Nhiều người truyền tai nhau dùng trà lá bạch mộc hương (Aquilaria sinensis, cây dó bầu) giúp hạ đường huyết và ngừa đái tháo đường. Thói quen dùng thảo mộc thay thế tân dược xuất hiện ngày càng phổ biến trong cộng đồng người mắc bệnh mạn tính.

Các nghiên cứu khoa học xác nhận chiết xuất lá bạch mộc hương có hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa đường và hạ glucose máu [1], [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hầu như mới dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên mô hình chuột thí nghiệm, chưa đủ thử nghiệm lâm sàng trên người [2], [3].

Cơ chế tác động đến đường huyết

Cơ chế chính được ghi nhận là ức chế men alpha-glucosidase tại ruột non [1], [2]. Enzyme này làm nhiệm vụ phân cắt carbohydrate phức tạp thành glucose đơn để hấp thu vào máu. Chiết xuất lá bạch mộc hương làm chậm quá trình này, hỗ trợ giảm tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn [2].

Thêm vào đó, hoạt chất trong lá còn kích thích hấp thu đường tại mô ngoại vi [2], [3]. Hoạt động tế bào gia tăng tiêu thụ glucose sẽ làm hạ nồng độ đường lưu hành tự do trong huyết thanh [2]. Chiết xuất cũng tác động lên chuỗi biểu hiện gene gan chịu trách nhiệm tân tạo glucose, từ đó ức chế gan sản sinh thêm đường [4].

Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu công bố năm 2015 kiểm tra hoạt chất iriflophenone 3-C-beta-glucoside (IPG), chiếm 3,17% trong dịch chiết methanol của lá bạch mộc hương [3]. Thử nghiệm in vivo trên chuột cho thấy dịch chiết hạ đường huyết lúc đói 40,3%, chất IPG hạ 46,4%, trong khi insulin dùng làm đối chứng giảm 41,5% [3]. Trên tế bào mỡ chuột cô lập, IPG tăng mức tiêu thụ glucose lên 153%, dịch chiết tăng 152%, còn insulin tăng 183% [3].

Nghiên cứu năm 2022 phân tích lá của 3 loài gồm Aquilaria rugosa, Aquilaria sinensis và Aquilaria crassna [1]. Dù hàm lượng iriflophenone glycoside ở A. rugosa cao hơn hai loài kia, hoạt tính ức chế alpha-glucosidase giữa 3 loài không có sự khác biệt rõ rệt, phụ thuộc vào tổng hợp chất hoạt tính [1]. Nghiên cứu cùng năm trên tế bào HepG2 cũng xác định các phân đoạn chiết xuất từ lá Aquilaria crassna can thiệp vào các enzyme tân tạo đường của gan [4].

Năm 2023, phân tích khối phổ phân tử nhận diện 81 hợp chất trong lá Aquilaria sinensis, bao gồm các nhóm phenol C-glycoside, acid hữu cơ, 2-(2-phenylethyl) chromone, benzophenone O-glycoside và flavonoid [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện 14 phân tử có hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh [5].

Năm 2024, một thử nghiệm đánh giá dịch chiết cồn 70% từ trà lá bạch mộc hương (ALTE) [2]. Dịch chiết này thể hiện khả năng ức chế men alpha-glucosidase với giá trị IC50 đạt 6,93 +- 1,91 microgam/mL và thúc đẩy hấp thu đường trên tiền tế bào mỡ 3T3-L1 [2]. Năm chất ức chế cụ thể được phân lập gồm cynaroside-3,5-diglucose, malvidin 3-glucose, epicatechin, epigallocatechin gallate và dihydromyricetin [2].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng

Tập hợp nghiên cứu chứng minh lá bạch mộc hương chứa dồi dào polyphenol, flavonoid, mangiferin và glycoside có hoạt tính chuyển hóa tốt [1], [5], [6]. Nguồn phụ phẩm dồi dào từ ngành trầm hương cho thấy tiềm năng phát triển thành sản phẩm hỗ trợ chuyển hóa [5].

Khoảng trống lớn nhất hiện nay là thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người [2]. Tác dụng thực tế qua đường uống phụ thuộc độ khả dụng sinh học, chuyển hóa qua gan và lượng hoạt chất hấp thu vào tuần hoàn. Dữ liệu in vitro hoặc trên chuột không thể chuyển đổi tương đương sang liều lượng và hiệu quả trên cơ thể người [2], [3].

Các hiểu lầm phổ biến

Nhiều người lầm tưởng uống trà lá bạch mộc hương có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường. Đây là quan niệm nguy hiểm; việc tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến tăng áp lực thẩm thấu máu hoặc hôn mê nhiễm toan ceton.

Một hiểu lầm khác là dùng lá tươi đun uống không kiểm soát liều lượng. Hợp chất tự nhiên trong lá bạch mộc hương còn chứa các chất gây nhuận tràng mạnh như genkwanin 5-O-beta-primeveroside [1], [3]. Uống nước sắc quá đậm đặc kéo dài dễ gây rối loạn tiêu hóa và mất cân bằng điện giải.

Đối tượng cần thận trọng

Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường (metformin, insulin, sulfonylurea) cần cẩn trọng. Dùng đồng thời trà lá bạch mộc hương có thể tạo tác động cộng dồn, gây hạ đường huyết quá mức dẫn đến hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu.

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ tiêu chảy hoặc đang mắc bệnh đường ruột không nên dùng liều cao vì tác dụng nhuận tràng của thảo mộc [1], [3]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.

Hướng dẫn dùng an toàn

Trà lá bạch mộc hương chỉ nên xem là thức uống hỗ trợ lối sống, không dùng thay thuốc trị bệnh. Người tiêu dùng nên chọn sản phẩm trà túi lọc hoặc lá khô đã qua chế biến nhiệt, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng nhằm loại bỏ tạp chất và nấm mốc.

Thời điểm dùng hợp lý là trong hoặc ngay sau bữa ăn giàu tinh bột để hỗ trợ kiểm soát hấp thu đường [2]. Hãm một lượng nhỏ lá khô với nước sôi, uống loãng, không lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Luôn theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ qua máy đo cá nhân để đánh giá phản ứng của cơ thể.

Nghiên cứu khoa học xác nhận chiết xuất lá bạch mộc hương chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng hỗ trợ giảm hấp thu đường và kích thích tiêu thụ glucose [2], [3]. Người bệnh đái tháo đường cần duy trì dùng thuốc theo đơn, phối hợp chế độ dinh dưỡng lành mạnh và tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng thêm thảo dược này.