Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên với hy vọng tìm lại giấc ngủ sâu sau một ngày dài căng thẳng. Gần đây, trà lá trầm hương được quảng bá rầm rộ như một phương thuốc an thần, giúp chữa mất ngủ hiệu quả nhờ các hoạt chất quý.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để khẳng định trà lá trầm hương có thể trị mất ngủ ở người. Các ghi nhận về tác dụng an thần, cải thiện giấc ngủ phần lớn mới dừng lại ở mô hình động vật thí nghiệm, trong khi nghiên cứu lâm sàng trên người vẫn còn rất hạn chế.
Kỳ vọng từ y học cổ truyền và trào lưu trà lá trầm
Cây trầm hương (thuộc chi Aquilaria) từ lâu đã nổi tiếng trong y học cổ truyền nhờ phần gỗ tích tụ nhựa thơm [1]. Phần nhựa này thường được dùng hỗ trợ các chứng đau nhức xương khớp hoặc viêm nhiễm [1]. Ở một số quốc gia châu Á, lá của loài cây này cũng được hái, phơi khô để hãm nước uống như một loại trà bồi bổ [1].
Trong dân gian, trà lá trầm được cho là giúp cân bằng sinh lý, trợ tim và nuôi dưỡng khí huyết [1]. Từ niềm tin truyền thống này, nhiều lời đồn đại hiện đại lan truyền rằng uống trà lá trầm hương hằng ngày sẽ giúp làm dịu hệ thần kinh, tạo giấc ngủ ngon tự nhiên mà không cần dùng đến thuốc ngủ.
Dù vậy, việc chuyển hóa kinh nghiệm truyền khẩu thành khuyến cáo y khoa đòi hỏi các nghiên cứu thực nghiệm rõ ràng. Người dùng cần hiểu bản chất các hợp chất trong lá cây này hoạt động ra sao trên cơ thể trước khi đặt kỳ vọng quá cao.
Cơ chế tác động: Các hoạt chất trong lá trầm làm được gì?
Phân tích thành phần hóa học cho thấy lá của các loài trầm hương chứa nhiều hợp chất phenolic đa dạng [2]. Trong đó có glycoside iriflophenone, genkwanin và đặc biệt là mangiferin [2]. Ngoài ra, các flavonoid như quercetin hay eupatilin cũng được tìm thấy qua phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ [3].
Về mặt sinh học mạch máu, chiết xuất nước từ lá cây Aquilaria crassna cùng thành phần chính là mangiferin đã được chứng minh có tác dụng gây giãn mạch trên động vật [1]. Tác dụng làm giãn động cơ trơn mạch máu này xảy ra thông qua việc kích hoạt tổng hợp oxit nitric nội mô (eNOS) và ức chế một phần kênh canxi loại L [1].
Giãn mạch và điều hòa dòng máu là những phản xạ sinh học có thể hỗ trợ cơ thể thư giãn nhẹ nhàng [1]. Tuy nhiên, từ việc làm giãn mạch máu ngoại biên cho đến việc tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương để ru ngủ lại là một khoảng cách rất lớn về mặt cơ chế.
Nghiên cứu giấc ngủ trên động vật: Kết quả ban đầu
Cho đến nay, bằng chứng trực tiếp nhất về việc lá trầm hương tác động đến giấc ngủ đến từ một thử nghiệm trên sinh vật mô hình [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tác dụng của trà lá cây Aquilaria sinensis trên ấu trùng cá ngựa vằn (giai đoạn 5 đến 7 ngày tuổi) bị rối loạn giấc ngủ do tiếp xúc với ánh sáng ban đêm [3].
Trong thử nghiệm này, trà lá trầm hương ở nồng độ 1,0 g/L và 1,5 g/L đã làm tăng đáng kể thời gian ngủ của ấu trùng cá ngựa vằn dưới điều kiện ánh sáng quấy rầy [3]. Phân tích giải trình tự phiên mã và qRT-PCR cho thấy nhóm dùng nồng độ 1,5 g/L có sự suy giảm các gene liên quan đến phản ứng miễn dịch như nfkbiab, tnfrsf1a, nfkbiaa, il1b, traf3 và cd40 [3]. Đồng thời, gene bhlhe41 liên quan trực tiếp đến chu kỳ ngủ cũng giảm rõ rệt [3].
Bên cạnh đó, trà lá trầm còn ngăn chặn sự gia tăng bạch cầu trung tính ở dòng cá biến đổi gene Tg(mpo:GFP) khi bị quấy rầy bởi ánh sáng [3]. Mô phỏng dược lý mạng lưới và gắn kết phân tử gợi ý rằng các flavonoid gồm quercetin và eupatilin tương tác với gene il1b và cd40, từ đó cải thiện mô hình giấc ngủ [3]. Dù kết quả rất khả quan, đây mới chỉ là thực nghiệm trên ấu trùng cá ngựa vằn, chưa thể áp dụng trực tiếp lên sinh lý thần kinh phức tạp của con người.
Tác động thần kinh và hành vi trên loài gặm nhấm
Bên cạnh thử nghiệm trên cá, một số nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cũng đã xem xét tác động toàn thân của chiết xuất lá trầm hương Aquilaria crassna [4]. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên chuột cống và chuột nhắt trắng nhằm kiểm tra tính hạ sốt, giảm đau và chống oxy hóa của dịch chiết nước này [4].
