Tử hà sa trong đông y và rủi ro kim loại nặng tồn dư

Tử hà sa, hay nhau thai người sau sinh, từ lâu được lưu truyền trong dân gian và một số tài liệu đông y như vị thuốc bồi bổ, tráng dương, tăng cường sinh lực. Nhiều người tìm mua nhau thai tươi hoặc các chế phẩm dạng bột, viên hoàn để sử dụng mà tin rằng đây là tinh hoa dưỡng chất từ cơ thể người mẹ. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại, cơ quan này không đơn thuần là nguồn dinh dưỡng mà bản chất là cơ quan trung gian thực hiện nhiệm vụ bảo vệ thai nhi khỏi các chất độc hại.

Liệu việc uống hoặc dùng các bài thuốc từ tử hà sa có thực sự bổ dưỡng hay đang vô tình nạp lượng lớn kim loại nặng vào cơ thể? Các bằng chứng khoa học cho thấy nhau thai đóng vai trò như một bộ lọc sinh học, giữ lại nhiều chất độc hại từ môi trường người mẹ tiếp xúc, đặc biệt là cadmi, chì và asen, khiến việc dùng trực tiếp mô cơ quan này tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc kim loại nặng tích lũy ^{[1] [2]}.

Cơ chế giữ độc chất của màng lọc nhau thai

Nhau thai đảm nhận vai trò kép trong thai kỳ: vừa vận chuyển oxy, dưỡng chất nuôi thai, vừa hoạt động như một hàng rào bảo vệ thai nhi trước các độc chất từ máu mẹ ^[3]. Tuy nhiên, hàng rào bảo vệ này không phải là một bức tường khép kín tuyệt đối mà chỉ mang tính chất ngăn chặn một phần tùy theo từng kim loại ^{[1] [2]}.

Đối với cadmi, nhau thai có cơ chế ngăn chặn khá hiệu quả để bảo vệ thai nhi khỏi nhiễm độc ^{[1] [4]}. Nhau thai thực hiện được điều này là nhờ chứa các protein như metallothionein, có khả năng liên kết và lưu trữ kim loại nặng, đặc biệt là cadmi, giữ chúng lại ngay tại các mô của nhau thai ^[1]. Khi cadmi vào hệ tuần hoàn, kim loại này cạnh tranh và can thiệp trực tiếp vào quá trình vận chuyển canxi và kẽm ^[4]. Do bị giữ lại để ngăn truyền sang thai nhi, nồng độ cadmi tích tụ trong mô nhau thai thường ở mức rất cao ^[1].

Ngược lại, hàng rào nhau thai đối với chì lại yếu hơn so với cadmi ^[4]. Chì và thủy ngân dễ dàng vượt qua nhau thai hơn để đi vào các mô của thai nhi, gây đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của hệ thần kinh non nớt ^[1]. Các kim loại nặng này khi lắng đọng cũng gây tổn hại ngược lại cho chính chức năng của nhau thai, làm gián đoạn quá trình tổng hợp các hormone sinh sản và các protein thiết yếu ^{[1] [5]}.

Nồng độ kim loại nặng tích tụ trong mô nhau thai

Các nghiên cứu thực tế cho thấy nhau thai người phản ánh trung thực mức độ phơi nhiễm kim loại nặng từ môi trường sống. Một bài tổng quan năm 2001 về nhau thai người như một chỉ dấu sinh học kép đã xác định nồng độ trung bình của các nguyên tố vi lượng độc hại tính trên trọng lượng ướt của nhau thai gồm: cadmi khoảng 1-6 ng/g, chì khoảng 5-60 ng/g, thủy ngân toàn phần 2-13 ng/g và methyl thủy ngân từ 1-14 mcg/g ^[4].

Nghiên cứu cũng ghi nhận thủy ngân hữu cơ sau khi hấp thu có thể dễ dàng đi xuyên qua nhau thai, dẫn đến nồng độ thủy ngân hữu cơ trong máu thai nhi có thể ngang bằng hoặc thậm chí cao hơn nồng độ trong máu người mẹ ^[4]. Nhau thai vì vậy hoạt động như một "bộ nhớ" tích lũy các chất ô nhiễm mà người mẹ phơi nhiễm trong suốt thời gian mang thai ^[4].

Tại một nghiên cứu theo dõi sự lắng đọng kim loại nặng trong mô nhau thai người qua 10 năm tại Cộng hòa Liên bang Đức công bố năm 1986, các nhà khoa học đã tiến hành thu thập mô nhau thai từ 3 vùng địa lý khác nhau ^[6]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ cadmi và chì trong nhau thai đã đạt mức tương đương nhau ở cả khu vực nông thôn lẫn các vùng công nghiệp ^[6]. Điều này phản ánh sự phân bố rộng khắp của ô nhiễm môi trường vào cơ thể sinh học của con người qua thời gian ^[6].

