Cảm giác buồn nôn do say xe hay ốm nghén thường khiến nhiều người tìm đến một ly trà gừng ấm nóng như giải pháp tự nhiên quen thuộc. Thói quen dân gian này đã được truyền miệng qua nhiều thế hệ nhờ cảm giác làm dịu dạ dày tức thì. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống trà gừng lại gặp phải tình trạng ợ nóng dữ dội và cồn cào ở vùng ngực.
Trà gừng thực sự có hiệu quả làm giảm buồn nôn nhờ hoạt chất sinh học tự nhiên, nhưng đối với người mắc hội chứng trào ngược dạ dày thực quản, đây có thể là một "con dao hai lưỡi". Hoạt chất cay nồng trong gừng khi dùng quá đậm đặc hoặc liều lượng cao có thể gây kích thích niêm mạc, làm giãn cơ thắt thực quản dưới và khiến các triệu chứng trào ngược trở nên trầm trọng hơn.
Cơ chế chống buồn nôn và nguy cơ gây trào ngược
Gừng tươi chứa các hoạt chất phenolic quan trọng, tiêu biểu là gingerol và shogaol. Những thành phần này tương tác với hệ thống thần kinh tiêu hóa, hỗ trợ điều hòa nhu động ruột, giảm tình trạng co thắt dạ dày bất thường và ức chế các thụ thể gây kích thích buồn nôn tại trung ương cũng như ngoại vi. Nhờ đó, gừng giúp dạ dày nhanh chóng ổn định trước các kích thích từ việc mang thai hay chuyển động xe cộ.
Dù vậy, tính chất cay ấm và khả năng tác động đến trương lực cơ của gừng lại đặt ra trở ngại cho đường tiêu hóa trên. Thức ăn có tính cay nóng nói chung là một trong những tác nhân kích hoạt phổ biến các triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [1]. Khi các hoạt chất cay này đi qua thực quản và dạ dày, chúng có thể kích thích các thụ thể thần kinh tại niêm mạc, thúc đẩy tăng tiết axit dạ dày [2].
Đặc biệt, sự suy giảm trương lực cơ vòng thực quản dưới (LES) là rào cản phòng vệ chính bị phá vỡ ở người bị trào ngược [3]. Các thành phần cay nóng, đồ ăn nhiều dầu mỡ hay đồ uống kích thích có khả năng làm giảm áp lực cơ vòng thực quản dưới, từ đó tạo điều kiện cho dịch vị và thức ăn từ dạ dày dễ dàng trào ngược lên ống thực quản [2], [1].
Bằng chứng khoa học về gừng và đồ uống với đường tiêu hóa
Hiệu quả chống nôn của trà gừng đã được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế. Một nghiên cứu bán thực nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của trà gừng trong việc ngăn ngừa buồn nôn và nôn trên 100 bệnh nhân ung thư phụ khoa đang hóa trị với phác đồ chứa cisplatin [4]. Các bệnh nhân được chia đều thành nhóm can thiệp (50 người) và nhóm đối chứng (50 người), sử dụng trà gừng kết hợp với phác đồ chống nôn tiêu chuẩn [4].
Kết quả nghiên cứu năm 2021 cho thấy nhóm dùng trà gừng có tổng điểm chỉ số Rhodes sửa đổi (đo lường mức độ buồn nôn, nôn và nôn khan) thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng ở mọi thời điểm theo dõi [4]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê rõ rệt ở lần đo thứ ba (P < 0,05), thứ tư (P < 0,01) và thứ năm (P < 0,05), đồng thời không ghi nhận tác dụng phụ nào liên quan đến gừng trong nhóm thử nghiệm [4]. Điều này khẳng định tiềm năng giảm nôn rõ rệt của loại trà thảo mộc này khi dùng đúng mức.
Ở khía cạnh bệnh trào ngược, mối liên quan giữa việc tiêu thụ các loại trà và nguy cơ bùng phát bệnh vẫn còn nhiều tranh luận khoa học. Một nghiên cứu tiền cứu năm 2019 theo dõi 1.837 người trải qua nội soi đường tiêu hóa trên khi khám sức khỏe (độ tuổi trung bình 51,57) nhằm tìm hiểu vai trò của trà và cà phê [5]. Trong số đó, 25,4% được chẩn đoán mắc GERD có triệu chứng và 23,2% bị viêm thực quản ăn mòn [5]. Kết quả sau khi phân tích đa biến kết luận rằng việc uống trà hoặc cà phê nguyên chất không có mối liên hệ độc lập với triệu chứng trào ngược hay viêm thực quản ăn mòn [5].
Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 gồm 30 nghiên cứu từ 23 bài báo khoa học đã chỉ ra bức tranh phức tạp hơn [6]. Khi phân tích nhóm theo khu vực địa lý, các nhà nghiên cứu nhận thấy việc tiêu thụ trà có mối liên quan đáng kể với nguy cơ mắc GERD tại khu vực Đông Á [6]. Thói quen uống trà thường xuyên với lượng lớn và nồng độ đậm tại các nước châu Á được cho là yếu tố dẫn đến kết quả này [6].