Nghiên cứu cho thấy liều 400 mg/kg và 800 mg/kg giúp hạ sốt do tiêm men bia ở chuột cống sau 5 giờ [4]. Chuột nhắt dùng liều 800 mg/kg cũng giảm độ nhạy cảm với nhiệt độ trên tấm thử nóng ở mốc 60 và 90 phút [4]. Dịch chiết lá thể hiện hoạt tính chống oxy hóa trong phép thử DPPH với giá trị IC50 đạt 47,18 microgam/ml [4].
Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là khi cho chuột nhắt uống dịch chiết lá trầm hương ở mức liều 800 mg/kg hoặc thậm chí 8.000 mg/kg liên tục trong 7 ngày, các nhà khoa học không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào về hành vi hoặc khả năng vận động của chúng [4]. Động vật không có biểu hiện ngủ lơ mơ hay ức chế thần kinh vận động như các nhóm dược liệu an thần mạnh khác [4]. Điều này cho thấy lá trầm hương không tạo ra hiệu ứng ức chế thần kinh tức thì trên loài gặm nhấm.
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù được nhiều người tiêu dùng tin tưởng, các dữ liệu khoa học về khả năng an thần của lá trầm hương vẫn tồn tại nhiều khoảng trống. Thứ nhất, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mất ngủ để xác nhận liều dùng hay hiệu quả thực tế của loại trà này.
Thứ hai, các nghiên cứu hiện tại chủ yếu khảo sát trên mô hình cá ngựa vằn bị kích thích ánh sáng nhân tạo hoặc tế bào cô lập trong ống nghiệm [1, 2]. Cơ thể người có hệ thần kinh và cơ chế chuyển hóa phức tạp hơn nhiều so với động vật bậc thấp, nên việc suy diễn tác dụng là thiếu căn cứ xác đáng.
Thứ ba, hàm lượng các hoạt chất như mangiferin hay các hợp chất phenolic thay đổi rất lớn tùy theo loài trầm hương (Aquilaria crassna, Aquilaria sinensis, hay Aquilaria rugosa) và quy trình chế biến, thu hái [2]. Thậm chí ở liều rất cao (8.000 mg/kg), chuột thí nghiệm còn bị sụt cân đáng kể từ ngày thứ hai [4]. Do đó, người dùng không thể coi trà lá trầm như một phương pháp điều trị thay thế thuốc kê đơn.
Những hiểu lầm thường gặp về trà lá trầm hương
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo mộc thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và uống càng đậm đặc sẽ càng ngủ sâu. Thực tế, không có bằng chứng nào chứng minh việc uống trà lá trầm nồng độ cao sẽ giúp chìm vào giấc ngủ nhanh hơn. Trái lại, dung nạp một lượng lớn chiết xuất chưa kiểm soát có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc sụt cân ngoài ý muốn [4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là đồng nhất tác dụng của lá trầm hương với các loại tinh dầu hay khói trầm. Khói xông từ gỗ trầm hương có cơ chế khác biệt so với việc uống nước sắc từ lá [1]. Khi uống, các hoạt chất phải đi qua đường tiêu hóa, chịu sự biến đổi sinh học của gan và enzym ruột trước khi vào máu [5].
Ngoài ra, việc quảng cáo mangiferin trong lá trầm như một "thần dược an thần" cũng chưa chuẩn xác. Nghiên cứu cho thấy mangiferin thể hiện hoạt tính làm giãn cơ trơn mạch ngoại biên trên động mạch mạc treo chuột nhưng không độc hại tế bào, chứ chưa đủ dữ liệu khẳng định đây là chất gây ngủ trực tiếp trên người [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù thử nghiệm độc tính cấp cho thấy chuột nhắt không có dấu hiệu tử vong ở liều dịch chiết lá 2.000 mg/kg hay 15.000 mg/kg [6], việc dùng thường xuyên trên các đối tượng nhạy cảm vẫn cần theo dõi sát sao.
Người đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc có tiền sử huyết áp thấp cần hết sức lưu ý. Do chiết xuất lá trầm hương và mangiferin có tác động gây giãn mạch thông qua việc giải phóng oxit nitric nội mô [1], việc kết hợp chung với thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp quá mức.
Những người có bệnh lý đường huyết cũng cần cẩn trọng khi dùng phối hợp, bởi chiết xuất lá trầm có hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase [2]. Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại dịch chiết đậm đặc từ lá trầm hương vì chưa hề có nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này.
Gợi ý cách dùng an toàn trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị và muốn dùng trà lá trầm hương như một thức uống thưởng thức hàng ngày, hãy duy trì ở mức độ vừa phải. Không nên nấu nước trà quá đặc hoặc uống liên tục thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong ngày.
Thời điểm thích hợp để thưởng thức là vào buổi chiều tối, uống ở dạng nước ấm để tạo cảm giác thư giãn cho dạ dày và cơ thể. Việc giữ ấm cơ thể và thiết lập một không gian yên tĩnh, tránh ánh sáng xanh từ điện thoại sẽ giúp hỗ trợ giấc ngủ một cách tự nhiên nhất [3].
Nếu bạn đang gặp tình trạng mất ngủ kinh niên hoặc đang điều trị các bệnh mãn tính bằng thuốc tây, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng trà lá trầm hương. Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc an thần hay thuốc tim mạch đang điều trị để chuyển sang dùng thảo dược.
Tóm lại, trà lá trầm hương là một thức uống thảo mộc truyền thống thú vị với khả năng chống oxy hóa và hỗ trợ tuần hoàn nhất định [1, 8]. Tuy nhiên, tác dụng giúp ngủ ngon mới chỉ được ghi nhận bước đầu trên động vật thí nghiệm [3]. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, thưởng thức trà như một thói quen thư giãn hơn là kỳ vọng vào một phương thuốc chữa mất ngủ kỳ diệu.
