Nhiều người gắn liền tuổi thơ với trái xoay (trái say), thứ quả rừng vỏ giòn, thịt quả xốp mềm với vị chua ngọt đậm đà đặc trưng. Không ít người cho rằng vị chua gắt tự nhiên này đồng nghĩa với việc trái xoay chứa một lượng vitamin C dồi dào, thậm chí vượt trội nhiều loại trái cây thông thường.
Tuy nhiên, các phân tích hóa học thực vật hiện nay cho thấy vị chua của trái xoay không phản ánh chính xác lượng vitamin C như nhiều người lầm tưởng. Dù loại quả này chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên, bằng chứng khoa học chứng minh hàm lượng vitamin C cụ thể trong thịt quả xoay vẫn còn rất hạn chế.
Vị chua của trái cây đến từ đâu?
Trong tự nhiên, vị chua thanh hay chua gắt của các loại quả hoang dã chủ yếu được tạo thành bởi sự kết hợp của các acid hữu cơ tự nhiên như acid citric, acid malic, acid tartaric và acid ascorbic (vitamin C). Việc một loại quả có vị chua đậm không đồng nghĩa với việc quả đó chứa nhiều acid ascorbic.
Nhiều loại quả rừng tích tụ hàm lượng acid hữu cơ cao để tự bảo vệ trước sâu bọ hoặc thích nghi với điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Thịt quả xoay khi chín mang lại cảm giác chua mạnh do nồng độ các acid tự nhiên cao, nhưng các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại tập trung vào nhóm chất này chủ yếu phát hiện polyphenol và các chất chống oxy hóa khác chứ chưa xác nhận nồng độ vitamin C vượt trội.
Khoa học nói gì về thành phần của trái xoay?
Cây xoay, thuộc chi Dialium (tiêu biểu như loài Dialium indum bản địa Đông Nam Á hoặc Dialium guineense phổ biến ở Tây Phi), đã được đưa vào một số nghiên cứu phân tích sinh hóa nhằm đánh giá giá trị dinh dưỡng và hoạt tính sinh học [1], [2].
Năm 2018, một nghiên cứu hóa thực vật đã tiến hành phân tích chi tiết các phần của quả Dialium indum (bao gồm vỏ quả ngoài, thịt quả giữa và hạt) [2]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) kết hợp với 4 phương pháp đo hoạt tính chống oxy hóa gồm: khử phosphomolybdic-phosphotungstic, khử neocuproine, dập tắt gốc tự do DPPH và ức chế peroxy hóa acid linoleic [2]. Kết quả phân lập được 38 chất chuyển hóa trong các phân đoạn chiết xuất từ hạt và vỏ quả ngoài, chủ yếu gồm các hợp chất phenolic và amino acid [2]. Phân đoạn methanol từ hạt cho thấy hoạt tính khử gốc tự do DPPH mạnh nhất với giá trị IC50 đạt 31,71 ± 0,88 microg/mL [2]. Phân đoạn dichloromethane từ vỏ quả ngoài có khả năng ức chế peroxy hóa acid linoleic với IC50 đạt 121,43 ± 2,97 microg/mL [2]. Nghiên cứu cho thấy quả Dialium indum có giá trị cao về hoạt tính chống oxy hóa nhờ nhóm phenolic, nhưng phân tích này không báo cáo con số cụ thể về hàm lượng acid ascorbic (vitamin C) trong thịt quả [2].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2008 đã phân tích hàm lượng polyphenol và hoạt tính chống oxy hóa của 14 loài quả ăn được mọc hoang tại Burkina Faso [1]. Bằng các phép đo DPPH, FRAP và ABTS, các tác giả đã so sánh mức phenolic tổng số giữa các loài [1]. Kết quả cho thấy loài quả Detarium microcarpum có hàm lượng phenolic và flavonoid cao nhất [1]. Trong khi đó, trái xoay rừng châu Phi (Dialium guineense) có hàm lượng phenolic tổng số thấp hơn so với một số loại quả khác, xếp theo thứ tự giảm dần: Tamarindus indica (me) > Sclerocarya birrea > Dialium guineense > Gardenia erubescens > Diospyros mespiliformis > Parkia biglobosa > Ficus sycomorus > Vitellaria paradoxa [1]. Nghiên cứu khẳng định các quả có hoạt tính chống oxy hóa cao có mối tương quan thuận mật thiết với hàm lượng phenolic và flavonoid tổng số, nhưng cũng không công bố hàm lượng vitamin C trong Dialium guineense [1].
Giá trị thực tế của các chất chống oxy hóa đối với cơ thể
Mặc dù bằng chứng trực tiếp về vitamin C trong thịt quả xoay chưa rõ ràng, các hợp chất chống oxy hóa nói chung đã được y học chứng minh có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể trước các tổn thương tế bào [3], [4].
