Nhiều người thường nghĩ rằng tình trạng lo âu, áp lực công việc kéo dài hay tâm trạng u uất chỉ ảnh hưởng đến hệ thần kinh và cảm xúc [1], [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học phát hiện sức khỏe của bộ xương cũng chịu tác động rõ rệt từ trạng thái tâm lý [3], [2].
Khi cơ thể đối mặt với stress trường diễn hoặc trầm cảm, trục nội tiết bị rối loạn, khiến nồng độ hormone cortisol tăng cao kéo dài [1], [4]. Tình trạng này âm thầm làm suy giảm mật độ khoáng chất của xương và làm tăng nguy cơ tổn thương khung xương theo thời gian [1], [3].
Cortisol và phản ứng căng thẳng của cơ thể
Cortisol là một loại hormone quan trọng được cơ thể tiết ra để ứng phó với các tình huống khẩn cấp, giúp sinh tồn trước hiểm nguy [1]. Trong điều kiện bình thường, mức cortisol sẽ nhanh chóng giảm về mức cơ bản sau khi áp lực qua đi [1].
Ngược lại, tình trạng tăng cortisol mạn tính (hypercortisolism) xuất hiện khi nồng độ hormone này luôn duy trì ở mức cao và không thể quay về mức cân bằng ban đầu [1]. Hai nguyên nhân phổ biến gây ra tình trạng này là căng thẳng kéo dài và thiếu ngủ triền miên [1].
Hội chứng tăng cortisol mạn tính thường khó phát hiện sớm nhưng lại góp phần phát triển nhiều vấn đề sức khỏe thể chất lẫn tinh thần [1]. Trong đó, hội chứng chuyển hóa, giảm mật độ khoáng của xương và chứng trầm cảm là những tác hại tiêu biểu liên quan mật thiết với sự gia tăng cortisol [1].
Trục nội tiết bị kích hoạt làm rối loạn cấu trúc xương
Ở những người mắc chứng trầm cảm, các rối loạn trong mô hình bài tiết cortisol và sự tăng tiết quá mức loại hormone này sau các bài kiểm tra kích thích thần kinh phản ánh hoạt động quá tải của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận [4]. Khi trục này hoạt động quá mức, các dấu hiệu ngoại vi của tăng cortisol máu bắt đầu xuất hiện, chẳng hạn như phì đại tuyến thượng thận, giảm độ nhạy cảm với glucocorticoid hay không dung nạp insulin [4].
Sự sản xuất quá mức hormone cortisol có thể dẫn đến biến đổi cấu trúc xương và làm sai lệch quá trình chuyển hóa xương [4]. Bên cạnh những thay đổi về lối sống, việc biến đổi nội tiết và miễn dịch thứ phát sau trầm cảm đóng vai trò then chốt trong bệnh sinh chuyển hóa xương [2].
Mật độ khoáng xương thấp là một hiện tượng phổ biến ở những người có rối loạn tâm thần [2]. Điều này khiến hệ xương mất dần độ vững chắc tự nhiên mà người bệnh không hề hay biết [1], [2].
Bằng chứng nghiên cứu ở phụ nữ mãn kinh và người trưởng thành
Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã đánh giá vai trò trung gian của cortisol giữa trầm cảm và mật độ xương ở 19 phụ nữ mãn kinh từ 52 đến 79 tuổi [3]. Trong đó, 9 người từng mắc trầm cảm và 10 người chưa từng bị [3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo mật độ khoáng xương bằng phương pháp DEXA và thu thập mẫu cortisol trong nước bọt khi thực hiện thử thách tâm lý [3].
Kết quả cho thấy, những phụ nữ từng trầm cảm có điểm Z mật độ xương cột sống thắt lưng và xương đùi phải thấp hơn đáng kể so với nhóm không trầm cảm [3]. Khi đối diện với áp lực, lượng cortisol trong nước bọt của nhóm từng trầm cảm tăng rất cao (chỉ số diện tích dưới đường cong AUC đạt 27,83 so với -13,34 ở nhóm bình thường) [3].
