Nhiều gia đình có thói quen thu hái các loại thảo dược tự nhiên, phơi khô rồi sắc uống thay trà cả ngày vì tin rằng cây cỏ quanh nhà thì lành tính và không độc hại. Cây Cò sen (tên khoa học thường gặp trong phân loại thực vật là Miliusa velutina) cũng là một trong những loại dược liệu dân gian đang được lan truyền rỉ tai về nhiều công dụng chữa bệnh kỳ diệu.
Tuy nhiên, thói quen tự ý sắc thảo dược này uống mỗi ngày có thực sự an toàn và đem lại hiệu quả như những lời đồn thổi trên mạng xã hội hay không? Câu trả lời từ góc nhìn khoa học hiện đại là hoàn toàn không nên, bởi việc tự chế biến thô sơ bằng nước nóng chứa đựng nhiều giới hạn về chiết xuất và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Dung môi nước sắc không thể hòa tan hoạt chất quý
Một sai lầm rất phổ biến của người dùng là nghĩ rằng chỉ cần đun sôi thảo dược với nước thì mọi tinh chất quý giá đều sẽ tan vào nước uống. Về mặt hóa học và dược lý học, hoạt chất sinh học trong cây cỏ được phân chia thành nhóm ưa nước và nhóm kỵ nước (chỉ tan trong dung môi hữu cơ).
Khi người dân tự nấu thảo mộc ở nhà, dung môi duy nhất được sử dụng là nước lã đun sôi ở nhiệt độ 100 độ C. Cách làm thủ công này hoàn toàn bất lực trong việc giải phóng các phân tử có hoạt tính mạnh vốn có bản chất kém phân cực, khiến nước sắc chỉ mang màu và vị chát của tạp chất mà không chứa đựng các hợp chất có lợi mong muốn.
Ngược lại, nếu trong thân hoặc vỏ cây có sẵn các tạp chất độc hại dễ tan trong nước, việc đun sắc kéo dài lại vô tình hòa tan toàn bộ các chất bất lợi này vào nước uống, đưa thẳng vào cơ thể người sử dụng mỗi ngày.
Bằng chứng khoa học về dung môi chiết xuất từ Cò sen
Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới chứng minh rõ ràng rằng những hoạt chất sinh học tiềm năng của Cò sen (Miliusa velutina) chỉ được tìm thấy khi sử dụng dung môi hữu cơ chuyên biệt trong phòng thí nghiệm.
Một công bố vào năm 2024 nghiên cứu về thân cây Cò sen (Miliusa velutina) chỉ ra rằng các nhà khoa học phải dùng dung môi ethyl acetate mới có thể phân lập được 7 hợp chất [1]. Trong số này có một hợp chất drimane sesquiterpenoid mới tên là miliutine C methyl ester và ba alkaloid có hoạt tính sinh học [1].
Nghiên cứu thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy ba hợp chất alkaloid này có hoạt tính ức chế mạnh các dòng tế bào ung thư như MCF-7, HepG2, HeLa, NCI H460 và nguyên bào sợi bình thường [1]. Cụ thể, trên dòng tế bào ung thư MCF-7 và nguyên bào sợi bình thường, giá trị nồng độ ức chế IC50 lần lượt là 3,38 µM và 31,15 µM đối với hợp chất thứ nhất; 21,96 µM và 102,00 µM đối với hợp chất thứ hai; 7,90 µM và lớn hơn 300 µM đối với hợp chất thứ ba, được đem so sánh với đối chứng dương camptothecin có IC50 là 0,020 µM và 4,51 µM [1].
Trước đó, một nghiên cứu khác công bố vào năm 2000 cũng khảo sát vỏ thân của cây Cò sen (Miliusa velutina) [2]. Để thu được goniothalamusin cùng hai hỗn hợp acetogenin-A và acetogenin-B, các nhà khoa học bắt buộc phải sử dụng dung môi ete dầu mỏ (petroleum ether) [2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận các hợp chất tách chiết bằng ete dầu mỏ này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và gây độc tế bào rõ rệt [2].
Như vậy, cả hai công trình khoa học đều phải dùng ethyl acetate hoặc ete dầu mỏ – những dung môi công nghiệp không thể uống và không sẵn có tại gian bếp gia đình – mới chiết tách được hoạt chất [2, 3]. Việc đun sôi thảo dược bằng nước thường tại nhà hoàn toàn không thể tái hiện được quy trình này.
Nguy cơ độc tính và thiếu chuẩn hóa nồng độ khi tự đun nấu
Khi người dân tự ý hái cành, chặt vỏ cây Cò sen phơi khô rồi bốc từng nắm sắc uống, hoàn toàn không có một công cụ nào đo lường được nồng độ hoạt chất tan ra là bao nhiêu. Hàm lượng hợp chất trong cây phụ thuộc rất lớn vào thổ nhưỡng, mùa thu hái, độ tuổi của cây và nhiệt độ đun nấu.
Sự thiếu chuẩn hóa này dẫn tới việc người dùng có thể uống phải một lượng lớn các chất độc tế bào mà không hề hay biết. Cần lưu ý rằng các hợp chất chiết từ vỏ thân Cò sen đã được ghi nhận có độc tính tế bào trong điều kiện phòng thí nghiệm [2]. Độc tính tế bào nếu không được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt có thể phá hủy cả những tế bào khỏe mạnh của cơ thể, gây hại cho gan và thận – hai cơ quan giữ nhiệm vụ lọc và đào thải chất độc.
