Mỗi mùa cúm đến, nhiều người thường tìm kiếm các loại thực phẩm bổ dưỡng, viên uống vitamin liều cao hoặc các bài thuốc truyền miệng với mong muốn giúp cơ thể tạo ra lượng kháng thể cao nhất sau khi tiêm phòng. Tâm lý chung là muốn vắc xin đạt hiệu quả bảo vệ tối đa để tránh bị ốm sốt hay mệt mỏi.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng không có một loại thực phẩm hay chất bổ sung thần kỳ nào có thể lập tức làm tăng vọt lượng kháng thể vắc xin cúm chỉ sau vài bữa ăn. Thay vào đó, khả năng đáp ứng miễn dịch của cơ thể phụ thuộc vào một nền tảng dinh dưỡng ổn định lâu dài, trạng thái chuyển hóa và các thói quen sinh hoạt cơ bản như uống đủ nước và ngủ đủ giấc.

Mối liên hệ phức tạp giữa dinh dưỡng và khả năng tạo kháng thể

Hệ miễn dịch cần năng lượng, protein và các vi chất thiết yếu để nhân bản tế bào lympho cũng như sản xuất các globulin miễn dịch sau khi tiếp xúc với kháng nguyên cúm. Tuy nhiên, các nghiên cứu lâm sàng cho thấy mối liên hệ giữa các chỉ số dinh dưỡng và hiệu quả sinh kháng thể không diễn ra theo một chiều đơn giản.

Một nghiên cứu năm 1999 khảo sát 23 người cao tuổi sống tại viện dưỡng lão được tiêm vắc xin cúm Fluviral chứa ba chủng virus [1]. Kết quả cho thấy nhóm có đáp ứng kháng thể (tăng hiệu giá kháng thể từ 4 lần trở lên) sở hữu các chỉ số hemoglobin, hematocrit, protein toàn phần, sắt, vitamin E và hormone DHEA trong máu cao hơn rõ rệt so với nhóm không đáp ứng [1]. Điều này gợi ý rằng tình trạng suy kiệt dưỡng chất hay thiếu máu có thể làm suy giảm phản ứng của hệ miễn dịch [1].

Dẫu vậy, mối quan hệ này không phải lúc nào cũng được quan sát thấy ở mọi quần thể. Một nghiên cứu khác cùng năm 1999 tại Anh thực hiện trên 137 bệnh nhân cao tuổi được chăm sóc y tế dài hạn (độ tuổi trung bình 82, chỉ số khối cơ thể BMI trung bình 21,6) lại đưa ra kết luận khác [2]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào giữa mức kháng thể sau tiêm cúm với chỉ số khối cơ thể BMI hay điểm số chức năng độc lập Barthel [2]. Những bệnh nhân già yếu, suy giảm chức năng thể chất có mức đáp ứng kháng thể kém chung, và tình trạng dinh dưỡng hay chức năng vận động không dự đoán được mức độ tạo kháng thể của họ [2].

Tương tự, nghiên cứu năm 1993 trên 82 người cao tuổi tiêm vắc xin cúm bất hoạt tam giá so sánh với 29 người trẻ tuổi đã đo lường 9 dấu ấn protein huyết thanh, bao gồm albumin, prealbumin, transferrin và các kháng thể nền [3]. Kết quả cho thấy mặc dù người cao tuổi có các chỉ số protein dinh dưỡng thấp hơn người trẻ, phản ứng tạo kháng thể chống virus cúm giữa hai nhóm lại không có sự khác biệt [3]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng tình trạng protein huyết thanh không đóng vai trò quyết định đối với mức độ sinh kháng thể sau tiêm cúm [3].

Viên uống bổ sung vi chất có giúp tăng kháng thể cúm?

Nhiều người có thói quen mua các sản phẩm đa vi chất hoặc đồ uống năng lượng để bồi bổ trong tuần tiêm phòng. Liệu sự can thiệp này có thực sự tạo ra sự khác biệt đo lường được trên nồng độ kháng thể cúm?

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2002 kéo dài 7 tháng trên 19 người từ 65 tuổi trở lên (chỉ số BMI dưới hoặc bằng 25) đã kiểm tra tác động của việc bổ sung dung dịch dinh dưỡng hoàn chỉnh chứa năng lượng, vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa [4]. Khi đánh giá hiệu giá kháng thể đối với 3 chủng virus cúm sau 28 ngày tiêm, nhóm dùng dinh dưỡng bổ sung có mức tăng nồng độ kháng thể trung bình đối với chủng cúm A/Sydney cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (2,76 so với 1,91) [4]. Tuy nhiên, sự vượt trội này hoàn toàn không xuất hiện ở hai chủng virus còn lại là A/Beijing và B/Yamanashi [4]. Quan trọng hơn, tỷ lệ đạt nồng độ kháng thể bảo vệ (hiệu giá từ 40 trở lên) giữa nhóm dùng chất bổ sung và nhóm giả dược không có sự khác biệt đối với cả ba chủng virus [4].

