Nhiều học sinh hiện nay áp dụng chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb) với mục tiêu giảm cân hoặc kiểm soát vóc dáng. Thói quen này dễ dẫn đến tình trạng mệt mỏi, hụt hơi khi bước vào các tiết thể dục đòi hỏi vận động liên tục.
Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ low-carb làm suy giảm khả năng vận động cường độ cao và sức bền, đồng thời dữ liệu can thiệp trực tiếp trên học sinh phổ thông hiện còn rất hạn chế. Phần lớn các thử nghiệm thực tế mới được ghi nhận ở vận động viên trưởng thành, trong khi nghiên cứu ở lứa tuổi thanh thiếu niên chủ yếu tập trung vào lợi ích của việc bổ sung carbohydrate trước và trong khi vận động.
Khả năng duy trì cường độ vận động suy giảm khi thiếu carbohydrate
Chế độ ăn low-carb làm cạn kiệt lượng glycogen dự trữ trong cơ bắp, khiến cơ thể không thể duy trì công suất trong các bài tập thể lực nặng. Khi nguồn glycogen cạn kiệt, nhu cầu bổ sung carbohydrate từ bên ngoài trở nên đặc biệt quan trọng để duy trì cường độ vận động [1].
Các chuyên gia nhận định rằng việc thiếu hụt glycogen khiến người tập khó duy trì mức cường độ cần thiết trong tập luyện và thi đấu [2]. Một nghiên cứu can thiệp trên 15 vận động viên bóng rổ nam thực hiện chế độ ăn low-carb trong 4 tuần cho thấy tổng khối lượng công việc (total work) trong bài kiểm tra Wingate sụt giảm rõ rệt [3]. Sau khi được nạp lại carbohydrate trong 7 ngày, tổng khối lượng công việc của họ mới phục hồi về mức ban đầu [3].
Bên cạnh đó, việc thích nghi đốt mỡ từ chế độ low-carb không mang lại lợi thế khi cần vận động nhanh hoặc bứt tốc. Một đánh giá hệ thống gồm 19 nghiên cứu trên các vận động viên chỉ ra rằng chế độ ăn low-carb có thể giúp duy trì hoặc tăng sức mạnh thân trên và thân dưới, nhưng không mang lại lợi ích nhất quán và có thể tác động tiêu cực đến hiệu suất hiếu khí cũng như kỵ khí [4]. Ngoài ra, nghiên cứu trên vận động viên đi bộ thể thao chuyên nghiệp áp dụng chế độ ăn ít carbohydrate, nhiều chất béo trong 3 tuần đã ghi nhận sự suy giảm tính kinh tế của vận động, dẫn đến giảm sút thành tích [2].
Vai trò của carbohydrate đối với thể lực học sinh
Cơ thể thanh thiếu niên phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng từ carbohydrate ngoại sinh khi vận động thể chất. Nghiên cứu tại Đại học McMaster chứng minh rằng dù thanh thiếu niên sử dụng lượng glucose ngoại sinh tuyệt đối thấp hơn người lớn, tỷ lệ đóng góp tương đối của nguồn này vào tổng năng lượng tiêu hao lại cao hơn [1].
Việc nạp carbohydrate trong quá trình vận động giúp bảo tồn nguồn dự trữ năng lượng nội sinh ở người trẻ tuổi [1]. Các thử nghiệm thực tế đã ghi nhận:
- Học sinh cải thiện thành tích trong bài kiểm tra kỹ năng bóng rổ khi uống bổ sung carbohydrate so với chỉ uống nước lọc [1].
- Các vận động viên thể dục dụng cụ giảm số lần ngã khỏi cầu thăng bằng khi được bổ sung carbohydrate trong buổi tập [1].
- Kỹ năng thi đấu bóng đá cải thiện rõ rệt sau khi nạp carbohydrate [1].
- Dung tích chạy bền ngắt quãng sau các bài chạy con thoi mô phỏng bóng đá ở thanh thiếu niên cũng được cải thiện khi dùng carbohydrate dạng dung dịch hoặc gel [5].