Một tổng quan nghiên cứu năm 1999 đã xem xét vai trò của chất chống oxy hóa vitamin C trong việc làm sạch các gốc oxy và nitơ phản ứng [4]. Dữ liệu cho thấy bằng chứng thuyết phục về việc bảo vệ chống oxy hóa lipid của vitamin C trên dịch sinh học, động vật và người [4]. Ngược lại, dữ liệu về việc giảm tổn thương protein ở người còn ít, và dữ liệu về tổn thương DNA in vivo vẫn chưa thống nhất [4].
Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng năm 1998 trên những người hút thuốc lá liều cao (từ 20 điếu/ngày trở lên) cho thấy nồng độ vi chất chống oxy hóa trong huyết tương của họ ban đầu thấp hơn người không hút thuốc rõ rệt [3]. Khi được bổ sung chống oxy hóa hàng ngày trong 4 tuần (nhóm dùng 500 mg vitamin C, nhóm dùng 200 IU vitamin E, nhóm 9 mg beta-carotene, hoặc 1,8 g hồng sâm), nồng độ các chất chống oxy hóa trong máu tăng dần, đồng thời mức 8-hydroxydeoxyguanosine (8-OHdG - dấu ấn tổn thương DNA do oxy hóa) và nồng độ carbonyl trong huyết tương giảm rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [3]. Trong đó, nhóm dùng vitamin E giảm 33,8% mức 8-OHdG và giảm 43,6% nồng độ carbonyl; nhóm dùng hồng sâm giảm 31,7% mức 8-OHdG và giảm 21,3% carbonyl [3]. Các kết quả này nhấn mạnh vai trò thiết yếu của việc cung cấp các chất chống oxy hóa đầy đủ cho cơ thể nhằm giảm thiểu nguy cơ mắc các bệnh mạn tính [3], [2].
Những hiểu lầm phổ biến về trái xoay
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người tiêu dùng là đánh đồng mọi loại quả có vị chua mạnh với hàm lượng vitamin C dồi dào. Thực tế, vị chua của quả xoay có thể đến từ các acid hữu cơ tự nhiên khác nhau chứ không riêng acid ascorbic. Cho đến nay, các công bố khoa học về chiết xuất quả xoay mới chỉ ghi nhận sự hiện diện của polyphenol, acid hữu cơ nói chung và một số amino acid tự nhiên chứ chưa có báo cáo định lượng khẳng định trái xoay giàu vitamin C đặc biệt [1], [2].
Một hiểu lầm khác là xem trái xoay như một phương thuốc chữa bách bệnh hoặc có thể thay thế thuốc điều trị oxy hóa tế bào. Mặc dù chiết xuất từ hạt và vỏ quả cho thấy hoạt tính chống oxy hóa tốt trong phòng thí nghiệm (in vitro), đây vẫn là các thử nghiệm phân lập hóa học [2]. Cơ thể người hấp thu và chuyển hóa các chất này qua đường tiêu hóa phức tạp hơn rất nhiều so với phản ứng trong ống nghiệm. Do đó, người dùng không nên xem loại quả này là nguồn điều trị bệnh lý chuyên biệt.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản nên thận trọng khi ăn trái xoay. Lượng acid hữu cơ tự nhiên dồi dào tạo nên vị chua đậm có thể kích thích niêm mạc dạ dày, làm gia tăng triệu chứng ợ chua, cồn cào và nóng rát thượng vị khi ăn lúc đói.
Các sản phẩm chế biến từ quả xoay trên thị trường thường ở dạng xoay ngào đường, xoay rim muối ớt hoặc phơi khô tẩm ướp. Người mắc bệnh đái tháo đường, người thừa cân béo phì hoặc người bệnh thận cần lưu ý hàm lượng đường và muối bổ sung rất cao trong các món ăn vặt này. Những người có bệnh lý nền cần kiểm soát chế độ ăn nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ điều trị trước khi sử dụng thường xuyên.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hợp lý
Để thưởng thức quả xoay như một phần của lối sống lành mạnh, người tiêu dùng nên ưu tiên ăn quả tự nhiên chưa qua tẩm ướp quá nhiều phụ gia đường, muối. Khi ăn, chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một món giải trí, tránh ăn dồn dập vào lúc bụng rỗng để bảo vệ dạ dày.
Bên cạnh đó, không nên trông cậy hoàn toàn vào trái xoay để bổ sung chất chống oxy hóa hay vitamin C cho cơ thể. Thay vào đó, cần đa dạng hóa khẩu phần ăn hàng ngày bằng nhiều loại rau xanh, trái cây tươi đã được chứng minh rõ ràng về hàm lượng vi chất dinh dưỡng.
Trái xoay là loại quả ăn vặt thơm ngon, mang giá trị văn hóa ẩm thực độc đáo và chứa một số hợp chất chống oxy hóa tự nhiên hữu ích [2]. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học xác nhận trái xoay là nguồn siêu giàu vitamin C. Việc duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, phong phú từ nhiều loại thực phẩm toàn phần vẫn là cách tối ưu nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
