Tự hái lệ dương nấu uống: 3 rủi ro sức khỏe ít người ngờ

Nhiều người dân vùng núi hay truyền tai nhau việc tìm hái cây lệ dương mọc hoang dã để nấu nước uống giải nhiệt, giảm đau nhức xương khớp. Việc coi cây cỏ thiên nhiên là thảo dược lành tính khiến không ít người chủ quan, tự ý thu hái sử dụng mà không lường trước hiểm họa.

Thực tế, tự ý hái và nấu uống cây lệ dương tiềm ẩn 3 rủi ro sức khỏe lớn: tích tụ độc chất lạ chuyển giao từ cây chủ, ngộ độc do chứa độc tính tự thân như glycoside tim mà không rõ hàm lượng, và nguy cơ quá liều do hoàn toàn thiếu quy chuẩn liều dùng an toàn.

Đặc tính ký sinh: Rủi ro hút dưỡng chất lẫn độc chất từ cây chủ

Lệ dương, tên khoa học là Aeginetia indica, là loài thực vật sống ký sinh hoàn toàn thuộc họ Cỏ chổi (Orobanchaceae), phân bố tự nhiên ở các vùng đất thấp Nam và Đông Nam Á ^[1], ^[2]. Do thuộc nhóm thực vật toàn ký sinh, lệ dương đã trải qua quá trình thoái hóa nghiêm trọng bộ gen lạp thể và mất đi các gen liên quan đến quá trình quang hợp ^[3]. Loài cây này không thể tự sản xuất chất dinh dưỡng mà phải cắm rễ vào rễ của cây ký chủ để hút dưỡng chất sống sót ^[1], ^[3].

Chính phương thức sống bám này tạo ra rủi ro nghiêm trọng đầu tiên cho người tiêu dùng. Dữ liệu di truyền cho thấy các loài ký sinh cùng họ chuyển giao và trao đổi vật liệu di truyền ngang từ các vật chủ khác nhau trong tự nhiên ^[3]. Đi cùng dòng chất dinh dưỡng hút từ rễ cây chủ, lệ dương hấp thụ mọi hoạt chất, khoáng chất hay độc tố từ cây chủ và đất trồng xung quanh ^[3].

Nếu lệ dương ký sinh trên những cây chủ chứa độc tính tự nhiên hoặc mọc tại vùng đất ô nhiễm kim loại, thuốc bảo vệ thực vật, các chất lạ này sẽ tích tụ trực tiếp vào mô cây lệ dương. Người tự hái không thể nhận biết lệ dương đang bám vào rễ cây gì bên dưới mặt đất, dẫn đến nguy cơ ngộ độc chất lạ cực kỳ khó lường.

Độc tính tự thân: Chứa glycoside tim và saponin chưa qua kiểm soát

Nhiều người lầm tưởng thảo dược rừng mọc hoang chỉ chứa chất bổ dưỡng, thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, phân tích hóa thực vật sơ bộ chiết xuất thô từ toàn bộ cây lệ dương (Aeginetia indica) đã phát hiện nhiều nhóm hoạt chất sinh học mạnh, bao gồm glycoside tim (cardiac glycosides), saponin, phenol, tannin và flavonoid ^[1].

Trong y học, glycoside tim là hợp chất có tác dụng trực tiếp lên cơ tim và hệ tuần hoàn. Chất này có khoảng an toàn điều trị rất hẹp; nếu dùng quá liều hoặc dùng không kiểm soát, glycoside tim có thể gây ngộ độc nặng, dẫn đến rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Ngoài ra, sự hiện diện của saponin và tannin với nồng độ không xác định trong nước sắc tự nấu cũng dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày, nôn mửa hoặc tiêu chảy ^[1].

Dù chiết xuất thô ghi nhận tổng hàm lượng polyphenol đạt 101 +- 1.1 mg GAE/g, flavonoid đạt 35 +- 0.8 mg QE/g và khả năng chống oxy hóa đạt 68.3 +- 1.3 mg ascorbic acid tương đương/g ^[1], các chất có lợi này luôn đi kèm với các độc chất tự nhiên nêu trên. Việc đun nấu thủ công tại nhà không thể loại bỏ hay tách biệt các thành phần độc hại này.

Thiếu chuẩn hóa liều lượng: Ranh giới mong manh giữa dược tính và ngộ độc

Rủi ro lớn thứ ba khi tự hái nấu uống là việc hoàn toàn không có liều lượng chuẩn hóa dành cho người. Dân gian thường dùng lệ dương theo thói quen bốc nắm hoặc truyền miệng để chữa sốt, giảm đau, viêm khớp, ho, sưng da hay đau bụng kinh ^[1]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học hiện đại chỉ mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm phòng thí nghiệm hoặc trên động vật ^[1], ^[2].

