Cơn sốt đã dứt, các triệu chứng hô hấp như ho, sổ mũi cũng biến mất, nhưng nhiều người vẫn không thể quay lại nhịp sinh hoạt bình thường vì cảm giác kiệt sức đeo bám dai dẳng. Không ít người than phiền rằng họ chỉ leo cầu thang hay làm việc nhẹ cũng thấy hụt hơi, đầu óc mơ màng, ngủ dậy không thấy lại sức. Đây là tình trạng mệt mỏi sau nhiễm siêu vi rất phổ biến, xảy ra sau cả những đợt cúm mùa thông thường lẫn sau mắc các bệnh do virus khác.

Để nhanh chóng lấy lại năng lượng, giải pháp then chốt nằm ở việc tái thiết lập nguồn dinh dưỡng cho tế bào. Thay vì lạm dụng các chất kích thích tức thời như cà phê hay nước tăng lực, cơ thể đang rất cần được bù đắp các chất chống oxy hóa mạnh mẽ và nhóm vitamin B thiết yếu nhằm dập tắt phản ứng viêm và kích hoạt lại guồng máy sản xuất năng lượng.

Vì sao cơ thể vẫn cạn kiệt năng lượng dù đã sạch virus?

Nhiều người lầm tưởng rằng khi virus bị tiêu diệt thì cơ thể sẽ lập tức khỏe mạnh trở lại. Tuy nhiên, quá trình chống đỡ sự xâm nhập của mầm bệnh khiến hệ miễn dịch phải hoạt động quá mức, tạo ra một lượng lớn các gốc tự do gây căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) và tình trạng viêm kéo dài [1], [2]. Trạng thái viêm mức độ thấp này kết hợp với rối loạn tuần hoàn vi mạch là những tác nhân chính dẫn đến cảm giác rệu rã, kiệt quệ sau nhiễm trùng [1], [2].

Bên cạnh đó, việc cơ thể bị suy kiệt dự trữ vi chất trong giai đoạn sốt cao, kém ăn hoặc rối loạn tiêu hóa khiến chu trình chuyển hóa bị nghẽn lại [3], [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính thường ghi nhận sự thiếu hụt hàng loạt vi chất dinh dưỡng thiết yếu, bao gồm vitamin C, các vitamin nhóm B, kẽm, magie, axit folic, L-carnitine và coenzyme Q10 [4]. Nếu không chủ động bù đắp thông qua chế độ ăn, tế bào sẽ thiếu đi nguyên liệu để tái tạo năng lượng.

Vai trò của các chất chống oxy hóa và vitamin nhóm B

Chất chống oxy hóa đóng vai trò như chiếc "khiên chắn" dập tắt các gốc tự do sinh ra trong quá trình cơ thể chống lại virus [1], [5]. Khi căng thẳng oxy hóa được kiểm soát, mức độ viêm sẽ giảm xuống, giúp mô cơ và hệ thần kinh phục hồi nhanh hơn [1], [4]. Nghiên cứu ghi nhận việc bổ sung các chất chống oxy hóa như vitamin C, vitamin E, selen hay coenzyme Q10 giúp củng cố hàng rào phòng thủ tự nhiên và hỗ trợ trì hoãn cảm giác mệt mỏi [5].

Trong khi đó, vitamin nhóm B là nhân tố không thể thiếu trong chu trình chuyển hóa carbohydrate, chất béo và protein thành ATP - đồng tiền năng lượng của tế bào. Một số vitamin nhóm B còn có tiềm năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động của virus; chẳng hạn dữ liệu phân tích mô phỏng cho thấy vitamin B2 có thể ức chế sự nhân lên của SARS-CoV-2 nhờ ức chế protease PLpro, trong khi vitamin B12 (methylcobalamin) có ái lực gắn với vị trí hoạt động của enzyme polymerase Nsp12 của virus [3]. Thiếu hụt các vitamin này, cơ thể giống như một cỗ máy có đầy đủ nhiên liệu thô nhưng thiếu bugi để đánh lửa.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về giải pháp dinh dưỡng?

