Phụ nữ mang thai ăn trái xoay cần lưu ý những gì?

Trái xoay (còn gọi là trái nhung, quả thuộc chi Dialium) là thức quà vặt chua ngọt quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam. Nhiều thai phụ thèm của chua thường tìm mua loại quả này để ăn chống nghén. Tuy nhiên, ăn trái xoay thế nào để vừa an toàn vừa không hại sức khỏe mẹ và bé là nỗi băn khoăn của nhiều gia đình.

Thực tế, dữ liệu khoa học về tác động của riêng quả xoay lên phụ nữ mang thai hiện chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng cụ thể ^[1]. Thai phụ hoàn toàn có thể ăn phần thịt quả chín tự nhiên như một món ăn vặt với lượng vừa phải, nhưng tuyệt đối thận trọng nếu có bệnh lý tiêu hóa và không được tùy tiện dùng các bộ phận khác như vỏ cây xoay theo kinh nghiệm dân gian.

Quả xoay và thói quen ăn uống của mẹ bầu

Cây xoay (chi Dialium) sinh trưởng chủ yếu tại các vùng rừng nhiệt đới, trong đó quả của loài này là nguồn thức ăn tự nhiên quan trọng của nhiều động vật hoang dã như linh trưởng khi các loại quả mọng khác khan hiếm ^[1]. Tại Việt Nam, quả xoay khi chín có lớp vỏ giòn màu nâu đen, phủ lớp lông mịn như nhung, phần thịt quả xốp mềm, vị chua thanh đậm đà xen lẫn ngọt nhẹ.

Chính vị chua tự nhiên này kích thích vị giác rất tốt, giúp thai phụ trong giai đoạn ốm nghén giảm cảm giác nhạt miệng và buồn nôn. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều quả chua hoặc lạm dụng các sản phẩm chế biến từ quả xoay có thể mang lại những tác dụng không mong muốn cho thai kỳ nếu dùng sai cách.

Thiếu bằng chứng khoa học riêng biệt trên thai phụ

Hiện nay, các nghiên cứu độc lập chuyên sâu về giá trị dinh dưỡng cụ thể và độ an toàn của trái xoay trên phụ nữ mang thai vẫn còn là một khoảng trống lớn ^[1]. Trích dẫn khoa học về quả thuộc chi Dialium chủ yếu mới chỉ dừng lại ở các quan sát sinh thái học và chế độ ăn của động vật hoang dã như khỉ đột miền tây trong môi trường tự nhiên ^[1].

Do đó, người dùng không nên suy diễn quả xoay có công dụng dưỡng thai thần kỳ hay chứa các hoạt chất chữa bệnh chuyên biệt. Lợi ích của quả xoay khi ăn tươi chủ yếu nằm ở khía cạnh đóng góp một phần nhỏ vào nguồn trái cây tự nhiên chung trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày của mẹ bầu.

Vai trò của trái cây nói chung với sự phát triển của thai nhi

Dù chưa có nghiên cứu riêng cho quả xoay, nhiều bằng chứng khoa học đã khẳng định việc bổ sung hợp lý các loại trái cây và rau xanh đem lại lợi ích lớn cho sức khỏe thai kỳ.

Một phân tích tổng quan hệ thống công bố năm 2014 thu thập từ 11 nghiên cứu liên quan (bao gồm 6 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu, 3 nghiên cứu hồi cứu và 2 nghiên cứu bệnh chứng) đã đánh giá mối liên hệ giữa rau quả và cân nặng trẻ sơ sinh ^[2]. Trong đó, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu lớn tại khu vực phát triển ghi nhận việc tăng mỗi ngũ phân vị tiêu thụ trái cây giúp tăng 10,4 g trọng lượng sơ sinh (khoảng tin cậy 95% CI: 6,9 - 13,9; P < 0,0001) ^[2]. Ngoài ra, việc tăng tiêu thụ kết hợp trái cây và rau giúp tăng 8,4 g, còn nhóm trái cây, rau kèm nước ép giúp tăng 7,7 g cân nặng thai nhi trên mỗi ngũ phân vị ^[2]. Một nghiên cứu tiến cứu khác cũng cho thấy phụ nữ ăn ít rau có nguy cơ sinh con nhẹ cân so với tuổi thai tăng gấp 3,1 lần (OR = 3,1; 95% CI: 1,4 - 6,9; P = 0,01) ^[2].

