Trái xoay (hay còn gọi là trái nhung rừng, thuộc chi Dialium) là món ăn vặt quen thuộc của nhiều thế hệ với vị chua thanh rôn rốt xen lẫn vị ngọt đậm đà đặc trưng [1]. Nhờ hương vị hấp dẫn này, nhiều người thường có thói quen ngồi nhâm nhi ăn cả nắm lớn cùng lúc mà không hay biết những tác động tiềm ẩn đối với hệ tiêu hóa. Dù đem lại cảm giác ngon miệng và một số dưỡng chất thực vật, trái xoay không phải là món ăn có thể dùng tùy tiện mà không có kiểm soát.
Trả lời thẳng thắn cho mối quan tâm của người dùng: những người đang có tổn thương dạ dày, người dễ bị rối loạn tiêu hóa và người có men răng nhạy cảm là 3 nhóm cần hết sức thận trọng khi ăn trái xoay. Việc tiêu thụ một lượng lớn loại quả rừng này trong thời gian ngắn có thể gây kích ứng niêm mạc, làm tăng acid dịch vị và dẫn tới các triệu chứng khó chịu kéo dài.
Cơ chế tác động đến hệ tiêu hóa và răng miệng
Thịt của trái xoay (phần trung bì) là phần ăn được phổ biến, nhưng đồng thời chứa nồng độ phong phú các hợp chất tự nhiên như polyphenol, tannin và các hoạt chất chống oxy hóa [2], [1]. Ở góc độ sinh học, tannin và các acid tự nhiên đóng vai trò là chất ức chế động vật ăn hạt ngoài tự nhiên, có vị chát và tính săn se niêm mạc rất mạnh [2].
Khi ăn vào cơ thể người với số lượng lớn, tính chất săn se này có thể làm giảm tiết dịch ruột và làm chậm nhu động ruột quá mức [3]. Đối với những người có hệ thống men răng yếu hoặc men răng đang bị mòn, lượng acid và tính se tự nhiên trong thịt quả khi tiếp xúc lâu sẽ dễ gây cảm giác ê buốt, ghê răng. Nếu tiêu thụ khi đói bụng, tính acid tự nhiên có thể kích hoạt cảm giác cồn cào, xót ruột khó chịu.
Khoa học thực nghiệm nói gì về tác động của trái xoay?
Hiện nay, các nghiên cứu chuyên sâu về trái xoay trên cơ thể người vẫn còn rất hạn chế. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm trên động vật đối với các loài thuộc chi Dialium để bước đầu ghi nhận đặc tính sinh học của loại quả này.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành thử nghiệm trên chuột cống trắng Wistar bị tổn thương niêm mạc dạ dày do thuốc aspirin [4]. Các cá thể chuột được cho uống dịch chiết bột thịt quả xoay (Dialium guineense) với các liều 250, 500 và 1000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 3 hoặc 7 ngày liên tục trước khi dùng aspirin liều 400 mg/kg thể trọng [4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết thịt quả giúp giảm chỉ số vết loét dạ dày một cách phụ thuộc vào liều lượng, trong đó mức liều 1000 mg/kg/ngày trong 7 ngày đem lại mức giảm vết loét cao nhất thông qua việc gia tăng hoạt tính enzym chống oxy hóa và giảm quá trình oxy hóa lipid [4]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm phòng ngừa tổn thương trên chuột thực nghiệm dưới dạng chiết xuất chuẩn hóa, không phản ánh việc ăn lượng lớn quả thô tươi hoặc quả rim muối đường ở người đang đau dạ dày cấp.
Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 thực hiện trên chuột cống Wistar nhằm đánh giá khả năng cầm tiêu chảy do dầu thầu dầu gây ra [3]. Thử nghiệm gồm 3 giai đoạn: phòng ngừa liều đơn (250 đến 4000 mg/kg), phòng ngừa uống lặp lại 8 ngày (250 đến 1000 mg/kg/ngày) và điều trị sau khi gây tiêu chảy (250 đến 2000 mg/kg) [3]. Bột thịt quả Dialium guineense ở các liều từ 1000 đến 4000 mg/kg dạng liều đơn và từ 500 mg/kg ở liều lặp lại đã làm chậm thời gian khởi phát tiêu chảy, giảm tần suất đi ngoài và giảm lượng phân tương tự như thuốc loperamide [3]. Điều này cho thấy thịt trái xoay làm săn se và giảm nhu động ruột rất rõ rệt ở động vật [3].
