Thói quen nhịn ăn gián đoạn và nỗi lo của người trào ngược
Nhịn ăn gián đoạn, đặc biệt là chế độ 16:8 (nhịn ăn 16 tiếng và chỉ ăn trong khung thời gian 8 tiếng mỗi ngày), đang trở thành một xu hướng giảm cân và cải thiện sức khỏe được nhiều người áp dụng. Tuy nhiên, với những người thường xuyên bị ợ nóng, ợ chua hay có vấn đề về dạ dày, việc để bụng đói suốt 16 tiếng và dồn toàn bộ năng lượng vào 8 tiếng lại làm dấy lên nhiều băn khoăn. Liệu phương pháp này có giúp dạ dày được "nghỉ ngơi" hay ngược lại, sẽ khiến axit trào ngược bùng phát dữ dội hơn?
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy nhịn ăn gián đoạn 16:8 có thể mang lại sự cải thiện nhất định về triệu chứng ợ nóng và trớ thức ăn ở một số đối tượng, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu người bệnh áp dụng sai cách. Khi dồn quá nhiều thức ăn vào một khung giờ hẹp, áp lực bên trong dạ dày có thể tăng vọt, gây tác động tiêu cực trực tiếp lên cơ chế chống trào ngược tự nhiên của cơ thể.
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là một rối loạn tiêu hóa mạn tính phổ biến, trong đó dịch axit hoặc các thành phần từ dạ dày di chuyển ngược lên thực quản [1]. Gánh nặng của căn bệnh này đang ngày càng gia tăng tại khu vực châu Á, trong đó phần lớn bệnh nhân thuộc nhóm trào ngược không viêm trợt (NERD) [1]. Các triệu chứng điển hình mà người bệnh thường phải đối mặt bao gồm cảm giác nóng rát sau xương ức (ợ nóng), trớ thức ăn hoặc dịch chua, cảm giác vướng ở cổ họng, khó nuốt, đau tức ngực và ợ hơi [2].
Nhịn ăn 16:8 tác động thế nào đến cơ thắt thực quản dưới?
Để hiểu vì sao chế độ ăn 16:8 lại có thể trở thành "con dao hai lưỡi" đối với bệnh nhân trào ngược, cần xem xét vai trò của cơ thắt thực quản dưới (LES). Ở trạng thái bình thường, cơ thắt này hoạt động như một van một chiều, mở ra khi chúng ta nuốt thức ăn và đóng chặt lại ngay sau đó để ngăn dịch vị không trào ngược lên phía trên. Những thay đổi vĩnh viễn hoặc tạm thời ở hàng rào giữa dạ dày và thực quản, chẳng hạn như sự giãn mở bất thường của cơ thắt thực quản dưới hoặc thoát vị hoành, chính là những yếu tố chủ chốt dẫn đến bệnh trào ngược [1].
Khi thực hiện chế độ 16:8, người tham gia buộc phải nạp đủ toàn bộ nhu cầu calo và dinh dưỡng trong ngày chỉ vỏn vẹn trong vòng 8 giờ. Điều này rất dễ dẫn đến tâm lý ăn bù, khiến các bữa ăn trở nên quá lớn và chứa mật độ năng lượng dày đặc. Việc đưa một lượng lớn thức ăn vào dạ dày trong thời gian ngắn sẽ làm căng giãn thành dạ dày quá mức, từ đó gia tăng áp lực nội dạ dày và kích thích cơ thắt thực quản dưới tự động giãn mở thoáng qua, tạo cơ hội cho axit và dịch tiêu hóa thoát ngược lên thực quản.
Ngược lại, khoảng thời gian 16 giờ nhịn ăn liên tục cũng mang lại một khía cạnh tích cực: tạo điều kiện cho dạ dày có đủ thời gian làm rỗng hoàn toàn. Khi dạ dày trống rỗng trong nhiều giờ liên tục, áp lực nội tạng giảm xuống và tần suất tiếp xúc giữa niêm mạc thực quản với axit dịch vị trong khoảng thời gian này cũng có xu hướng giảm bớt. Tuy nhiên, sự cân bằng giữa lợi ích làm rỗng dạ dày và rủi ro quá tải thức ăn chính là yếu tố quyết định người bệnh có đáp ứng tốt với chế độ này hay không.
Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của nhịn ăn 16:8 trên bệnh nhân trào ngược
Để làm sáng tỏ tác động thực tế của việc giới hạn thời gian ăn uống, một nghiên cứu được công bố vào năm 2022 đã tiến hành đánh giá tác động ngắn hạn của việc nhịn ăn gián đoạn trên các bệnh nhân nghi ngờ mắc trào ngược dạ dày thực quản [3]. Trong thử nghiệm này, các bệnh nhân được chỉ định đo pH thực quản không dây liên tục trong 96 giờ và tạm ngừng sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) [3]. Trong 2 ngày đầu tiên của quá trình theo dõi, bệnh nhân duy trì chế độ ăn thông thường của mình, sau đó chuyển sang phác đồ nhịn ăn gián đoạn gồm 16 giờ nhịn ăn liên tục và 8 giờ ăn uống trong 2 ngày tiếp theo [3].
Kết quả phân tích trên 25 người tham gia cho thấy, việc bắt đầu tuân thủ chế độ nhịn ăn giới hạn thời gian có thể gặp nhiều khó khăn ở giai đoạn đầu [3]. Chỉ có 9 trên 25 bệnh nhân (đạt tỷ lệ 36%) tuân thủ hoàn toàn phác đồ nhịn ăn, trong khi 21 trên 25 người (tỷ lệ 84%) đạt mức độ tuân thủ ít nhất một phần [3]. Điều này phản ánh rõ ràng rằng việc thay đổi đột ngột thói quen ăn uống sang khung giờ 16:8 không hề đơn giản đối với đa số bệnh nhân có vấn đề về tiêu hóa.
Về các chỉ số khách quan, tỷ lệ thời gian tiếp xúc với axit trung bình vào những ngày nhịn ăn là 3,5%, thấp hơn so với mức 4,3% vào những ngày ăn uống bình thường [3]. Nhịn ăn gián đoạn có liên quan đến mức giảm 0,64 trong thời gian tiếp xúc với axit (khoảng tin cậy 95%: -2,32 đến 1,05) [3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng bằng chứng thống kê để khẳng định nhịn ăn gián đoạn giúp giảm nhẹ thời gian tiếp xúc với axit vẫn còn yếu [3].
Điểm đáng chú ý nhất của nghiên cứu năm 2022 nằm ở sự cải thiện rõ rệt về mặt triệu chứng lâm sàng [3]. Điểm số đánh giá mức độ nghiêm trọng của triệu chứng ợ nóng và trớ thức ăn ở người bệnh đã giảm từ 14,3 điểm trong giai đoạn ăn bình thường xuống còn 9,9 điểm trong giai đoạn nhịn ăn gián đoạn, tương đương mức giảm 4,46 điểm (khoảng tin cậy 95%: -7,6 đến -1,32) [3]. Dữ liệu này chứng minh rằng việc nhịn ăn gián đoạn trong thời gian ngắn thực sự mang lại hiệu quả cải thiện cả hai triệu chứng khó chịu nhất của bệnh trào ngược là ợ nóng và trớ thức ăn [3].
Bài học từ mô hình nhịn ăn tôn giáo: Trường hợp nhịn ăn tháng Ramadan
Bên cạnh mô hình 16:8 trong phòng thí nghiệm, thói quen nhịn ăn tôn giáo trong tháng Ramadan cũng cung cấp nhiều dữ liệu thực tế giá trị về mối liên hệ giữa việc nhịn ăn và bệnh trào ngược. Trong tháng Ramadan, các tín đồ Hồi giáo thực hiện việc kiêng ăn, uống và hút thuốc từ lúc rạng đông cho đến khi hoàng hôn buông xuống [4]. Một nghiên cứu dọc tiến hành tại Ả Rập Xê Út công bố năm 2023 đã sử dụng bảng câu hỏi chuẩn hóa về chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe ở bệnh nhân trào ngược (GERD-HRQL) để khảo sát bệnh nhân ở hai thời điểm: trong tháng Ramadan và sau khi kết thúc tháng Ramadan [4].
Kết quả của nghiên cứu năm 2023 cho thấy sau tháng Ramadan, triệu chứng ợ nóng của bệnh nhân giảm đi một cách đáng kể, đặc biệt là khi nằm [4]. Nhìn chung, điểm số ợ nóng trên thang điểm 45 đã giảm từ mức 17,9 điểm trong tháng Ramadan xuống còn 14,3 điểm sau thời gian này [4]. Đồng thời, điểm số trớ thức ăn cũng giảm từ 12,3 điểm trong tháng Ramadan xuống còn 9,9 điểm sau khi nhịn ăn, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,049) [4].
