước đó (uống 2 viên/lần, 3 lần/ngày trong 1 tuần), các nhà nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt nào về dược động học hay dược lực học, bao gồm chỉ số tỷ lệ chuẩn hóa quốc tế (INR) của thời gian prothrombin hay sự kết tập tiểu cầu [5].
Dù vậy, giới chuyên môn cũng thừa nhận các thử nghiệm lâm sàng thường áp dụng trên các nhóm đối tượng được tuyển chọn khắt khe hoặc người tình nguyện khỏe mạnh, trong khi thực tế điều trị tại bệnh viện lại bao gồm những bệnh nhân cao tuổi có nhiều bệnh phối hợp và dùng nhiều loại thuốc cùng lúc [1], [8]. Hơn nữa, chất lượng và thành phần các chế phẩm bán trôi nổi trên thị trường có thể khác biệt rất lớn so với dạng chiết xuất chuẩn hóa EGb 761 dùng trong nghiên cứu [3].
Các trường hợp chảy máu tự phát ghi nhận trong y văn
Bên cạnh dữ liệu dịch tễ, các báo cáo ca bệnh riêng lẻ là hồi chuông cảnh báo quan trọng về tính chất bất dung nạp hoặc cơ địa cá nhân [3], [5]. Một báo cáo năm 2019 đã điểm lại trường hợp một người đàn ông Hàn Quốc 59 tuổi trải qua phẫu thuật ghép gan; siêu âm sau mổ phát hiện khối tụ máu dưới bao quanh vòm gan kèm xuất huyết dịch kính ở mắt phải [5]. Các bác sĩ sau đó ghi nhận bệnh nhân này đã liên tục uống chiết xuất bạch quả trước khi ghép gan và trong suốt giai đoạn hồi phục tại bệnh viện [5].
Một bài tổng quan xem xét 15 báo cáo ca bệnh đã xuất bản (độ tuổi bệnh nhân từ 33 đến 78 tuổi) gợi ý mối liên hệ nhân quả tiềm tàng giữa chiết xuất Ginkgo biloba và các biến cố chảy máu [5]. Trong đó, 3 ca ghi nhận thời gian chảy máu kéo dài khi đang dùng thảo dược này, và 6 ca ghi nhận hiện tượng chảy máu chấm dứt hoàn toàn sau khi ngừng uống bạch quả [5]. Y văn cũng liên tục ghi nhận thêm các trường hợp cá biệt như người phụ nữ 38 tuổi bị xuất huyết não hay bệnh nhân nữ 46 tuổi bị xuất huyết phế nang lan tỏa có liên quan đến việc dùng Ginkgo [5]. Một trường hợp khác được báo cáo khi dùng đồng thời Ginkgo biloba với thuốc tê cục bộ bupivacaine đã dẫn đến biến chứng xuất huyết sau nhãn cầu [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ não
Nhiều người tiêu dùng vẫn giữ suy nghĩ rằng các chế phẩm có nguồn gốc từ tự nhiên hay thảo mộc như Ginkgo biloba hoàn toàn lành tính, có thể uống tự do mà không gây tác dụng phụ. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn tới hậu quả sức khỏe nghiêm trọng [4]. Bất kỳ thảo dược nào có hoạt tính sinh học làm thay đổi tuần hoàn hoặc ức chế kết tập tiểu cầu đều có khả năng tương tác với thuốc điều trị [1], [4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần tránh dùng chung Ginkgo biloba với warfarin, còn các thuốc thông thường khác thì an toàn. Nghiên cứu thực tế tại bệnh viện cho thấy chiết xuất bạch quả còn tương tác đáng kể với nhiều loại thuốc khác bao gồm thuốc chống kết tập tiểu cầu (như clopidogrel, aspirin), thuốc kháng viêm không steroid (như celecoxib, loxoprofen), thuốc tim mạch (nifedipine) và thậm chí cả thuốc ức chế bơm proton dạ dày (omeprazole), làm gia tăng tỷ lệ bất thường xét nghiệm đông máu và nguy cơ xuất huyết [8]. Ngoài ra, nguy cơ chảy máu quanh phẫu thuật khớp háng và khớp gối cũng được ghi nhận tăng lên ở những người dùng đồng thời chiết xuất bạch quả với thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) [1].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Dựa trên các bằng chứng khoa học và đặc tính dược lý, những nhóm người sau đây cần đặc biệt cảnh giác và không nên tự ý dùng các sản phẩm chứa Ginkgo biloba:
Người đang sử dụng thuốc chống đông máu: Bệnh nhân đang được chỉ định dùng warfarin, acenocoumarol hay các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và theo dõi sát các thông số đông máu nếu có ý định sử dụng bất kỳ thảo dược nào [2], [4], [8].
Người đang điều trị bằng thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc giảm đau kháng viêm: Những ai đang uống aspirin, clopidogrel, ticagrelor, celecoxib hay loxoprofen cần thận trọng vì nguy cơ xuất huyết tăng lên rõ rệt khi kết hợp với chiết xuất bạch quả [1], [8].
Bệnh nhân chuẩn bị hoặc vừa trải qua phẫu thuật: Do nguy cơ gây chảy máu tự phát, chảy máu kéo dài và xuất huyết quanh phẫu thuật, người bệnh cần thông báo cho bác sĩ về các loại thực phẩm bổ sung đang dùng trước khi tiến hành thủ thuật ngoại khoa [1], [5].
Người đang dùng thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI: Việc kết hợp này có thể làm tăng nguy cơ biến cố xuất huyết đường tiêu hóa hoặc xuất huyết nội sọ [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang cân nhắc sử dụng Ginkgo biloba để cải thiện khả năng tập trung hay tuần hoàn não, việc đầu tiên cần làm là kiểm tra danh mục các loại thuốc đang sử dụng hàng ngày [4]. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn về tất cả các loại thực phẩm chức năng và thảo dược dự định dùng kèm [4].
Tuyệt đối không tự ý tăng liều, không tự ý kéo dài thời gian sử dụng vượt quá khuyến cáo và không kết hợp nhiều loại thảo dược có cùng tác dụng làm loãng máu như gừng, trà xanh hay đương quy khi chưa có ý kiến chuyên gia [4]. Nếu được phép sử dụng, người bệnh cần ưu tiên các sản phẩm chiết xuất lá bạch quả chuẩn hóa rõ ràng về nguồn gốc xuất xứ [3], [5].
Trong suốt quá trình sử dụng, người bệnh cần chú ý theo dõi cơ thể. Nếu xuất hiện các dấu hiệu chảy máu bất thường dù là nhỏ nhất như chảy máu chân răng kéo dài, dễ bầm tím dưới da, xuất huyết kết mạc mắt, phân đen hoặc nước tiểu có màu bất thường, cần lập tức ngừng sử dụng thảo dược và đến cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời [4], [5].
Ginkgo biloba mang lại những lợi ích tiềm năng cho sức khỏe não bộ và tuần hoàn, nhưng sự an toàn chỉ được đảm bảo khi người dùng hiểu rõ tương tác của nó với các thuốc điều trị đi kèm [2], [1]. Bằng chứng khoa học nhắc nhở chúng ta rằng thảo dược thiên nhiên vẫn có thể gây ra những rủi ro dược lý thực sự [2], [4]. Sự cẩn trọng, tuân thủ hướng dẫn y khoa và chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình [4].