Ngoài ra, nghiên cứu sinh thái năm 2018 quan sát hành vi của loài khỉ đột phương Tây hoang dã ghi nhận hạt của các loài Dialium chứa hàm lượng khoáng chất magiê, chất béo, nhưng cũng có nồng độ phenol và tannin rất cao [2]. Nghiên cứu chỉ ra các chất kháng dinh dưỡng này cần qua quá trình xử lý đặc biệt của đường tiêu hóa hoặc nhiệt tương tự như nấu nướng ở người để làm mềm xơ và giảm thiểu độc tính tự nhiên [2]. Tại Đông Nam Á, nghiên cứu năm 2018 trên loài xoay nhung (Dialium indum) ghi nhận phần thịt quả thường được chế biến thành bánh mứt, chứa 38 chất chuyển hóa đặc trưng nhóm phenolic và có hoạt tính chống oxy hóa [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Dù các dữ liệu thực nghiệm cho thấy trái xoay sở hữu tiềm năng chống oxy hóa [1] và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày trong điều kiện phòng thí nghiệm [4], người dùng cần phân biệt rạch ròi giữa chiết xuất dược liệu trên động vật và thực phẩm thô dùng hàng ngày.
Tất cả các thử nghiệm ghi nhận hoạt tính chống loét và cầm tiêu chảy hiện tại đều thực hiện trên chuột cống [3], [4], chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người. Do đó, không thể dùng trái xoay như một phương thuốc tự nhiên để điều trị các vấn đề tiêu hóa. Hơn nữa, quả xoay thương phẩm bán trên thị trường thường được lắc muối ớt, ngào đường hoặc ngâm tẩm gia vị cay nóng, điều này càng làm tăng nguy cơ kích ứng khi tiêu thụ.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn trái xoay
Nhiều người lầm tưởng rằng trái xoay là quả rừng lành tính nên ăn bao nhiêu cũng được. Trên thực tế, hàm lượng tannin và acid hữu cơ thực vật khi nạp quá mức sẽ gây ức chế tiêu hóa [2], [3].
Một hiểu lầm phổ biến khác là ăn trái xoay chua giúp "làm sạch men răng" hay "kích thích tiêu hóa nhanh". Thực tế, tính chua tự nhiên và độ bám dính của thịt quả vào kẽ răng dễ gây mòn lớp men bảo vệ ngoài cùng nếu không được súc miệng sạch. Việc ăn quả xoay thô khi dạ dày đang rỗng cũng không giúp giảm đau mà ngược lại dễ gây cồn cào, khó chịu.
3 nhóm người nên thận trọng và hạn chế ăn nhiều
Dựa trên các đặc tính sinh học đã được ghi nhận, 3 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng:
Thứ nhất là người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản. Dù chiết xuất chuẩn hóa bảo vệ chuột khỏi tổn thương do aspirin [4], nhưng vị chua và tính kích thích của quả tươi cùng các gia vị ớt, muối ăn kèm có thể làm tăng tiết acid dịch vị, gây xót dạ dày và làm trầm trọng thêm các cơn đau thượng vị.
Thứ hai là người thường xuyên bị táo bón hoặc chức năng nhu động ruột kém. Với đặc tính săn se mạnh và khả năng làm chậm nhu động ruột tương đương thuốc loperamide đã được chứng minh trên động vật [3], việc ăn quá nhiều trái xoay cùng lúc có thể khiến tình trạng phân khô cứng, khó đi ngoài trở nên nặng nề hơn.
Thứ ba là người có men răng mòn, răng nhạy cảm hoặc đang điều trị nha khoa. Hàm lượng acid hữu cơ trong quả khi nhai lâu sẽ tiếp xúc trực tiếp bề mặt răng, dễ dẫn tới hiện tượng ê buốt kéo dài.
Lưu ý quan trọng: Chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn của trái xoay trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ. Vì vậy, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên sử dụng quá mức và cần hỏi ý kiến chuyên môn từ bác sĩ.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Để thưởng thức hương vị của trái xoay mà không gây ảnh hưởng đến sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên ăn một lượng vừa phải như một món tráng miệng hoặc ăn vặt giải trí, không nên ăn thay thế các bữa phụ hay ăn liên tục nhiều ngày.
Tuyệt đối không nên ăn trái xoay vào lúc sáng sớm khi bụng rỗng hoặc lúc quá đói. Sau khi ăn, nên uống một ngụm nước lọc và súc miệng sạch để loại bỏ acid và cặn bám còn lưu lại trên kẽ răng. Ưu tiên ăn quả tự nhiên thay vì các loại xoay ngào đường, lắc muối ớt quá cay mặn. Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại quả này vào thực đơn thường xuyên.
Tóm lại, trái xoay là một món quà vặt thơm ngon từ thiên nhiên với những tiềm năng chống oxy hóa nhất định [1]. Tuy nhiên, việc ăn uống điều độ, hiểu rõ thể trạng bản thân và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa một cách bền vững.