Một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn khác thực hiện tại Lan Châu (Trung Quốc) từ năm 2010 đến 2012 trên 10.076 phụ nữ mang thai theo dõi suốt 3 tam cá nguyệt ^[3]. Các nhà nghiên cứu phân loại mức tiêu thụ trái cây thành: thiếu hụt (< 200 g/ngày cho cả 3 tam cá nguyệt); đầy đủ (200 - 350 g/ngày ở tam cá nguyệt thứ nhất, 200 - 400 g/ngày ở tam cá nguyệt 2 và 3); tiêu thụ nhiều (> 350 g/ngày ở tam cá nguyệt thứ nhất, > 400 g/ngày ở giai đoạn sau) ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng tiêu thụ trái cây không đủ làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân (LBW) với tỷ số chênh OR dao động từ 1,26 đến 1,36 (95% CI: 1,04 - 1,66) ^[3]. Ngược lại, việc ăn trái cây mức cao giúp hạ thấp nguy cơ nhẹ cân với OR từ 0,70 đến 0,79 (95% CI: 0.57 - 0.98) ^[3]. Đối với nhóm thai phụ có chỉ số khối cơ thể (BMI) trước mang thai ở mức gầy, ăn không đủ hoa quả còn làm tăng nguy cơ thai nhỏ so với tuổi thai (SGA) với OR từ 1,66 đến 1,79 (95% CI: 1,13 - 2,64) ^[3].

Về phát triển nhận thức, nghiên cứu đoàn hệ trẻ em CHILD năm 2016 ghi nhận việc mẹ tiêu thụ nhiều trái cây trong thai kỳ liên quan tích cực đến khả năng phát triển nhận thức của trẻ lúc 1 tuổi, với hai thành phần dinh dưỡng nổi bật là lycopene và fructose ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận mức tiêu thụ trái cây trung bình khuyến nghị theo hướng dẫn dinh dưỡng là 2 cốc (3 - 4 phần) mỗi ngày cho phụ nữ năng động, đồng thời nghiên cứu cũng xem xét việc tăng lên 6 - 7 phần (tương đương 3 cốc) ^[4]. Song song đó, các nghiên cứu dịch tễ khác chỉ ra chế độ ăn giàu rau quả cung cấp chất xơ, chất chống oxy hóa, flavonoid và acid salicylic có liên quan đến việc giảm nguy cơ một số bệnh lý ác tính ở trẻ em như u nguyên bào võng mạc một bên ^[5].

Mặc dù trái cây rất tốt, các nhà nghiên cứu lưu ý việc tiêu thụ quá mức một số nhóm hoa quả cũng cần cân nhắc. Nghiên cứu đoàn hệ năm 2010 theo dõi 5 năm trên 931 trẻ có nguy cơ di truyền đái tháo đường týp 1 tại Phần Lan chỉ ra rằng người mẹ tiêu thụ nhiều trái cây họ cam quýt (citrus) làm tăng nguy cơ nhạy cảm với dị nguyên đường hô hấp ở trẻ lúc 5 tuổi (OR = 1,14; 95% CI: 1,05 - 1,25), và lượng trái cây tổng thể cũng có mối liên quan này (OR = 1,36; 95% CI: 1,09 - 1,70) ^[6].

Nguy cơ kích thích dạ dày và tiêu hóa khi ăn xoay

Do có vị chua đặc trưng bắt nguồn từ hàm lượng acid hữu cơ tự nhiên, trái xoay có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu thai phụ ăn vào lúc đói. Giai đoạn mang thai là thời điểm phụ nữ rất dễ bị trào ngược dạ dày thực quản và ợ chua do thay đổi hormone làm giãn cơ thắt thực quản dưới.