Nghiên cứu ghi nhận mối tương quan nghịch giữa nồng độ cortisol do căng thẳng kích hoạt với điểm mật độ xương tại mọi vị trí đo [3]. Phân tích trung gian chỉ ra rằng có khoảng 51% đến 67% mối liên hệ giữa trầm cảm và suy giảm mật độ xương có thể bắt nguồn từ những thay đổi của cortisol dưới tác động của stress [3].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 1996 trên 24 phụ nữ mắc hoặc từng mắc trầm cảm nặng đối chứng với 24 phụ nữ khỏe mạnh cũng ghi nhận kết quả tương tự [5]. Mật độ xương của nhóm phụ nữ trầm cảm thấp hơn 6,5% ở cột sống, thấp hơn 13,6% ở cổ xương đùi, thấp hơn 13,6% ở tam giác Ward và thấp hơn 10,8% ở mấu chuyển xương đùi [5].
Lượng cortisol bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ ở nhóm trầm cảm cao hơn rõ rệt (71 microgam/ngày so với 51 microgam/ngày ở nhóm bình thường) [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận nồng độ osteocalcin huyết thanh thấp hơn và deoxypyridinoline niệu thấp hơn ở người bệnh trầm cảm [5].
Tác động phức tạp lên quá trình tái tạo mô xương
Ảnh hưởng của trầm cảm và hormone stress lên xương không chỉ dừng ở mật độ khoáng mà còn thể hiện qua các chỉ số sinh hóa tái tạo xương [6]. Nghiên cứu năm 2000 trên 19 bệnh nhân trầm cảm nặng giai đoạn đầu chưa từng dùng thuốc hướng thần đối chứng với 19 người khỏe mạnh cho thấy sự gia tăng rõ rệt của quá trình tái tạo xương [6].
Nhóm bệnh nhân này có nồng độ osteocalcin (chỉ dấu tạo xương) tăng, cùng với sự gia tăng của telopeptide và cross-laps (các chỉ dấu tiêu xương) [6]. Mặc dù cortisol huyết thanh ở nhóm trầm cảm cao hơn nhóm chứng, sự gia tăng tái tạo xương không bắt nguồn từ thiếu vitamin D mà dẫn tới việc phóng thích canxi từ xương và ức chế bài tiết hormone tuyến cận giáp [6].
Năm 2013, một nghiên cứu khác trên 50 phụ nữ mãn kinh bị trầm cảm nặng và 50 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy mật độ xương thắt lưng và xương đùi ở người bệnh thấp hơn hẳn [7]. Tại cột sống thắt lưng, mật độ xương là 0,72 g/cm² ở nhóm bệnh so với 0,82 g/cm² ở nhóm đối chứng [7]. Ở cổ xương đùi, con số này là 0,58 g/cm² so với 0,71 g/cm² [7]. Các thông số siêu âm gót chân và xương ngón tay cũng suy giảm rõ rệt [7].
Ở nhóm bệnh nhân này, nồng độ hormone tuyến cận giáp và thụ thể kích hoạt RANKL tăng cao, trong khi vitamin D và osteoprotegerin giảm [7]. Đáng chú ý, nồng độ cortisol huyết thanh và nước tiểu ở nghiên cứu này lại không thấy sự khác biệt giữa hai nhóm, gợi ý rằng còn có thêm sự tham gia của các con đường nội tiết khác ngoài cortisol [7].
Một nghiên cứu nhỏ năm 1998 trên 6 bệnh nhân trầm cảm và 5 người khỏe mạnh dùng kỹ thuật DEXA đo đốt sống L1 đến L4 trong 5 phút lại không quan sát thấy sự khác biệt về mật độ xương giữa các nhóm hoặc giữa người có tăng cortisol niệu hay không [4]. Điều này phản ánh bức tranh khoa học đa chiều và cho thấy sự suy giảm xương có thể cần thời gian dài tích lũy hoặc phụ thuộc vào mức độ căng thẳng của từng cá nhân [2], [4].
Căng thẳng tâm lý ở nhóm người trẻ tuổi
Không chỉ người lớn tuổi hay phụ nữ mãn kinh, tác động của căng thẳng tâm lý đối với hormone cortisol còn được ghi nhận ở thanh thiếu niên [8]. Một nghiên cứu năm 2017 trên 80 thanh thiếu niên béo phì chỉ ra rằng thái độ ăn uống rối loạn, đặc biệt là tâm lý kiêng khem gò bó, có mối tương quan thuận với lượng cortisol tự do trong nước tiểu 24 giờ [8].
