Nhiều bạn trẻ chọn trà sữa nền ô long với niềm tin vị chát nhẹ của lá trà bán lên men giúp tiêu hao bớt năng lượng nạp vào. Biển quảng cáo đồ uống cũng thường gắn nhãn trà ô long đi kèm các cam kết giữ dáng, giảm béo hay hỗ trợ đốt mỡ.

Tuy nhiên, lời khẳng định uống trà sữa ô long giúp "đốt mỡ" là phi thực tế. Dù các chất chiết xuất từ trà ô long nguyên chất có tác động tích cực đến chuyển hóa năng lượng, lượng polyphenol ít ỏi trong một ly trà sữa hoàn toàn bị lấn át bởi năng lượng dư thừa từ đường cát, sữa bột và sữa đặc đi kèm.

Cơ chế tác động của hoạt chất trong trà ô long

Trà ô long là loại trà bán lên men, nằm giữa trà xanh chưa lên men và trà đen lên men hoàn toàn [1]. Quá trình oxy hóa một phần dưới tác động của enzyme nội sinh chuyển hóa các catechin thành polyphenol polyme hóa đặc trưng [1]. Nhóm hợp chất này cùng với caffeine là chìa khóa tạo nên các tác động sinh học lên chuyển hóa chất béo [1].

Cơ chế đầu tiên là ức chế men tiêu hóa chất béo lipase tuyến tụy [1, 7]. Hợp chất polyphenol trong trà ô long thể hiện khả năng ức chế mạnh mẽ hoạt tính của lipase tuyến tụy, từ đó cản trở quá trình phân giải và hấp thu lipid tại ruột non giàm lượng calo hấp thụ [2]. Khi mỡ không bị tiêu hóa hoàn toàn, chúng sẽ tăng cường đào thải ra ngoài qua phân ở người sử dụng đồ uống chứa polyphenol ô long [2].

Bên cạnh đó, các hoạt chất trong trà còn kích hoạt enzyme kinase kích hoạt bằng adenosine monophosphate (AMPK) [2]. Việc kích hoạt trục enzyme này hỗ trợ ức chế quá trình sinh mỡ và thúc đẩy oxy hóa axit béo [2]. Sự kết hợp giữa caffeine và các thành phần chưa định danh trong trà ô long kích thích phân giải lipid do noradrenaline điều hòa, đồng thời tăng tốc độ oxy hóa chất béo trong cơ thể [3, 7].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được

Hiệu quả hỗ trợ chuyển hóa của trà ô long đã được kiểm nghiệm qua nhiều can thiệp lâm sàng trên người và thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng luôn gắn với điều kiện sử dụng trà nguyên chất hoặc dịch chiết cô đặc.

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược theo dõi 60 người bị tăng cholesterol máu nhẹ (180-220 mg/dL) trong 12 tuần [3]. Tình nguyện viên được chia uống 2 lần mỗi ngày, mỗi lần 300 mL trà ô long giàu catechin (chứa 640,4 mg catechin), trà xanh giàu catechin (780,6 mg catechin) hoặc giả dược [3]. Kết quả cho thấy nhóm uống trà ô long giàu catechin giảm đáng kể (p < 0,05) trọng lượng cơ thể, mỡ cơ thể, chỉ số khối cơ thể (BMI) và mỡ máu [3]. Siêu âm cũng ghi nhận trà hỗ trợ đảo ngược tình trạng gan nhiễm mỡ nhẹ nhờ hoạt tính chống oxy hóa và hạ lipid [3].

Một thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên, mù đôi khác tiến hành trên 12 nam giới khỏe mạnh, không béo phì trong thời gian 14 ngày [1]. Người tham gia dùng trà ô long chứa 100 mg caffeine, 21,4 mg gallic acid, 97 mg catechin và 125 mg polyphenol polyme hóa vào bữa sáng và trưa [1]. Kết quả đo nhiệt lượng gián tiếp 24 giờ cho thấy trà ô long làm tăng quá trình oxy hóa chất béo khoảng 20% mà không làm thay đổi tổng tiêu hao năng lượng và không gây rối loạn giấc ngủ [1]. Tác động oxy hóa chất béo này xuất hiện rõ rệt nhất ở trạng thái đói (sau hấp thu) [1].

Về mặt tiêu hao năng lượng ngắn hạn, nghiên cứu trên 11 phụ nữ Nhật Bản khỏe mạnh (độ tuổi 20 ± 1; BMI 21,2 ± 2,5) sử dụng thiết kế bắt chéo so sánh nước lọc, trà xanh và trà ô long [4]. Trong 120 phút theo dõi sau uống, mức tăng tích lũy của tiêu hao năng lượng đạt 10% ở nhóm uống trà ô long, vượt trội so với mức tăng 4% của trà xanh [4]. Tiêu hao năng lượng tại phút thứ 60 và 90 sau uống trà ô long cao hơn rõ rệt so với nước lọc (p < 0,05) nhờ lượng polyphenol polyme hóa dồi dào [4].

Trên động vật, thử nghiệm trên chuột béo phì do ăn thức ăn nhiều chất béo trong 10 tuần cho thấy dịch chiết trà ô long ngăn ngừa đáng kể chứng béo phì và gan nhiễm mỡ [5]. Thử nghiệm năm 2022 trên chuột cống ăn chế độ béo cao được can thiệp bằng chiết xuất trà ô long 0,5% cũng ghi nhận sự sụt giảm trọng lượng cơ thể, giảm mô mỡ nội tạng, giảm kích thước tế bào mỡ và điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng trà ô long thực sự mang lại tiềm năng sinh học trong việc hỗ trợ kiểm soát mỡ thừa, kích thích tiêu hao năng lượng và hạ lipid máu [2, 4]. Trà cũng ghi nhận khả năng tăng men chống oxy hóa và bảo vệ tế bào [2, 5].