Hiệu quả của việc can thiệp dinh dưỡng đối với tình trạng mệt mỏi sau nhiễm virus đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trên người:

Một tổng quan hệ thống năm 2021 đã đánh giá tính khả thi của vitamin C đối với tình trạng mệt mỏi sau nhiễm virus (đặc biệt là sau COVID-19) dựa trên 9 nghiên cứu lâm sàng với tổng cộng 720 người tham gia [1]. Kết quả cho thấy 3 trong số 4 thử nghiệm có đối chứng ghi nhận điểm số mệt mỏi ở nhóm dùng vitamin C giảm đáng kể so với nhóm chứng [1]. Đồng thời, 4 trong số 5 nghiên cứu quan sát trước - sau cũng ghi nhận mức độ mệt mỏi giảm rõ rệt, kèm theo sự cải thiện các triệu chứng liên quan như rối loạn giấc ngủ, mất tập trung, trầm cảm và đau nhức [1]. Dù vậy, dữ liệu này phần lớn dựa trên liệu pháp truyền tĩnh mạch liều cao, cần thêm các nghiên cứu kiểm chứng với đường uống thông thường [1].

Đối với việc phối hợp đa vi chất, một thử nghiệm can thiệp bổ sung hàng ngày chứa hydroxytyrosol, acetyl L-carnitine cùng các vitamin B, C và D trên 20 người mắc hội chứng mệt mỏi sau nhiễm virus kéo dài đã ghi nhận kết quả rất khả quan [6], [3]. Sau 15 ngày bổ sung, mức năng lượng của những người tham gia đã tăng gần gấp đôi, đồng thời giảm rõ rệt cảm giác mệt mỏi và kiệt sức [3].

Một nghiên cứu quan sát khác năm 2021 theo dõi 201 người bị mệt mỏi mạn tính sau khi khỏi bệnh để đánh giá một chế phẩm dinh dưỡng bổ sung chứa vitamin, khoáng chất, axit amin và chiết xuất thực vật [7]. Người tham gia dùng 1 gói mỗi ngày liên tục trong 28 ngày [7]. Kết quả đánh giá bằng các thang đo chuẩn hóa cho thấy sự cải thiện rõ rệt về chất lượng cuộc sống, tình trạng sức khỏe tổng thể, mức độ mệt mỏi thể chất và mệt mỏi tinh thần ngay sau 14 ngày đầu tiên, và hiệu quả tiếp tục duy trì sau 28 ngày [7].

Ngoài ra, vai trò của vitamin D cũng được chứng minh qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2024 trên 80 bệnh nhân gặp triệu chứng mệt mỏi hoặc rối loạn tâm thần kinh sau nhiễm bệnh [8]. Nhóm can thiệp (40 người) được dùng 60.000 IU vitamin D mỗi tuần trong 8 tuần, trong khi nhóm còn lại (40 người) dùng giả dược [8]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng vitamin D có sự cải thiện đáng kể về thang điểm mệt mỏi Chalder (hệ số -3,5; P = 0,024), giảm lo âu theo thang DASS (-2,0; P = 0,011) và tăng điểm nhận thức theo thang ACE (2,1; P = 0,012), không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [8].

Nhìn nhận đúng về lợi ích và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy sự kết hợp giữa các chất chống oxy hóa, vitamin nhóm B, L-carnitine và vitamin D mang lại lợi ích rất hứa hẹn trong việc đẩy lùi cảm giác suy nhược [4], [6], [3]. Những dưỡng chất này tác động trực tiếp vào cơ chế gốc rễ là giảm căng thẳng oxy hóa và phục hồi chức năng năng lượng [1], [4].

Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận rằng một số nghiên cứu hiện có quy mô mẫu còn nhỏ hoặc là nghiên cứu quan sát mở không có nhóm chứng đối đầu [6], [3]. Thêm vào đó, bằng chứng về hiệu quả của các chất chống oxy hóa đơn độc trên người vẫn còn hạn chế so với các thử nghiệm trên động vật [4]. Dinh dưỡng là nền tảng hỗ trợ phục hồi chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa toàn diện [4], [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi phục hồi sau ốm

Sai lầm phổ biến nhất là tâm lý "tẩm bổ cấp tốc" bằng những bữa ăn quá nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào hoặc thịt đỏ khó tiêu. Sau đợt ốm, người bệnh thường bị giảm cảm giác thèm ăn, rối loạn vị giác, khứu giác và nhanh có cảm giác no sớm [2]. Bắt hệ tiêu hóa đang suy yếu phải xử lý lượng thức ăn quá lớn chỉ khiến cơ thể thêm mệt mỏi và đầy trướng bụng [2].