Nghiên cứu năm 2009 trên 106 đối tượng từ 62 đến 98 tuổi cũng đánh giá việc bổ sung chế phẩm đa vi chất phức hợp trong 3 tháng, với mũi tiêm cúm thực hiện ở tuần thứ tám [5]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng vi chất có sự gia tăng lượng tế bào lympho tổng số, bạch cầu và tế bào T nguyên vẹn (CD45RA+ naive T-cells), kèm theo giảm cholesterol toàn phần và LDL [5]. Dù có sự cải thiện một số thành phần tế bào miễn dịch, nồng độ kháng thể đặc hiệu sau tiêm vắc xin cúm hoàn toàn không có mối tương quan với việc nạp vi chất bổ sung [5]. Việc uống thêm vi chất không mang lại lợi ích rõ rệt trong việc kích thích nồng độ kháng thể kháng cúm trong huyết thanh [5].

Những dẫn chứng trên cho thấy việc kỳ vọng uống một vài loại thuốc bổ trước hoặc sau tiêm để "kích vọt" kháng thể là không có cơ sở khoa học vững chắc. Bổ sung vi chất có thể hỗ trợ sức khỏe miễn dịch chung nhưng không trực tiếp quyết định khả năng tạo kháng thể đặc hiệu của mũi tiêm cúm.

Thừa cân, béo phì ảnh hưởng thế nào đến hiệu quả vắc xin?

Bên cạnh suy dinh dưỡng, tình trạng thừa cân béo phì cũng là yếu tố chuyển hóa tác động đáng kể đến khả năng đáp ứng miễn dịch sau tiêm phòng.

Các tài liệu tổng quan chỉ ra rằng ở người trưởng thành, chỉ số khối cơ thể (BMI) tăng cao có mối tương quan nghịch với nồng độ kháng thể dài hạn do vắc xin tạo ra [6]. Tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp liên quan đến béo phì có thể gây ức chế hoặc làm suy giảm độ bền vững của phản ứng miễn dịch thích ứng [6]. Ngoài ra, yếu tố giới tính cũng can thiệp vào quá trình này, khi nữ giới thường thể hiện phản ứng sinh miễn dịch mạnh mẽ hơn và nồng độ kháng thể sau tiêm cao hơn nam giới [6].

Một nghiên cứu năm 2013 trên nhóm người trưởng thành trên 50 tuổi tương đối khỏe mạnh, không sống trong viện dưỡng lão, đã tìm hiểu mối liên hệ giữa béo phì và phản ứng huyết thanh sau tiêm vắc xin cúm [7]. Các tác giả ghi nhận những thách thức khi nghiên cứu vấn đề này do phần lớn đối tượng tham gia là người thừa cân hoặc béo phì, chỉ có 1 người duy nhất bị thiếu cân (BMI dưới 18,5) và 4,3% béo phì bệnh lý (BMI từ 40 trở lên) [7]. Do dữ liệu về BMI được thu thập sau tiêm và đối tượng là mẫu thuận tiện có sức khỏe tốt, nghiên cứu gặp hạn chế trong việc phát hiện sự khác biệt nhất quán về nồng độ kháng thể theo tình trạng thể trạng [7].

Dù vậy, duy trì cân nặng hợp lý thông qua chế độ ăn cân đối vẫn là khuyến nghị y khoa cốt lõi giúp hệ miễn dịch hoạt động ở trạng thái tối ưu nhất.

Những hiểu lầm phổ biến trước và sau ngày tiêm cúm

Trước ngày tiêm vắc xin, nhiều người lan truyền các kinh nghiệm kiêng khem hoặc tẩm bổ quá mức, dẫn đến những hành vi thiếu khoa học.

Hiểu lầm thứ nhất là phải nhịn ăn hoặc ăn thật ít vào buổi sáng trước khi tiêm để tránh mệt. Việc để bụng đói trước khi tiêm dễ dẫn đến hạ đường huyết, gây chóng mặt, vã mồ hôi và dễ bị ngất do phản xạ sợ hãi hoặc căng thẳng thần kinh, hoàn toàn không liên quan đến phản ứng của vắc xin.