Uống một dung dịch đậm đặc chất tan không rõ bản chất và hàm lượng qua nhiều ngày liên tục sẽ khiến các cơ quan nội tạng rơi vào tình trạng làm việc quá tải, dễ dẫn đến tổn thương vi thể âm thầm kéo dài.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ cây cỏ tự nhiên là không có hại
Rất nhiều người lầm tưởng rằng thuốc tây y mới có tác dụng phụ, còn thảo mộc thiên nhiên thì "uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là một định kiến cực kỳ nguy hiểm trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Trong tự nhiên, các loài cây sản sinh ra các hợp chất thứ cấp như alkaloid hay acetogenin nhằm mục đích tự bảo vệ, chống lại sự tấn công của sâu bọ, vi khuẩn và nấm mốc [2, 3]. Bản chất của nhiều chất trong số đó chính là độc chất. Khi con người đưa vào cơ thể ở dạng thô chưa qua tinh chế, cơ thể phải tiếp nhận toàn bộ các độc tố tự nhiên này.
Thêm vào đó, việc sử dụng các thảo dược có tên gọi dân gian tương tự nhau cũng tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn loài thực vật. Điển hình, cây Campomanesia velutina trong một nghiên cứu độc tính năm 2017 trên chuột cho thấy dịch chiết nước từ lá và cành dùng liều duy nhất 1200 mg/kg gây tiêu chảy, đau quặn bụng, run rẩy ở chuột cái [3]. Nghiên cứu đó cũng ghi nhận tình trạng thiếu máu đẳng sắc đẳng bào ở các mức liều từ 300 đến 1200 mg/kg, thận của toàn bộ động vật thí nghiệm đều bị viêm vừa phải kèm vài điểm xuất huyết, còn nghiên cứu bán mạn tính 14 ngày gây tình trạng tăng kích thích thần kinh [3]. Dù khác biệt về loài, dẫn chứng này cho thấy rõ ràng thảo mộc tự nhiên khi sắc nước thô hoàn toàn có thể gây độc gan, thận, máu và hệ tiêu hóa.
Đặc biệt, các thử nghiệm dược lý của Cò sen (Miliusa velutina) hiện mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào ống nghiệm (in vitro), chưa từng trải qua thử nghiệm lâm sàng trên người [2, 3]. Hiệu quả trên đĩa thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống vào cơ thể người sẽ chữa được bệnh.
Những ai tuyệt đối nên thận trọng và tránh xa?
Trước khi có các nghiên cứu độc tính lâm sàng đầy đủ trên người, các nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc Cò sen:
Người mắc bệnh lý nền về gan và thận: Do khả năng chuyển hóa và đào thải suy giảm, những người này rất dễ bị suy gan cấp hoặc tổn thương thận cấp tính khi tiếp xúc với các hợp chất gây độc tế bào [2].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Các phân tử alkaloid hoặc hoạt chất chưa rõ cơ chế có thể đi qua hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ, gây dị tật thai nhi hoặc đe dọa sức khỏe của trẻ nhỏ [1].
Trẻ em và người cao tuổi: Hệ enzyme giải độc của gan ở trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, trong khi cơ thể người già có nhiều cơ quan lão hóa, chức năng lọc suy giảm, khiến độc tố tích tụ nhanh hơn.
Bệnh nhân đang điều trị ung thư hoặc dùng thuốc mạn tính: Các hoạt chất tự nhiên chưa được kiểm chứng có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị, làm mất tác dụng của phác đồ y khoa hoặc gia tăng độc tính của thuốc lên tạng.
Lời khuyên áp dụng thực tế và cách bảo vệ sức khỏe
Nếu người dân quan tâm đến các loại thảo dược tự nhiên để hỗ trợ sức khỏe, cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
Không dùng nước sắc Cò sen thay thế nước lọc hàng ngày: Thói quen dùng thảo dược liên tục nhiều tháng mà không có chỉ định chuyên môn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các ca ngộ độc dược liệu nhập viện cấp cứu. Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cấp nước chuẩn mực và an toàn nhất cho cơ thể mỗi ngày.
Không tin vào các bài thuốc truyền miệng chưa kiểm chứng: Khi một loại cây được đồn thổi chữa khỏi bách bệnh, cần tỉnh táo tìm hiểu thông tin từ các cơ sở y tế chính thống. Bất kỳ chế phẩm nào dùng đường uống cũng cần có số đăng ký của cơ quan y tế, nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được chuẩn hóa hoạt chất.
Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Khi cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi, đau ốm hoặc mắc bệnh mạn tính, người dân nên đến bệnh viện để được thăm khám và chẩn đoán chính xác. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị tây y để chuyển sang uống nước lá, nước rễ cây.
Sử dụng thảo dược là một nét văn hóa y học truyền thống lâu đời, nhưng cần được đặt trên nền tảng hiểu biết khoa học. Việc sắc Cò sen uống tùy tiện không chỉ làm mất công sức mà còn đối mặt với nguy cơ tích tụ tạp chất gây hại cho cơ thể. Hãy bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình bằng lối sống khoa học, chế độ ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến thầy thuốc trước khi đưa bất kỳ loại cây cỏ lạ nào vào cơ thể.
