Nhiều người khi chuẩn bị ngâm rượu ba kích thường truyền tai nhau quy định nghiêm ngặt: bắt buộc phải chẻ củ và rút bỏ toàn bộ phần lõi gỗ bên trong. Lời đồn thổi phổ biến cho rằng lõi ba kích chứa độc tính mạnh, nếu giữ lại ngâm rượu uống sẽ gây kích ứng tim mạch, đánh trống ngực, liệt dương hoặc phá hủy đường tiêu hóa.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy quan niệm lõi ba kích chứa độc chất gây hại tim mạch hay tiêu hóa chỉ là đồn đại thiếu căn cứ. Việc chế biến bỏ lõi xuất phát từ cấu trúc phân bố dược chất của cây, bởi phần lõi gỗ gần như không chứa hoạt chất quý và làm giảm phẩm cấp của vị thuốc.

Nguồn gốc lời đồn về độc tính lõi ba kích

Trong dân gian, ba kích (danh pháp khoa học: Morinda officinalis, thuộc họ Thiến thảo Rubiaceae) là vị thuốc bổ huyết, tráng dương và mạnh gân cốt quen thuộc [1, 6]. Khi sơ chế củ tươi, việc rút bỏ phần lõi cứng tốn rất nhiều thời gian và công sức, từ đó nảy sinh nhiều suy đoán ly kỳ để giải thích cho công đoạn này.

Nhiều thông tin truyền miệng cho rằng lõi củ tích tụ chất độc kích thích cơ tim, làm tăng nhịp tim đột ngột hoặc gây tiêu chảy dữ dội. Thậm chí có ý kiến lo ngại nhóm chất anthraquinone tự nhiên trong rễ ba kích là thủ phạm gây ngộ độc nếu không được loại bỏ kỹ lưỡng trước khi đưa vào bình ngâm.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với các công bố dược học hiện đại, không có tài liệu nào ghi nhận phần lõi rễ chứa độc tố gây loạn nhịp tim hay kích ứng nguy hiểm. Lời cảnh báo dân gian thực chất là sự phóng đại từ việc bảo đảm chất lượng thành phẩm theo quy chuẩn của ngành dược liệu.

Cấu trúc rễ ba kích: Hoạt chất nằm ở đâu?

Để hiểu rõ vì sao cần rút lõi, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu sâu về cấu tạo mô học của rễ cây ba kích (Morinda officinalis How). Việc phân tích mô học làm sáng tỏ vị trí phân bố thực sự của các hợp chất hóa học bên trong vị thuốc [1].

Năm 2004, một nghiên cứu cấu trúc mô học rễ ba kích ở các độ tuổi khác nhau bằng kính hiển vi huỳnh quang và quang phổ kế tử ngoại đã chỉ ra cấu tạo trưởng thành của rễ tương tự cây thân thảo lâu năm [1]. Kết quả chứng minh nhóm hoạt chất anthraquinone phân bố chủ yếu trong các tế bào nhu mô (parenchymatous cells) của vỏ rễ chứ không nằm ở lõi gỗ [1].

Đồng thời, nghiên cứu cũng ghi nhận lượng anthraquinone tích lũy tăng dần theo tuổi cây, và củ ba kích thượng hạng phải là loại nuôi trồng sau 4 năm, sở hữu phần vỏ (phloem) phát triển dày còn phần lõi gỗ (xylem) thật mỏng [1]. Như vậy, lõi gỗ chỉ đóng vai trò cơ học dẫn nước, nghèo nàn hoạt chất, nên việc loại bỏ lõi đơn thuần giúp loại bỏ phần xơ vô giá trị để gom phần thịt chứa dược tính.

Nghiên cứu khoa học: Anthraquinone trong ba kích có độc không?

Trái ngược với suy nghĩ anthraquinone là chất độc, đây thực chất là nhóm hoạt chất chủ đạo mang lại nhiều giá trị sinh học của ba kích. Nghiên cứu thành phần rễ ba kích đã xác định có tới 26 hợp chất anthraquinone, cùng 15 hợp chất triterpene và 8 hợp chất iridoid glycoside [2].

Thử nghiệm độc tính tế bào bằng bộ kit CCK-8 và thử nghiệm tạo cụm tế bào cho thấy chiết xuất methanol từ rễ ba kích không hề thể hiện độc tính trên các tế bào bình thường [2]. Thậm chí, dịch chiết từ vị thuốc này còn được ghi nhận có khả năng thúc đẩy sự tăng sinh của các tế bào gan bình thường trong phòng thí nghiệm [2].

Năm 2021, một nghiên cứu chuyên sâu về các chất chống viêm từ rễ ba kích đã phân lập thêm nhiều hợp chất anthraquinone mới cùng 18 anthraquinone đã biết [3]. Đánh giá hoạt tính trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 cho thấy các hợp chất này ức chế mạnh mẽ sự sản sinh oxit nitric (NO), làm giảm các yếu tố gây viêm như COX-2 và iNOS, đồng thời ngăn chặn con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB [3].

Nghiên cứu cũng gợi ý việc sử dụng hợp lý ba kích mang lại lợi ích hỗ trợ phòng ngừa và giảm thiểu các bệnh lý liên quan đến viêm mạn tính [3]. Không có bất kỳ ghi nhận nào về hiện tượng kích ứng hay độc tính tim mạch từ các hợp chất anthraquinone phân lập này [3].