Hiểu lầm thứ hai là cần uống thật nhiều nước ngọt, nước tăng lực hoặc tẩm bổ cấp tốc bằng các món ăn giàu đạm, nhiều dầu mỡ. Việc nạp đột ngột lượng lớn đường tinh luyện hoặc thức ăn khó tiêu có thể gây đầy bụng, rối loạn tiêu hóa và khiến cơ thể mệt mỏi hơn.

Hiểu lầm thứ ba là vội vã mua các loại thực phẩm chức năng tăng miễn dịch để uống dồn dập sau tiêm. Bằng chứng khoa học chứng minh việc bổ sung ngắn hạn không làm thay đổi tức thì lượng kháng thể được tạo ra [4] [5].

Nhóm đối tượng đặc thù cần lưu ý điều gì?

Đối với những bệnh nhân mắc bệnh lý mạn tính nặng, việc đáp ứng kháng thể với vắc xin cúm diễn ra như thế nào?

Một nghiên cứu can thiệp tiến cứu năm 2009 trên 201 bệnh nhân chạy thận nhân tạo chu kỳ và 41 người tình nguyện khỏe mạnh đã giải đáp thắc mắc này [8]. Kết quả chỉ ra rằng hơn 80% bệnh nhân chạy thận nhân tạo đạt được mức kháng thể bảo vệ sau tiêm vắc xin cúm tam giá tiêu chuẩn, tương đương với nhóm người khỏe mạnh [8]. Đáng chú ý, nồng độ ferritin huyết thanh cao là thông số độc lập duy nhất có liên quan đến việc đáp ứng kháng thể tốt hơn ở nhóm bệnh nhân này [8]. Ngược lại, các thông số dinh dưỡng khác, mức độ viêm và hiệu quả lọc máu không cho thấy tác động đáng kể lên phản ứng miễn dịch sau tiêm [8].

Điều này khẳng định rằng ngay cả ở những người có bệnh lý mạn tính nghiêm trọng, vắc xin cúm vẫn đem lại hiệu quả bảo vệ tốt và người bệnh không nên trì hoãn tiêm chỉ vì lo ngại cơ thể "yếu" không tạo được kháng thể [8]. Người bệnh mạn tính hoặc đang điều trị bệnh lý nền nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi tiêm để được theo dõi đúng cách.

Chuẩn bị dinh dưỡng, nước uống và giấc ngủ đúng cách

Thay vì tìm kiếm các giải pháp cấp tốc, bạn hãy chuẩn bị thể trạng tốt nhất thông qua ba trụ cột: nước, giấc ngủ và các bữa ăn cân bằng.

  • Đảm bảo đủ nước: Cơ thể cần đủ nước để duy trì thể tích tuần hoàn và tạo điều kiện thuận lợi cho các tế bào miễn dịch di chuyển qua hệ mạch máu và bạch huyết. Uống đều đặn nước lọc, nước canh thanh đạm hoặc nước trái cây tươi trước và sau ngày tiêm giúp giảm cảm giác khô miệng, hỗ trợ điều hòa thân nhiệt nếu có phản ứng sốt nhẹ.

  • Ngủ đủ giấc: Giấc ngủ sâu là thời điểm vàng để hệ thần kinh và hệ miễn dịch tái tạo năng lượng, sắp xếp lại các tín hiệu hóa học nội sinh. Giữ thói quen ngủ đủ từ 7 đến 8 tiếng mỗi đêm vào những ngày quanh thời điểm tiêm giúp cơ thể tỉnh táo, giảm mức độ căng thẳng và duy trì phản ứng miễn dịch tự nhiên.

  • Ăn uống cân bằng và đa dạng: Duy trì khẩu phần ăn đầy đủ các nhóm chất gồm chất đạm (thịt gia cầm, cá, trứng, đậu), chất bột đường phức hợp, chất béo lành mạnh và nhiều rau xanh, củ quả giàu vitamin tự nhiên. Chế độ ăn lành mạnh duy trì đều đặn từ trước sẽ tạo nền tảng chuyển hóa bền vững cho cơ thể sinh kháng thể tốt nhất.

  • Tránh chất kích thích: Hạn chế tối đa rượu bia, thuốc lá và thức uống chứa quá nhiều caffeine trong vòng 24 đến 48 giờ trước và sau tiêm để tránh làm cơ thể mất nước và gián đoạn giấc ngủ.

Hiệu quả tạo kháng thể sau tiêm vắc xin cúm phụ thuộc vào cả một quá trình chăm sóc sức khỏe tổng thể chứ không nằm ở một bữa ăn hay viên thuốc uống tức thời. Hãy giữ tâm lý thoải mái, ăn uống đủ chất, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý để mũi tiêm phát huy tối đa công năng phòng bệnh.