Thiếu hụt carbohydrate làm tăng cảm giác mệt mỏi và kiệt sức
Cắt giảm carbohydrate không chỉ ảnh hưởng đến cơ bắp mà còn tác động tiêu cực đến tinh thần và sự hào hứng khi vận động. Thiếu hụt năng lượng từ đường bột có liên quan đến việc suy giảm nhận thức, rối loạn tâm trạng, gia tăng cảm giác mệt mỏi và mất tập trung [2].
Một khảo sát trên 139 vận động viên từ 19 đến 35 tuổi cho thấy chất lượng carbohydrate trong chế độ ăn có liên quan trực tiếp đến mức độ thích thú khi hoạt động thể chất và hội chứng kiệt sức [6]. Nhóm tiêu thụ carbohydrate chất lượng cao nhất (nhóm Q5, gồm nhiều chất xơ, ngũ cốc nguyên hạt) có điểm số thang đo thích thú hoạt động thể chất cao hơn đáng kể so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (nhóm Q1) [6]. Ngược lại, chỉ số chất lượng carbohydrate thấp có mối tương quan nghịch với nguy cơ kiệt sức ở người tập luyện [6].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động dài hạn của chế độ ăn cắt giảm carbohydrate đối với học sinh phổ thông trong các tiết thể dục trường học thông thường. Các dữ liệu về low-carb hầu hết được thu thập trên vận động viên thành tích cao hoặc người trưởng thành [2], [4], [3].
Khoa học cũng chưa thiết lập được hướng dẫn cụ thể về liều lượng carbohydrate cần bổ sung trong lúc vận động cho thanh thiếu niên tương tự như mức khuyến cáo từ súc miệng đến 90 g/giờ ở người lớn [1]. Ngoài ra, các ảnh hưởng tiêu cực tiềm tàng khi thanh thiếu niên sử dụng thường xuyên các sản phẩm bổ sung carbohydrate đối với men răng hoặc nguy cơ thừa cân vẫn chưa thể bị bác bỏ hoàn toàn [5].
Nhóm học sinh cần thận trọng đặc biệt
Học sinh không nên tùy tiện áp dụng chế độ low-carb nghiêm ngặt nếu thuộc các nhóm sau:
- Học sinh tham gia các môn thể thao đối kháng hoặc đòi hỏi bứt tốc như bóng đá, bóng rổ, chạy cự ly ngắn [1], [3].
- Học sinh có tiền sử hạ đường huyết, hoa mắt, chóng mặt hoặc suy nhược cơ thể khi vận động.
- Học sinh đang trong giai đoạn phát triển chiều cao và phát triển thể chất mạnh mẽ [7].
- Học sinh tập luyện thể dục trong môi trường nóng bức, do tình trạng mất nước làm tăng mức độ phụ thuộc của cơ thể vào carbohydrate để tạo năng lượng [2].
Hướng dẫn nạp năng lượng thực tế cho tiết thể dục
Kế hoạch ăn uống của học sinh cần chú trọng cả thành phần và thời điểm của các bữa ăn, đặc biệt là khoảng thời gian trước và sau khi vận động [7]. Khảo sát dinh dưỡng cho thấy hơn một nửa thanh thiếu niên không nhận được chế độ dinh dưỡng đầy đủ chất lượng [7]. Việc áp dụng chế độ ăn giàu carbohydrate tự nhiên trước giờ vận động từ 3 đến 8 giờ có thể tối ưu hóa hiệu suất thể chất [5].
Thay vì cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate, học sinh nên ưu tiên nguồn carbohydrate dạng rắn và ngũ cốc nguyên hạt để duy trì năng lượng bền bỉ và tăng cảm hứng vận động [6]. Khi tham gia các tiết thể dục kéo dài hoặc vận động nặng, học sinh nên bổ sung nước và bữa phụ nhẹ chứa carbohydrate dễ tiêu hóa để phòng tránh kiệt sức và chấn thương cơ bắp [1], [2]. Học sinh và phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn.




