Nhiều sản phụ sau sinh rỉ tai nhau tìm mua các sản phẩm viên nang nhau thai khô hoặc chế biến nhau thai tươi với hy vọng nhanh hồi phục thể lực, cải thiện tâm trạng và tăng tiết sữa mẹ. Trào lưu này xuất hiện khá rầm rộ tại nhiều nước phương Tây và dần lan sang các nước châu Á [1]. Tuy nhiên, liệu việc nạp lại nhau thai vào cơ thể có thực sự mang lại dòng sữa dồi dào như lời đồn thổi, hay ngược lại còn tiềm ẩn nguy cơ làm mất sữa và gây rối loạn nội tiết?

Xét theo góc độ sinh lý học nội tiết, nhau thai khô chứa các hormone sinh dục tồn dư, đặc biệt là progesterone và estrogen [4, 6]. Việc đưa những hormone này trở lại cơ thể người mẹ sau sinh thực tế có thể cản trở hoạt động của hormone tạo sữa prolactin, dẫn đến nguy cơ ức chế tiết sữa thay vì kích thích tạo sữa [1, 2]. Do đó, niềm tin ăn nhau thai giúp lợi sữa hoàn toàn đi ngược lại cơ chế điều hòa sinh học tự nhiên của cơ thể người mẹ [1, 2].

Cơ chế sinh lý: Sự sụt giảm hormone nhau thai mới là chìa khóa tạo sữa

Tuyến vú là một cơ quan hoạt động linh hoạt, chịu sự điều phối nhịp nhàng từ các hormone sinh sản và chuyển hóa trong suốt thai kỳ [2]. Prolactin là hormone chính chịu trách nhiệm kích thích và duy trì sự sản xuất sữa từ tuyến yên [3]. Trong suốt thời gian mang thai, nồng độ prolactin trong máu tăng cao gấp 10 đến 20 lần so với bình thường [3]. Thế nhưng, người mẹ không thể tiết sữa ồ ạt trong thai kỳ là do nồng độ progesterone và estrogen rất cao từ nhau thai đã ngăn chặn prolactin phát huy tác dụng trên tế bào tuyến vú [3].

Chỉ khi quá trình sinh nở diễn ra và bánh nhau được đẩy ra ngoài cơ thể, hiện tượng sụt giảm đột ngột nồng độ progesterone mới xuất hiện để kích hoạt sự khởi đầu của quá trình tiết sữa [2]. Sự đào thải sạch sẽ progesterone và estrogen khỏi cơ thể mẹ sau khi sinh là điều kiện tiên quyết để dòng sữa bắt đầu tuôn trào dồi dào [3]. Prolactin sau đó phối hợp cùng insulin và hydrocortisone để duy trì việc sản xuất sữa ổn định [3].

Chính vì vậy, nếu sản phụ bổ sung các chế phẩm nhau thai chứa estrogen hoặc progesterone, lượng hormone ngoại sinh này có thể can thiệp tiêu cực vào quá trình tạo sữa [1, 6]. Nồng độ progesterone và estrogen duy trì cao sẽ ức chế tác động của prolactin lên mô tuyến vú, tái lập trạng thái ức chế giống như lúc đang mang thai [3].

Nghiên cứu nói gì về trào lưu ăn nhau thai sau sinh?

Tập tục tiêu thụ nhau thai sau sinh (placentophagy) được quảng bá rộng rãi ở một bộ phận phụ nữ phương Tây với lời đồn giúp ổn định tâm trạng, tăng tốc độ phục hồi và tăng tiết sữa [1]. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2015 đã phân tích các tài liệu về việc ăn nhau thai ở động vật và con người [1]. Các tác giả ghi nhận hầu như chưa có nghiên cứu khoa học bài bản nào trên người chứng minh được lợi ích của tập tục này, đồng thời chỉ ra nhiều vấn đề phương pháp luận chưa được giải quyết trước khi có thể kết luận về giá trị dinh dưỡng hay nội tiết của nhau thai [1].

Đến nay, các nghiên cứu khoa học đối chứng vẫn thất bại trong việc chứng minh lợi ích của nhau thai đối với việc tiết sữa mẹ hay phòng ngừa trầm cảm sau sinh [4]. Trong khi đó, việc tiêu thụ mô nhau thai chứa các thành phần nội tiết tố hoạt tính lại tiềm ẩn nguy cơ rõ rệt về việc phơi nhiễm estrogen ngoại sinh cho cả mẹ và trẻ sơ sinh bú mẹ [4].

Nghiên cứu về cơ chế tuyến vú công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng hệ nội tiết đóng vai trò trung tâm trong mọi giai đoạn tạo sữa, bắt đầu tiết sữa và duy trì sữa [5]. Các chất gây rối loạn nội tiết có tính chất estrogen khi xâm nhập vào cơ thể đều có thể trở thành nguyên nhân gây thiểu năng tiết sữa ở các bà mẹ sau sinh [2].

Nguy cơ rối loạn nội tiết nghiêm trọng cho trẻ bú mẹ

Không chỉ đe dọa làm sụt giảm nguồn sữa của người mẹ, hormone tồn dư trong nhau thai còn có thể truyền qua sữa mẹ và gây hại cho trẻ nhỏ [4]. Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2019 đã ghi nhận trường hợp một bé gái 3 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn xuất hiện triệu chứng phát triển nụ vú và chảy máu âm đạo [4]. Khi khai thác tiền sử, bác sĩ phát hiện người mẹ có thói quen sử dụng viên nang nhau thai khô đều đặn sau sinh [4].