Mặc dù nghiên cứu này chưa phát hiện thấy biến đổi rõ rệt ngay lập tức trên các chỉ số tái tạo xương và mật độ xương tại thời điểm kiểm tra, áp lực tâm lý từ hành vi ăn uống rõ ràng là một nguồn phát sinh căng thẳng sinh học có khả năng đẩy cortisol lên cao [8]. Về lâu dài, tình trạng này vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe [1], [8].
Những hiểu lầm thường gặp về sức khỏe xương
Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng xương yếu đi hoàn toàn chỉ do thiếu hụt canxi hoặc quá trình lão hóa tự nhiên. Thực tế cho thấy, trạng thái tâm lý kéo dài có khả năng chi phối mạnh mẽ hệ nội tiết và làm xáo trộn quá trình chuyển hóa của xương [3], [2]. Khi tinh thần căng thẳng liên tục, sự gia tăng cortisol có thể âm thầm triệt tiêu các nỗ lực bổ sung dinh dưỡng nếu nguồn gốc áp lực không được giải tỏa [1], [4].
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng người trẻ tuổi không cần lo lắng về mật độ xương khi bị stress. Dù sự suy giảm xương biểu hiện rõ rệt nhất ở người lớn tuổi hoặc phụ nữ sau mãn kinh, tình trạng tăng cortisol mạn tính có thể xuất hiện từ rất sớm khi bị căng thẳng kéo dài hoặc mất ngủ thường xuyên [1], [8]. Việc chủ quan, bỏ qua các dấu hiệu mệt mỏi tinh thần chính là nguyên nhân khiến sức khỏe thể chất suy yếu dần theo thời gian [1], [2].
Ai nên thận trọng với tình trạng suy giảm mật độ xương?
Những người đang chịu áp lực tâm lý kéo dài, người thường xuyên làm việc trong môi trường căng thẳng cao và bị thiếu ngủ mạn tính là đối tượng hàng đầu đối mặt với nguy cơ tăng cortisol kéo dài [1]. Nhóm người này cần đặc biệt lưu ý đến các biểu hiện mệt mỏi thể chất đi kèm [1].
Phụ nữ sau mãn kinh có tiền sử hoặc đang mắc trầm cảm là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị suy giảm mật độ xương và loãng xương [3], [7], [5]. Nguy cơ gãy xương do giòn xương ở nhóm này gia tăng đáng kể [7]. Do đó, việc theo dõi sức khỏe tâm thần song song với kiểm tra mật độ xương định kỳ là điều cần thiết [7], [2].
Những người mắc các rối loạn ăn uống, tâm lý kiêng khem quá mức gây stress nội sinh cũng cần được lưu tâm để tránh ảnh hưởng đến trục hormone điều hòa [8]. Bất kỳ ai đang gặp các vấn đề sức khỏe tinh thần hoặc nghi ngờ suy giảm mật độ xương nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác, không nên tự ý dùng thuốc hay thực phẩm bổ sung khi chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý các giải pháp giảm căng thẳng để bảo vệ xương
Để kiểm soát mức hormone cortisol không bị tăng vọt mạn tính, việc duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò thiết yếu [1]. Mỗi người nên chủ động thiết lập lịch trình làm việc và nghỉ ngơi hợp lý, đảm bảo ngủ đủ giấc mỗi đêm vì thiếu ngủ là yếu tố trực tiếp thúc đẩy tăng cortisol [1].
Bên cạnh đó, việc thực hành các phương pháp giải tỏa áp lực như tập thở sâu, thiền định hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời có thể giúp hệ thần kinh thư giãn. Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ chất, uống đủ nước và tăng cường vận động thể chất phù hợp với thể trạng sẽ tạo nền tảng vững chắc hỗ trợ chuyển hóa xương [2].
Khi các dấu hiệu lo âu, u uất hay căng thẳng kéo dài vượt quá khả năng tự điều chỉnh, người bệnh cần tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa [2]. Chăm sóc tinh thần là một phần không thể tách rời trong việc bảo vệ sự vững chắc của khung xương [3], [2].
Sức khỏe xương khớp và tâm lý có mối liên kết chặt chẽ thông qua các đáp ứng nội tiết của cơ thể [1], [2]. Việc nhận biết tác hại của hormone stress cortisol giúp mỗi người có cái nhìn toàn diện hơn trong việc chăm sóc bản thân [1], [3]. Giữ cho tâm trí bình an và ngủ đủ giấc chính là liều thuốc tự nhiên giúp bảo vệ khung xương luôn chắc khỏe [1].