Năm 2021, một nghiên cứu dược lý thực hiện trên mô hình chuột để đánh giá hoạt tính giảm đau và hạ sốt của chiết xuất methanol cây lệ dương (Aeginetia indica) ^[1]. Thử nghiệm dùng các mô hình gây đau bằng acid acetic, tiêm formalin vào bàn chân và thử nghiệm mâm nhiệt, cùng mô hình gây sốt bằng men bánh mì ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lệ dương giảm đau phụ thuộc liều; ở liều cao 200 mg/kg trọng lượng chuột, lệ dương ức chế 69% cơn quặn đau do acid acetic (p < 0.001), tương đương thuốc đối chứng aspirin ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2018 kiểm tra nước sắc lệ dương trong điều kiện ống nghiệm phòng thí nghiệm ^[2]. Nước sắc này cho thấy khả năng ức chế sự nhân lên của virus viêm gan C (HCV) thông qua việc giảm phosphoryl hóa protein NS5A tại vị trí S235 và giảm tổng lượng NS5A, có thể liên quan đến việc ức chế enzyme casein kinase I alpha ^[2]. Nghiên cứu cũng nhắc lại các phát hiện trước đó về dịch chiết hạt kích thích miễn dịch kháng u hoặc nước sắc ức chế di căn ung thư thận ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn rất lớn là toàn bộ các bằng chứng trên chỉ tiến hành trên tế bào cô lập hoặc động vật gặm nhấm ^[1], ^[2]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác định liều an toàn, liều gây độc hay tác dụng phụ khi uống dài ngày. Người dân tự đun nấu một nắm cây tươi hay khô đều không thể định lượng được nồng độ hoạt chất, rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp hoặc tổn thương gan thận âm thầm.

Những hiểu lầm nguy hại khi dùng cây cỏ hoang dã

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hái trên rừng luôn sạch và vô hại". Thực tế, thực vật ký sinh như lệ dương hoàn toàn phụ thuộc vào ký chủ ^[1], ^[3]. Cây không quang hợp độc lập mà hấp thụ cả hợp chất có lợi lẫn chất chuyển hóa độc hại từ rễ cây chủ ^[3]. Việc thu hái tự do khiến người dùng đối mặt với độc chất thứ cấp không thể dự đoán.

Hiểu lầm thứ hai là nghe theo các thông tin nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về tác dụng chống virus hay giảm đau rồi vội vã coi đó là "thần dược" chữa bách bệnh ^[1], ^[2]. Nghiên cứu ống nghiệm ức chế virus viêm gan C không đồng nghĩa với việc uống nước sắc lệ dương sẽ chữa khỏi bệnh viêm gan ở người ^[2]. Thậm chí, việc tự ý uống nước lá không rõ liều lượng còn tạo thêm gánh nặng thải độc cho gan đang bị tổn thương.

Ai cần tuyệt đối tránh xa việc tự dùng lệ dương?

Do chứa glycoside tim tự nhiên, người có tiền sử bệnh tim mạch, suy tim, rối loạn nhịp tim tuyệt đối không được tự ý uống nước nấu từ cây lệ dương ^[1]. Nguy cơ tương tác hoạt chất và quá liều glycoside tim có thể đe dọa tính mạng.

Hiện nay chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em hoặc người cao tuổi; các dữ liệu hiện có mới chỉ khảo sát trên động vật thí nghiệm và tế bào ^[1], ^[2]. Vì vậy, những đối tượng này không được tự ý thử nghiệm loại cây này dưới bất kỳ hình thức nào.

Người mắc viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận cũng cần tránh việc uống nước đun từ lệ dương hoang dã. Gan và thận suy yếu sẽ không thể xử lý các độc chất lạ và saponin chưa qua tinh chế ^[1].

Lời khuyên an toàn và cách tiếp cận đúng đắn

Người dân tuyệt đối không tự ý tìm hái các loài cây ký sinh như lệ dương để đun nấu uống thay trà hay làm thuốc chữa bệnh tại nhà. Nếu phát hiện hoặc nghi ngờ bản thân có dấu hiệu ngộ độc sau khi uống thảo mộc lạ (như chóng mặt, nôn mửa, đau bụng, tim đập nhanh hoặc chậm bất thường), cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.

Khi gặp các vấn đề sức khỏe như sốt, đau nhức xương khớp hay các bệnh lý mạn tính, người dân nên thăm khám tại các bệnh viện uy tín để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ khoa học. Nếu muốn sử dụng y học cổ truyền, hãy tìm đến các bác sĩ chuyên khoa hoặc các nhà thuốc đông y được cấp phép, nơi các vị thuốc đã được định danh chính xác, kiểm định tạp chất và loại bỏ độc tính an toàn.

Tự nhiên chứa đựng nhiều tiềm năng dược liệu quý, nhưng ranh giới giữa thuốc chữa bệnh và chất độc rất mong manh. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, không đánh cược sức khỏe của bản thân và gia đình vào những loài cây ký sinh hoang dã chưa được chuẩn hóa y khoa.