Tác động từ khói thuốc lá và môi trường sống

Mức độ tích lũy độc chất trong nhau thai tăng lên rõ rệt khi người mẹ sống trong môi trường ô nhiễm hoặc có tiếp xúc với khói thuốc lá. Một nghiên cứu thực hiện năm 2002 đo lường nồng độ chì và cadmi trong 86 mẫu nhau thai người bằng phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử ^[7]. Kết quả chỉ ra nồng độ chì và cadmi trong nhau thai của những phụ nữ sống tại các khu công nghiệp đô thị cao hơn đáng kể so với những người sống ở vùng nông thôn ^[7]. Nghiên cứu này cũng kết luận mức chì trong nhau thai phản ánh phơi nhiễm môi trường, trong khi thói quen hút thuốc trong thai kỳ đóng góp một phần lớn vào lượng cadmi tích tụ tại đây ^[7].

Vấn đề tích lũy cadmi do thuốc lá tiếp tục được chứng minh trong một nghiên cứu năm 2010 trên 208 sản phụ khỏe mạnh, gồm 109 người không hút thuốc và 99 người hút thuốc ^[5]. Bằng kỹ thuật quang phổ hấp thụ nguyên tử, các nhà khoa học phát hiện nồng độ cadmi trong nhau thai của nhóm phụ nữ hút thuốc tăng gấp đôi so với nhóm không hút thuốc, đồng thời nồng độ chì và kẽm trong nhau thai cũng tăng lên đáng kể ^[5].

Cũng trong nghiên cứu này, việc nuôi cấy tế bào lá nuôi của người với dung dịch CdCl2 ở các nồng độ 0, 5, 10 hoặc 20 micromol trong 96 giờ đã dẫn đến tình trạng giảm nồng độ phân tử leptin mRNA theo liều lượng tiếp xúc ^[5]. Cadmi và các ion kim loại hoạt động như chất gây rối loạn nội tiết, làm suy giảm quá trình tổng hợp hormone leptin và progesterone của nhau thai ^[5].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2013 tại Khoa Sản phụ khoa Katowice trên 40 sản phụ chia thành 2 nhóm hút thuốc và không hút thuốc, lấy mẫu từ phần trung tâm, rìa nhau thai và màng ối ^[8]. Kết quả phân tích quang phổ hấp thụ nguyên tử ngọn lửa (FAAS) phát hiện sự hiện diện của cadmi và chì ở cả hai nhóm ^[8]. Nhóm có hút thuốc tích lũy nhiều kim loại nặng hơn ở nhau thai và màng ối so với nhóm không hút thuốc, đồng thời số lượng thuốc lá hút làm gia tăng hàm lượng cadmi ^[8]. Nghiên cứu cũng xác nhận sự tồn tại của mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa nồng độ chì và cadmi tích lũy (p = 0.000) ^[8].

Tương quan giữa máu mẹ, nhau thai và dây rốn

Mối liên hệ giữa hàm lượng kim loại nặng trong cơ thể mẹ và nhau thai được phân tích chuyên sâu qua các khảo sát lâm sàng. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2019 trên 100 sản phụ tại thời điểm chuyển dạ và trẻ sơ sinh bằng phương pháp khối phổ plasma cảm ứng cao tần (ICP-MS) ^[2]. Kết quả cho thấy nồng độ cadmi, chì và asen đều cao hơn đáng kể trong máu mẹ so với máu cuống rốn ^[2].

Nghiên cứu của năm 2019 này ghi nhận có mối liên quan đáng kể giữa lượng chì trong máu mẹ với lượng chì và asen ở thai nhi ^[2]. Ngược lại, mối tương quan giữa nồng độ cadmi trong máu mẹ với nồng độ cadmi, chì và asen của thai nhi là tương quan âm nhưng không có ý nghĩa thống kê ^[2]. Kết quả này củng cố bằng chứng cho thấy hàng rào nhau thai bảo vệ thai nhi tương đối hiệu quả trước cadmi, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc toàn bộ lượng kim loại nặng này được giữ lại và tích tụ trong các cấu trúc mô của nhau thai ^[2].

Gần đây nhất, nghiên cứu thuần tập quy mô lớn tại Nhật Bản mang tên The Japan Environment and Children's Study (JECS) công bố năm 2024 đã đánh giá dữ liệu từ 73.005 phụ nữ mang đơn thai sinh con sống trong giai đoạn 2011-2014 ^[3]. Nồng độ trung vị của các kim loại nặng đo được trong máu toàn phần của người mẹ ở tam cá nguyệt thứ hai hoặc thứ ba lần lượt là 0,662 ng/g cadmi; 5,85 ng/g chì; 3,61 ng/g thủy ngân; 168 ng/g selen và 15,3 ng/g mangan ^[3].