Một hiểu lầm khác là lạm dụng đồ uống có chứa caffein hoặc các sản phẩm "nước tăng lực" để xua tan cơn buồn ngủ. Các thức uống này chỉ tạo cảm giác tỉnh táo giả tạo bằng cách kích thích thần kinh tạm thời mà không bù đắp được năng lượng thực tế cho tế bào, thậm chí còn khiến cơ thể mất nước và khó ngủ sâu - yếu tố tối quan trọng để hồi phục thể lực.

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn uống?

Người cao tuổi cần được chú ý đặc biệt vì tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng ở nhóm này vốn đã phổ biến từ trước khi nhiễm virus [4]. Can thiệp dinh dưỡng ở người già cần được cá nhân hóa dựa trên tình trạng bệnh nền, mức độ vận động và thể trạng thực tế [4].

Những người mắc các bệnh mạn tính về thận, sỏi thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý bổ sung vitamin C hoặc khoáng chất liều cao. Người có bệnh lý về tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc chống đông máu cũng không nên tùy tiện dùng các viên uống chiết xuất thảo dược hay chất chống oxy hóa hàm lượng lớn nếu chưa có chỉ định chuyên môn.

Gợi ý thực đơn và cách áp dụng thực tế mỗi ngày

Để tái tạo năng lượng hiệu quả mà không tạo gánh nặng cho đường tiêu hóa, người sau khỏi cúm nên áp dụng các chiến lược ăn uống khoa học đã được khuyến nghị [2]:

  • Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì ép bản thân ăn 3 bữa lớn, hãy chia thành 6 bữa nhỏ mỗi ngày (ăn nhẹ mỗi 3 giờ một lần) để cơ thể hấp thu liên tục mà không gây cảm giác no sớm hay tức bụng [2]. Uống nước xa các bữa ăn chính để tránh gây đầy bụng trước khi ăn [2].
  • Hạn chế đồ ăn "ăn kiêng" không cần thiết: Tránh các loại thực phẩm hoặc đồ uống gắn nhãn "ít béo", "không đường" hay "ít calo" trong giai đoạn này để đảm bảo cung cấp đủ mức năng lượng cần thiết cho cơ thể bù đắp lại số cân nặng đã mất [2].
  • Ưu tiên thực phẩm giàu chất chống oxy hóa: Tăng cường rau củ quả tươi có màu sắc sặc sỡ như ớt chuông, cam, bưởi, quả mọng, bông cải xanh để nạp vitamin C tự nhiên; bổ sung dầu ô-liu nguyên chất vào món ăn để lấy nguồn hydroxytyrosol tự nhiên [6], [5].
  • Bổ sung nguồn vitamin nhóm B phong phú: Đưa vào thực đơn hàng ngày các loại ngũ cốc nguyên cám, yến mạch, các loại đậu, trứng, sữa và cá nạc. Đây là nguồn cung cấp dồi dào vitamin B1, B2, B6 và B12 giúp giải phóng năng lượng bền bỉ [4], [3].
  • Kiểm tra và bổ sung vitamin D: Dành thời gian phơi nắng nhẹ vào buổi sáng sớm hoặc sử dụng các thực phẩm bổ sung vitamin D theo chỉ dẫn của nhân viên y tế nếu xét nghiệm cho thấy thiếu hụt [3], [8].

Sự mệt mỏi kéo dài sau nhiễm virus là phản ứng tự nhiên của một cơ thể vừa trải qua đợt chiến đấu căng thẳng và hao tổn tài nguyên. Đừng vội vàng thúc ép bản thân trở lại cường độ làm việc cũ khi thể lực chưa sẵn sàng. Bằng cách thiết lập chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa, bổ sung đầy đủ vitamin nhóm B kết hợp nghỉ ngơi điều độ, bạn sẽ giúp các tế bào nhanh chóng tái nạp năng lượng để lấy lại phong độ một cách an toàn và bền vững. Nếu tình trạng kiệt sức kéo dài nhiều tuần không thuyên giảm hoặc kèm theo khó thở, đau ngực, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám kỹ lưỡng.