Về mức độ hài lòng với tình trạng sức khỏe, có 45,3% bệnh nhân cảm thấy hài lòng trong thời gian diễn ra tháng Ramadan so với tỷ lệ 34% sau tháng Ramadan [4]. Mặc dù tỷ lệ người có mức độ hài lòng cao hơn sau tháng Ramadan đạt 17% so với 15,1% trong tháng, sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,422) [4]. Đáng ngạc nhiên hơn, nghiên cứu ghi nhận không có mối liên hệ nào giữa mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng trào ngược trước hoặc sau khi nhịn ăn với loại thực phẩm, thời điểm ăn uống hay khối lượng thực phẩm được tiêu thụ [4]. Nhóm tác giả kết luận rằng việc nhịn ăn Ramadan có thể giúp cải thiện các triệu chứng trào ngược, song vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác thực kết quả và hiểu rõ cơ chế bên dưới [4].
Lợi ích thực tế và những giới hạn từ các bằng chứng khoa học
Nhìn một cách tổng thể từ các nghiên cứu hiện có, việc nhịn ăn gián đoạn có thể mang lại một số lợi ích thực tiễn nhất định cho bệnh nhân trào ngược, chủ yếu là giảm bớt mức độ khó chịu của chứng ợ nóng và cảm giác trớ thức ăn lên thực quản [3], [4]. Khoảng thời gian nhịn ăn kéo dài giúp dạ dày được giải phóng khỏi tình trạng ứ đọng thức ăn liên tục, từ đó làm giảm bớt số lần axit có cơ hội dâng cao lên đường tiêu hóa trên trong những khung giờ nhất định [3].
Mặc dù vậy, người bệnh cũng cần nhìn nhận thẳng thắn các giới hạn lớn từ y văn. Nghiên cứu trực tiếp về phác đồ 16:8 trên bệnh nhân nghi ngờ trào ngược mới chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ là 25 người và trong khoảng thời gian rất ngắn là 2 ngày nhịn ăn [3]. Bằng chứng thống kê về việc phác đồ này giúp giảm thời gian tiếp xúc của thực quản với axit vẫn còn ở mức yếu [3]. Thêm vào đó, tỷ lệ người bệnh có thể tuân thủ trọn vẹn lịch trình nhịn ăn ban đầu còn khá thấp, chỉ đạt 36% [3].
Do đó, các dữ liệu khoa học hiện nay chưa đủ để khẳng định nhịn ăn 16:8 là một phương pháp điều trị chuẩn mực có thể thay thế các phác đồ y khoa chính thống. Sự đáp ứng với chế độ này có thể khác biệt rất lớn giữa từng cá nhân, tùy thuộc vào cơ địa co bóp của dạ dày, mức độ suy yếu của cơ thắt thực quản và thói quen lựa chọn món ăn trong khung giờ cho phép.
Những hiểu lầm tai hại khi áp dụng 16:8 ở người trào ngược
Một sai lầm rất phổ biến của những người bắt đầu nhịn ăn 16:8 là dồn toàn bộ khẩu phần vào một hoặc hai bữa ăn thật lớn để "bù đắp" cho 16 giờ nhịn đói. Hành vi này vô tình tạo ra gánh nặng cơ học khổng lồ cho dạ dày, làm căng giãn thành cơ và làm suy yếu tạm thời lực cản của cơ thắt thực quản dưới, khiến dịch vị trào ngược mạnh mẽ ngay sau khi ăn. Bệnh nhân trào ngược nếu muốn thử nghiệm 16:8 tuyệt đối không nên ăn một bữa quá no mà cần phân bổ thức ăn hợp lý.
Hiểu lầm tai hại thứ hai là việc lựa chọn khung giờ ăn quá muộn, chẳng hạn như bắt đầu ăn từ 13 giờ chiều và kết thúc vào lúc 21 giờ tối. Việc ăn bữa cuối cùng quá gần giờ đi ngủ sẽ khiến dạ dày vẫn còn đầy ắp thức ăn khi người bệnh nằm xuống. Tư thế nằm làm mất đi sự hỗ trợ của trọng lực, khiến axit từ dạ dày dễ dàng chảy ngược vào thực quản, gây ra những cơn ợ nóng dữ dội về đêm và làm gián đoạn giấc ngủ.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng việc nhịn ăn gián đoạn có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị và giúp "chữa dứt điểm" bệnh trào ngược. Cần nhớ rằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) hiện vẫn là nền tảng cốt lõi trong điều trị nội khoa nhằm ức chế sản xuất axit và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm của bệnh [5], [1]. Mặc dù tỷ lệ tái phát sau khi ngừng thuốc PPI là một vấn đề thường gặp [1], người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ để chuyển sang nhịn ăn gián đoạn.