Phân tích hồi quy đa biến của nghiên cứu JECS chứng minh mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa điểm Z của trọng lượng nhau thai và nồng độ kim loại nặng trong máu mẹ: cadmi có hệ số tương quan 0,0660 (sai số chuẩn = 0,0074, p < 0,001); mangan có hệ số tương quan 0,1483 (sai số chuẩn = 0,0110, p < 0,001); trong khi selen có hệ số tương quan âm -0,3137 (sai số chuẩn = 0,0276, p < 0,001) ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra trọng lượng bánh nhau thay đổi bất thường dưới tác động của phơi nhiễm kim loại nặng, phản ánh nhau thai là cơ quan trực tiếp chịu tải và biến đổi bệnh lý dưới tác động của các độc chất môi trường ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về vị thuốc tử hà sa

Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất là việc coi tử hà sa là một vị thuốc "đại bổ", hoàn toàn lành tính vì có nguồn gốc tự nhiên từ cơ thể con người. Nhiều người tin rằng qua các bước chế biến truyền thống như rửa rượu, sấy khô, tán bột hay đốt tồn tính thì độc tố sẽ biến mất. Tuy nhiên, kim loại nặng như chì, cadmi, thủy ngân hay asen là các nguyên tố hóa học bền vững, không thể bị phân hủy bởi nhiệt độ sấy, quá trình đun nấu hay ngâm rượu thông thường.

Một hiểu lầm khác là nhau thai lấy từ người khỏe mạnh, không mắc bệnh truyền nhiễm thì sẽ hoàn toàn "sạch". Trên thực tế, các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng ngay cả ở những sản phụ hoàn toàn khỏe mạnh, không hút thuốc và sống ở môi trường bình thường, nhau thai vẫn chứa một lượng cadmi, chì và thủy ngân nhất định do quá trình phơi nhiễm thụ động từ thức ăn, nước uống và không khí hàng ngày ^{[6] [5] [4] [8]}. Việc sử dụng mô nhau thai đồng nghĩa với việc tiêu thụ một nồng độ kim loại nặng tích lũy mà cơ thể người mẹ đã cố gắng lọc ra để bảo vệ thai nhi ^{[1] [2]}.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Do nguy cơ tồn dư kim loại nặng cao, việc tự ý dùng tử hà sa hoặc các chế phẩm từ nhau thai người tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với sức khỏe của mọi đối tượng, đặc biệt là các nhóm sau:

Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cần tuyệt đối thận trọng. Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm việc lọc và đào thải độc chất; việc nạp thêm cadmi và chì từ nhau thai sẽ làm gia tăng áp lực lọc, dễ dẫn đến tổn thương tế bào thận và ngộ độc kim loại nặng mạn tính.

Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai, đang mang thai hoặc cho con bú cũng không nên sử dụng. Chì và thủy ngân là các độc chất tác động xấu trực tiếp lên sự phát triển của hệ thần kinh và làm giảm cân nặng, kích thước của thai nhi ^[1]. Dữ liệu khoa học cho thấy kim loại nặng có thể đi qua nhau thai vào thai nhi hoặc đi vào hệ tuần hoàn ^{[1] [2]}.

Trẻ em là đối tượng có hệ thần kinh và cơ quan nội tạng đang phát triển, nhạy cảm gấp nhiều lần người lớn trước tác động độc hại của chì và thủy ngân ^[1]. Do đó, phụ huynh không nên dùng các bài thuốc truyền miệng từ nhau thai để chữa biếng ăn, suy dinh dưỡng cho trẻ nhỏ.

Áp dụng thực tế để bồi bổ an toàn

Tử hà sa không phải là lựa chọn an toàn để bồi bổ sức khỏe trong điều kiện y tế và môi trường hiện nay. Thay vì tìm kiếm các vị thuốc truyền khẩu tiềm ẩn nhiều rủi ro kim loại nặng và mầm bệnh sinh học, người dân nên lựa chọn các giải pháp dinh dưỡng đã được kiểm chứng an toàn.

Nếu cơ thể mệt mỏi, suy nhược hoặc cần hồi phục sau phẫu thuật, ốm nặng, người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được kê đơn thuốc và bổ sung vi chất phù hợp. Các loại thực phẩm giàu đạm, sắt, kẽm từ nguồn thực phẩm sạch, an toàn như thịt nạc, trứng, cá, đậu đỗ cùng chế độ nghỉ ngơi khoa học luôn mang lại hiệu quả bền vững mà không mang lại rủi ro tích lũy độc chất nguy hại cho cơ thể.

Tóm lại, nhau thai người là cơ quan bảo vệ thai nhi bằng cách giữ lại các chất độc từ cơ thể mẹ, do đó tự nhiên biến thành nơi lắng đọng của các kim loại nặng như chì, cadmi và asen ^{[1] [2]}. Mọi quyết định sử dụng dược liệu cần dựa trên bằng chứng an toàn khoa học thay vì tin vào những lời truyền miệng dân gian. Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc đông y nào để cải thiện sức khỏe, người dân cần tham khảo ý kiến từ các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền uy tín để tránh nguy cơ ngộ độc đáng tiếc.