Khi dung nạp lượng lớn quả chua, nồng độ acid dịch vị tăng cao dễ dẫn đến cảm giác nóng rát thượng vị, cồn cào và đau dạ dày. Hơn nữa, thói quen ăn vặt quả xoay ngào đường, lắc muối ớt cay nồng càng làm mức độ kích ứng tiêu hóa trầm trọng hơn, đồng thời gián tiếp làm tăng lượng muối và đường tự do nạp vào cơ thể.

Cẩn trọng tuyệt đối với bài thuốc dân gian từ vỏ cây xoay

Trong dân gian, có nhiều lời đồn truyền miệng về việc dùng vỏ cây xoay sắc nước uống để chữa tiêu chảy, cầm máu hoặc làm sạch ruột. Mẹ bầu cần đặc biệt cẩn giác và tuyệt đối không áp dụng những kinh nghiệm chưa qua kiểm chứng này.

Vỏ thân cây các loài thực vật rừng thường chứa lượng tannin cô đặc rất cao cùng nhiều hợp chất kiềm sinh học tự nhiên (alkaloid) phức tạp có thể gây co bóp tử cung, ngộ độc gan thận hoặc cản trở hấp thu sắt, đe dọa trực tiếp tới sự an toàn của thai nhi. Hiện nay, hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm dược lý nào chứng minh độ an toàn của việc dùng vỏ cây xoay cho phụ nữ mang thai. Bất kỳ triệu chứng rối loạn tiêu hóa hay bệnh lý nào phát sinh trong thai kỳ đều cần được thăm khám tại cơ sở y tế thay vì tự ý dùng nước sắc từ vỏ cây.

Ai nên thận trọng khi ăn trái xoay?

Thai phụ cần cân nhắc hạn chế hoặc kiêng quả xoay trong các trường hợp sau:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dịch vị hoặc đang có biểu hiện nóng rát thực quản.
• Phụ nữ mang thai bị tiểu đường thai kỳ hoặc có nguy cơ rối loạn đường huyết cao không nên sử dụng các loại xoay rim đường, xoay ngào mật ong.
• Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ bị rối loạn tiêu hóa khi ăn thức ăn lạ.
• Những người đang phải tuân thủ chế độ kiêng muối nghiêm ngặt cần tránh xa xoay ngâm muối ớt, xoay lắc gia vị bán sẵn.

Cách dùng trái xoay an toàn trong thai kỳ

Để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé, thai phụ nên áp dụng các lưu ý thực tế sau:

• Ăn lượng vừa phải: Không nên dùng thay thế các bữa ăn chính hoặc ăn liên tục nhiều ngày. Chỉ nên coi trái xoay như một món giải tỏa cơn nghén chua với lượng nhỏ.
• Thời điểm ăn thích hợp: Tuyệt đối không ăn quả xoay lúc bụng rỗng. Nên ăn sau bữa chính khoảng 30 - 60 phút để không làm tổn thương niêm mạc dạ dày.
• Chọn quả tự nhiên: Ưu tiên ăn quả xoay chín tự nhiên, còn nguyên vỏ lông xốp, không bị nấm mốc hoặc dập nát. Tự bóc vỏ ăn trực tiếp phần cơm quả, hạn chế tối đa các sản phẩm xoay tẩm ướp nhiều đường muối, phụ gia bảo quản.
• Kết hợp đa dạng: Không chỉ ăn một loại quả chua, thai phụ cần phối hợp phong phú nhiều nhóm hoa quả và rau xanh khác nhau trong khẩu phần ăn hàng ngày để cung cấp đầy đủ vi chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển của thai nhi ^[2], ^[5].

Trái xoay là món ăn vặt tự nhiên mang hương vị chua ngọt kích thích vị giác tốt cho mẹ bầu trong giai đoạn ốm nghén, nhưng chỉ nên ăn thịt quả chín với số lượng vừa phải và đúng thời điểm. Mẹ bầu tuyệt đối không thử các bài thuốc truyền miệng từ vỏ hoặc lá cây xoay, đồng thời luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc bác sĩ sản khoa khi muốn bổ sung bất kỳ món ăn mới nào vào chế độ thai kỳ.