Tác dụng thực sự của nhóm anthraquinone với sức khỏe xương

Thay vì gây hại, các anthraquinone từ ba kích được chứng minh là thành phần then chốt trong việc bảo vệ hệ xương khớp và ức chế quá trình thoái hóa xương. Rễ ba kích vốn được y học cổ truyền sử dụng qua hơn 2.000 năm nhằm bồi bổ xương khớp, tăng cường miễn dịch và trị đau lưng, mỏi gối [4].

Năm 2009, nghiên cứu phân lập hướng hoạt tính trên dịch chiết cồn của rễ ba kích đã tìm thấy 8 hợp chất có khả năng chống loãng xương, bao gồm physicion, rubiadin-1-methyl ether, 2-hydroxy-1-methoxy-anthraquinone và các dẫn xuất khác [4]. Các chất này kích thích tế bào tạo xương (osteoblast) phát triển, gia tăng hoạt tính phosphatase kiềm (ALP), đồng thời ức chế sự hủy xương của tế bào hủy xương (osteoclast) [4].

Nghiên cứu năm 2011 tiếp tục đào sâu cơ chế của 3 hợp chất anthraquinone từ ba kích gồm 1,3,8-trihydroxy-2-methoxy-anthraquinone, 2-hydroxy-1-methoxy-anthraquinone và rubiadin trên tế bào tủy xương chuột [5]. Cả ba hợp chất đều làm giảm số lượng hủy cốt bào đa nhân, ức chế enzyme TRAP và cathepsin K, đồng thời thúc đẩy tế bào hủy xương tự chết theo chu trình (apoptosis) [5].

Các tổng quan dược lý năm 2012 cũng khẳng định chiết xuất rễ ba kích làm giảm hiện tượng mất xương trên mô hình động vật loãng xương do cắt bỏ buồng trứng hoặc cắt dây thần kinh hông [6]. Dịch chiết giúp duy trì độ dày xương, thể tích xương bè và nâng cao mật độ khoáng chất của xương thông qua việc điều hòa các đường dẫn truyền JNK và NF-kappaB [2, 8].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có

Những công bố khoa học kể trên chứng minh rằng anthraquinone trong ba kích không phải là nguồn độc chất gây rối loạn tim mạch hay phá hủy dạ dày như tin đồn. Các tác dụng sinh học tích cực về chống viêm và ngăn ngừa thoái hóa xương đã được xác lập khá chi tiết qua nhiều công trình nghiên cứu [2, 4, 6, 8].

Tuy vậy, người dùng cũng cần nhìn nhận đúng giới hạn của các bằng chứng. Đa phần các thử nghiệm về anthraquinone của ba kích hiện nay được tiến hành trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình động vật gặm nhấm [2, 4, 8].

Dữ liệu lâm sàng quy mô lớn trên người về nồng độ an toàn tuyệt đối khi uống dưới dạng rượu thuốc ngâm kéo dài vẫn còn hạn chế. Do đó, việc xác nhận lõi rễ không mang độc tính cấp không đồng nghĩa với việc người dân có thể lạm dụng rượu ba kích như một thần dược bồi bổ vô hại.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng ba kích?

Mặc dù không có độc tính gây kích ứng tim mạch từ lõi rễ, bản thân rượu ngâm ba kích vẫn là một dạng dung dịch chứa cồn nồng độ cao và chứa nhiều hợp chất sinh học hoạt tính. Người có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp cao không nên tự ý dùng rượu ngâm để điều trị vì cồn có thể gây tăng huyết áp kịch phát.

Người đang mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản, hoặc người bị suy giảm chức năng gan, thận cần tránh uống rượu thuốc. Rượu kích thích niêm mạc dạ dày và buộc gan, thận phải làm việc quá tải để chuyển hóa cồn.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không sử dụng rượu ngâm ba kích. Những người đang trong quá trình điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc.

Hướng dẫn sơ chế và ngâm ba kích đúng cách

Dù lõi ba kích không chứa độc tính tim mạch, thói quen rút lõi trước khi ngâm rượu vẫn là một bước kỹ thuật chuẩn xác xét theo góc độ dược liệu học. Lõi gỗ rễ ba kích dai cứng, không tan trong rượu, không chứa hoạt chất có lợi và khiến bình rượu thuốc giảm phẩm chất, dễ bị đục và chát [1].

Khi mua ba kích tươi, nên chọn những củ to, mập mạp, được thu hái sau thời gian sinh trưởng tối thiểu 4 năm để đảm bảo lớp thịt dày và giàu anthraquinone [1]. Rửa sạch bùn đất bám ngoài vỏ, để thật ráo nước trước khi tiến hành tách lấy phần thịt củ.

Để rút lõi dễ dàng, có thể chẻ dọc thân củ hoặc dùng búa gỗ đập dập nhẹ thân rễ rồi tuốt bỏ phần lõi gỗ xơ bên trong, chỉ giữ lại phần thịt rễ màu tím hoặc ngà. Phần thịt sau khi làm sạch có thể đem ngâm rượu trắng nồng độ vừa phải theo tỷ lệ thông thường, bảo quản nơi thoáng mát và chỉ nên dùng với liều lượng nhỏ mỗi ngày, không uống quá mức cho phép.

Việc loại bỏ lõi ba kích là bước kỹ thuật xử lý dược liệu cần thiết nhằm loại bỏ phần xơ không chứa hoạt chất, chứ không phải biện pháp giải trừ chất độc tim mạch hay tiêu hóa như lời đồn. Người tiêu dùng nên tiếp cận các vị thuốc y học cổ truyền dưới góc nhìn khoa học thực chứng, tránh hoang mang trước những tin đồn vô căn cứ và luôn sử dụng điều độ để bảo vệ sức khỏe.