Ngay sau khi người mẹ ngừng uống các viên nang nhau thai này, tình trạng chảy máu âm đạo bất thường của bé gái 3 tháng tuổi đã tự thuyên giảm và biến mất [4]. Báo cáo này gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc hormone từ việc tiêu thụ nhau thai của mẹ có thể làm gián đoạn trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng của trẻ sơ sinh [4]. Trẻ sơ sinh rất nhạy cảm với estrogen ngoại sinh, và bất kỳ nguồn hormone bất thường nào nạp vào cơ thể mẹ cũng có thể bài tiết qua sữa và gây dậy thì giả hoặc rối loạn nội tiết ở trẻ [4].

Ngoài ra, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên các tế bào màng đệm JEG-3 năm 1995 cho thấy mô tế bào nhau thai liên tục tổng hợp các hormone steroid như progesterone và estradiol dưới sự điều hòa của các yếu tố miễn dịch và cytokine [6]. Điều này khẳng định nhau thai là một kho chứa hormone steroid hoạt tính cao, chứ không đơn thuần là một khối thịt giàu dinh dưỡng như nhiều người lầm tưởng [6].

Hiểu lầm phổ biến: Cứ là nhau thai thì bổ dưỡng và kích sữa

Nhiều người tin rằng động vật có vú trong tự nhiên thường ăn nhau thai sau khi sinh con, nên con người cũng nên làm theo để kích sữa [1]. Thực tế, con người và động vật có những khác biệt sinh học rất lớn, và các nghiên cứu hiện tại chưa hề tìm thấy bằng chứng khoa học cho thấy việc ăn nhau thai giúp tăng lượng sữa ở người [4, 6].

Một số người bán nhau thai khô quảng cáo rằng qua quá trình sấy khô, hấp hoặc đóng viên nang, các hormone sẽ bị tiêu hủy và chỉ còn lại vi chất. Trường hợp bé gái 3 tháng tuổi bị chảy máu âm đạo sau khi mẹ dùng viên nang nhau thai đã chứng minh rằng các hormone sinh dục như estrogen vẫn giữ nguyên hoạt tính sinh học trong các viên nang nhau thai thương phẩm [4]. Việc bổ sung estrogen này đi ngược lại hoàn toàn với quy luật sinh lý tự nhiên cần sụt giảm progesterone và estrogen để kích thích sữa [1, 2].

Ai nên đặc biệt thận trọng với sản phẩm từ nhau thai?

Nhóm đối tượng tuyệt đối không nên thử nghiệm các sản phẩm nhau thai khô, nhau thai tươi hay viên nang nhau thai bao gồm:

  • Phụ nữ đang cho con bú: Nguy cơ hormone estrogen và progesterone tồn dư làm tắc nghẽn, sụt giảm lượng sữa mẹ [1, 2], đồng thời nguy cơ phơi nhiễm hormone ngoại sinh gây hại cho trục nội tiết của con [4].
  • Sản phụ có tiền sử bệnh lý nội tiết hoặc nhạy cảm với hormone: Việc đưa các steroid từ mô nhau thai vào cơ thể có thể làm trầm trọng thêm các rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh lý liên quan đến hormone [1, 8].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bú mẹ: Các bé có hệ nội tiết non nớt, nguy cơ bị tổn hại tuyến vú và cơ quan sinh dục khi mẹ sử dụng chế phẩm nhau thai [4].

Bên cạnh nguy cơ nội tiết, nhau thai chưa qua kiểm định y tế nghiêm ngặt còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, lây truyền mầm bệnh đường máu hoặc phơi nhiễm kim loại nặng tích tụ trong thai kỳ.

Áp dụng thực tế để duy trì nguồn sữa an toàn, khoa học

Thay vì tìm đến các sản phẩm nhau thai truyền miệng không có căn cứ khoa học, các bà mẹ sau sinh nên kích thích tiết sữa dựa trên các cơ chế sinh học tự nhiên đã được chứng minh [1, 2]:

  • Cho con bú sớm và bú theo nhu cầu: Động tác mút núm vú của trẻ sơ sinh là kích thích mạnh mẽ nhất lên tuyến yên để bài tiết prolactin và oxytocin, hai hormone quyết định lượng sữa mẹ tạo ra và tiết ra [1, 2]. Càng cho bú thường xuyên và đúng khớp cậm, prolactin càng duy trì nồng độ thích hợp trong máu [3].
  • Đảm bảo cơ thể sạch nhau hoàn toàn: Việc bong và đẩy hết bánh nhau ra ngoài sau sinh giúp cắt đứt nguồn progesterone và estrogen thai kỳ, mở đường cho prolactin hoạt động hiệu quả [1, 2]. Nếu có hiện tượng sót nhau, người mẹ cần được cơ sở y tế xử lý triệt để để tránh băng huyết và mất sữa.
  • Duy trì dinh dưỡng cân bằng và nghỉ ngơi: Để tạo sữa, người mẹ cần bổ sung đủ năng lượng, uống đủ nước, giữ tinh thần thoải mái. Nếu gặp tình trạng thiếu sữa hoặc nghi ngờ rối loạn nội tiết (như bệnh lý tuyến giáp - vốn cũng có thể gây thất bại khi tiết sữa [7]), người mẹ nên đi khám bác sĩ chuyên khoa sản hoặc dinh dưỡng để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.

Nhau thai khô không phải là thần dược lợi sữa, mà trái lại, tàn dư hormone progesterone và estrogen trong mô nhau có thể gây sụt giảm nguồn sữa và đe dọa sức khỏe của trẻ sơ sinh [1, 2, 6]. Nuôi con bằng sữa mẹ cần dựa trên kiến thức khoa học đã kiểm chứng và sự tư vấn từ các chuyên gia y tế uy tín.