Bên cạnh đó, thói quen uống trà đặc và đồ ăn cay béo đã được xác định là các yếu tố nguy cơ dẫn đến khởi phát GERD, làm hạ áp lực cơ vòng thực quản và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [2]. Nghiên cứu năm 2023 cũng chỉ ra việc uống nước trà quá nóng (trên 60 độ C) kết hợp với tổn thương do trào ngược có thể gây tổn hại thêm cho niêm mạc thực quản [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà gừng chữa đau dạ dày
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi cơn khó chịu ở vùng thượng vị hay buồn nôn đều có thể giải quyết bằng một cốc trà gừng thật đặc và nóng. Thực tế, buồn nôn có thể bắt nguồn từ phản xạ tiền đình (say xe), thay đổi nội tiết (ốm nghén), nhưng cũng có thể là hệ quả của việc ứ trệ dạ dày và dịch vị trào ngược kích thích vùng hầu họng.
Nếu tình trạng buồn nôn xuất phát từ đợt viêm loét hoặc trào ngược dịch vị, việc uống trà gừng đậm đặc sẽ phản tác dụng. Độ cay của gừng tươi cùng nhiệt độ quá nóng của nước trà sẽ trực tiếp gây bỏng rát, làm trầm trọng thêm tình trạng viêm trợt niêm mạc thực quản và kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn [2]. Trà gừng là giải pháp hỗ trợ giảm phản xạ nôn mửa tạm thời, hoàn toàn không phải là thuốc trung hòa axit hay điều trị dứt điểm viêm dạ dày.
Những đối tượng cần thận trọng
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), viêm thực quản trợt loét hoặc thoát vị hoành cần hết sức cẩn thận. Việc tiếp nhận các chất kích thích vị giác cay nóng có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới, kích hoạt các đợt ợ chua và trào ngược ngoài ý muốn [2], [1].
Phụ nữ mang thai trong giai đoạn ốm nghén muốn dùng trà gừng cần lắng nghe cơ thể. Trong thai kỳ, áp lực ổ bụng tăng cao tự nhiên kết hợp với thay đổi nội tiết tố đã vốn làm cơ vòng thực quản dưới lỏng lẻo. Nếu mẹ bầu có tiền sử trào ngược hoặc bắt đầu xuất hiện cảm giác nóng rát ngực sau khi uống trà gừng, cần ngưng sử dụng ngay.
Những người đang gặp vấn đề về viêm loét dạ dày - tá tràng hoạt động, người có cơ địa nhạy cảm với đồ cay nóng, hoặc bệnh nhân đang chuẩn bị thực hiện các can thiệp phẫu thuật cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng gừng với số lượng lớn thường xuyên.
Hướng dẫn dùng trà gừng an toàn cho người dạ dày nhạy cảm
Để phát huy tối đa tác dụng làm dịu cơn buồn nôn mà không làm tổn thương thực quản và dạ dày, việc chế biến và sử dụng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Pha thật loãng: Không nên dùng củ gừng già thái lát quá dày hay giã nát lấy cốt đậm đặc. Chỉ nên dùng 1-2 lát gừng tươi mỏng hãm trong 200-250ml nước sôi để lấy hương vị thoang thoảng.
- Nhiệt độ ấm vừa phải: Tuyệt đối không uống trà khi còn bốc khói hay nhiệt độ vượt quá 60 độ C, vì nước quá nóng là yếu tố nguy cơ gây tổn thương niêm mạc thực quản [2]. Nên chờ trà nguội bớt xuống mức âm ấm dễ chịu mới thưởng thức.
- Thời điểm thích hợp: Không nên uống trà gừng khi bụng hoàn toàn trống rỗng hoặc ngay sát giờ đi ngủ buổi tối. Việc ăn tối muộn và nằm ngay đã được chứng minh là làm tăng thời gian phơi nhiễm axit trong thực quản khi nằm ngửa [1]. Uống từng ngụm nhỏ sau bữa ăn nhẹ sẽ giúp niêm mạc êm dịu hơn.
- Tránh kết hợp sai cách: Tránh cho quá nhiều đường ngọt vào trà gừng, bởi đồ ngọt cũng là yếu tố nguy cơ làm trầm trọng thêm chứng trào ngược [2]. Không kết hợp gừng với các loại lá trà xanh quá đậm hoặc các chất kích thích khác.
Trà gừng là một liệu pháp tự nhiên hữu ích để kiểm soát các cơn buồn nôn khó chịu nếu được sử dụng đúng cách và đúng liều lượng. Tuy nhiên, với những người có cơ địa trào ngược dạ dày, sự thận trọng, lắng nghe phản ứng của cơ thể và tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa luôn là điều cần thiết để bảo vệ sức khỏe đường ruột một cách an toàn và bền vững.