Tuy vậy, giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay là không thể bỏ qua:

  • Đa phần thử nghiệm lâm sàng sử dụng trà ô long đậm đặc, được chuẩn hóa liều lượng catechin rất cao (lên tới 640,4 mg catechin mỗi ngày) [3].
  • Hiệu ứng đốt mỡ của trà ô long bị ức chế một phần trong trạng thái no sau ăn (postprandial state) [1].
  • Nghiên cứu theo dõi dài hạn trên đồ uống chức năng FOSHU liên quan đến lipid tại Nhật Bản cho thấy việc kết hợp thức uống chức năng với tập thể dục tuy có liên hệ với việc giảm cân nặng, nhưng mối liên quan này không đạt ý nghĩa thống kê trong mô hình đa biến; vòng eo ban đầu và việc tập thể dục thường xuyên mới là yếu tố tác động mạnh nhất lên thay đổi vòng eo chứ không phải lượng đồ uống tiêu thụ [2]. Hiệu quả dài hạn của các đồ uống này đối với cân nặng vẫn chưa thực sự rõ ràng [2].

Vì sao trà ô long trong trà sữa không giúp đốt mỡ?

Sự lầm tưởng lớn nhất của người tiêu dùng bắt nguồn từ việc đánh đồng công dụng của dịch chiết trà ô long nguyên chất với một ly trà sữa ô long pha chế.

Thứ nhất, lượng polyphenol trong một ly trà sữa pha loãng thấp hơn rất nhiều so với liều lượng can thiệp 640,4 mg catechin trong các thử nghiệm giảm cân [3]. Khi bị pha trộn cùng nước đá, sữa đặc và các loại bột béo, nồng độ hoạt chất sinh học giảm sút nghiêm trọng.

Thứ hai, tác động tăng oxy hóa chất béo của trà ô long bị ức chế khi cơ thể nạp nhiều dinh dưỡng sau ăn [1]. Đáng chú ý nhất, năng lượng từ một ly trà sữa chứa đầy đường cát, sữa béo và trân châu có thể lên tới hàng trăm calo. Mức tăng tiêu hao năng lượng khoảng 10% trong vòng hai giờ [4] hoặc mức tăng oxy hóa mỡ 20% [1] từ hoạt chất của trà là quá nhỏ bé, hoàn toàn không đủ bù đắp năng lượng thặng dư khổng lồ nạp vào từ đường và chất béo bão hòa. Năng lượng dư thừa bắt buộc cơ thể phải tích lũy mỡ mới, triệt tiêu mọi lợi ích đốt mỡ tiềm năng.

Ai nên thận trọng khi dùng trà ô long?

Dù là thức uống tự nhiên, việc tiêu thụ trà ô long không phù hợp cho tất cả mọi người:

  • Người nhạy cảm với caffeine: Trà ô long chứa hàm lượng caffeine đáng kể [3, 7]. Dù nghiên cứu cho thấy uống sau hai tuần cơ thể dung nạp và không gây xáo trộn kiến trúc giấc ngủ ở người bình thường [1], những người chuyển hóa chậm caffeine vẫn có thể gặp triệu chứng bồn chồn, tim đập nhanh hoặc mất ngủ nếu uống vào buổi chiều tối.
  • Người có bệnh lý dạ dày: Chiết xuất trà và caffeine kích thích tiết dịch vị, có thể gây xót ruột, cồn cào nếu uống lúc bụng đói.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mỡ máu hoặc bệnh mạn tính: Mặc dù trà ô long hỗ trợ hạ lipid máu [3], người bệnh không được tự ý bỏ thuốc hay dùng trà sữa để thay thế phác đồ y khoa mà cần tham vấn bác sĩ điều trị.

Cách áp dụng trà ô long vào lối sống

Để tận dụng tối đa hoạt chất sinh học từ trà ô long nhằm hỗ trợ chuyển hóa, độc giả nên thay đổi thói quen dùng trà theo các khuyến nghị:

  • Uống trà nguyên chất: Hãm lá trà ô long khô với nước nóng thay vì uống trà sữa. Không thêm đường cát, sữa đặc, kem béo hay bột béo thực vật.
  • Liều lượng hợp lý: Uống từ 1-2 tách trà ô long nguyên chất (khoảng 300-600 mL) mỗi ngày để nhận được lượng polyphenol và catechin tự nhiên [3].
  • Thời điểm sử dụng: Nên dùng vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều [1]. Nghiên cứu cho thấy tác dụng kích thích oxy hóa mỡ của trà ô long đạt hiệu quả nổi bật trong trạng thái đói nhẹ/sau hấp thu [1], do đó tránh uống ngay trong hoặc liền sau một bữa ăn nhiều tinh bột đường [1].
  • Kết hợp vận động: Đồ uống chứa polyphenol không thể thay thế việc rèn luyện thể chất. Tập thể dục thường xuyên là yếu tố quyết định để cải thiện vòng eo và cân nặng bền vững [2].

Trà ô long nguyên chất là thức uống lành mạnh mang lại lợi ích hỗ trợ oxy hóa chất béo và kiểm soát lipid máu khi dùng đúng cách. Tuy nhiên, nhãn mác "trà ô long" trong một ly trà sữa béo ngọt không thể biến món đồ uống nhiều calo này thành giải pháp giảm cân. Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, thâm hụt calo hợp lý và duy trì vận động thể lực vẫn luôn là nguyên tắc cốt lõi để giảm mỡ an toàn.