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Không phải ai mắc bệnh trào ngược cũng là đối tượng phù hợp để thực hiện chế độ nhịn ăn 16:8. Nhóm người bệnh cần hết sức thận trọng và bắt buộc phải đi khám chuyên khoa bao gồm những người xuất hiện các dấu hiệu báo động nguy hiểm: nuốt đau, khó nuốt, sút cân không rõ nguyên nhân, chảy máu đường tiêu hóa trên, đau ngực không điển hình hoặc có các bệnh lý hô hấp đi kèm [6]. Việc xuất hiện những dấu hiệu này đòi hỏi phải được đánh giá y khoa kỹ lưỡng thay vì tự ý điều chỉnh bằng chế độ ăn [6].
Trào ngược dạ dày nếu không được kiểm soát tốt có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng theo thời gian, trong đó mối lo ngại lớn nhất là nguy cơ phát triển thành ung thư biểu mô tuyến thực quản phát sinh từ tổn thương chuyển sản Barrett [5], [2]. Với những bệnh nhân mắc trào ngược mạn tính tái phát nặng nề, việc duy trì điều trị ức chế axit lâu dài bằng PPI là điều cần thiết [5]. Những trường hợp trào ngược kháng trị với thuốc có thể phải cân nhắc phẫu thuật chống trào ngược [5].
Ngoài ra, bệnh trào ngược dạ dày thực quản thường xuyên đồng mắc với các bệnh lý đường hô hấp [7]. Những người có kèm theo bệnh hen suyễn, viêm phế quản mạn hoặc các rối loạn hô hấp khác cần thận trọng vì các đợt trào ngược axit không kiểm soát do nhịn ăn sai cách có thể làm trầm trọng thêm tình trạng hô hấp [7]. Thanh thiếu niên mắc trào ngược thường có mức độ và tần suất nhẹ hơn người lớn, nhóm không có viêm trợt có thể hưởng lợi từ thay đổi lối sống [6], nhưng vẫn cần có sự giám sát y tế chặt chẽ.
Hướng dẫn áp dụng nhịn ăn gián đoạn an toàn cho hệ tiêu hóa
Nếu bạn đang bị trào ngược ở mức độ nhẹ và muốn thử nghiệm chế độ 16:8 để cải thiện sức khỏe hoặc kiểm soát cân nặng, việc xây dựng một lộ trình khoa học là vô cùng quan trọng. Khung giờ ăn uống lý tưởng nhất cho người trào ngược nên bắt đầu sớm và kết thúc sớm, ví dụ từ 8 giờ sáng đến 16 giờ chiều, hoặc từ 9 giờ sáng đến 17 giờ chiều. Khung giờ này đảm bảo bữa ăn cuối cùng cách giờ đi ngủ ban đêm ít nhất từ 4 đến 5 tiếng, giúp dạ dày có đủ thời gian làm rỗng trước khi bạn nằm nghỉ.
Trong khung giờ 8 tiếng được phép ăn, thay vì dồn vào hai bữa ăn lớn, bạn nên chia nhỏ khẩu phần thành 3 đến 4 bữa ăn nhẹ nhàng. Cách ăn này vừa cung cấp đủ năng lượng cần thiết, vừa hạn chế tình trạng căng giãn dạ dày quá mức, bảo vệ cơ thắt thực quản dưới không bị quá tải. Nên ưu tiên các thực phẩm lành mạnh, dễ tiêu hóa, tránh các món quá nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào, thức ăn quá cay nóng hoặc các đồ uống có ga vì chúng làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và kích thích tiết axit.
Trong 16 tiếng nhịn ăn, hãy chú ý uống đủ nước lọc từng ngụm nhỏ để làm dịu niêm mạc thực quản và giữ cho cơ thể không bị mất nước. Tuyệt đối không uống các loại nước ép trái cây chua, cà phê hay trà đậm đặc khi bụng đang đói vì có thể kích ứng niêm mạc dạ dày. Trong quá trình áp dụng, nếu nhận thấy các cơn ợ nóng gia tăng về tần suất hoặc cường độ, bạn cần dừng ngay chế độ nhịn ăn và tham khảo ý kiến của bác sĩ tiêu hóa để được tư vấn phác đồ điều trị phù hợp nhất.
Nhịn ăn gián đoạn 16:8 có thể đem lại sự thuyên giảm triệu chứng ợ nóng và trớ thức ăn cho một số bệnh nhân nếu được thực hiện bài bản và đúng cách [3], [4]. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi sự lắng nghe cơ thể cẩn trọng và không thể thay thế cho các can thiệp y tế chuyên sâu [5]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng để đảm bảo an toàn tối đa cho dạ dày của bạn.
